Frase relative

Le frase relative con antecedent an piemonteis

d’Emanuele Miola

Vaire gramatiche (prescritive o comparative) dël piemonteis a dan na descrission aprosimativa dla frase relativa ‘d costa lenga. Sòn përchè la persistensa dla tradission gramaticala européa a l’ha butane a còl ‘d j’ociaj ch’a l’é peui malfé gaveje. Le frase relative a son frase con la fonsion d’un agetiv, donca a spesifico o qualifico un nòm. Ël

nòm qualificà o spesificà as ciama antecedent.

Prima ëd tut a venta dì che a-i é ant le lenghe dël mond doe sòrt ëd relative: apositive e restritive. Le apositive a son cole relative che a qualifico la paròla ch’a-j van ansema. Le restritive a son cole relative che a specifico la paròla ch’a-j van ansema, an manera da identifiché mej ij possibil referent. Sì sota i pijoma an considerassion mach le relative esplisite.

La strategia dla frase relativa

Coma an tute le lenghe, ‘cò an piemonteis a-i é dla variassion diamesica (valadì – për semplifiché – antra lë scrit e ël parlà), e col ëd le frase relative a l’é un camp andova sossì as ved motobin ciair. Ant la varietà parlà, sia soagnà sia ëd tuti ij di, la frase relativa an piemonteis as fa coma an (1):

(1) [Antecedent] SN + [marca relativa e/o marca ëd subordinassion (+ përnòm clitich o agetiv ëd

ripreisa) + V (+X) (+ clitich ëd ripreisa o preposission dëstacà)] FR

Legenda: lòn ch’a l’é marcà antra parentesi a peul essje coma nò.

V = verb

X = tute le autre part dla relativa gavà sò verb prinsipal

SN = sintagma nominal

FR = frase relativa

An piemonteis la marca standard ëd subordinassion (v.d. qualsissia frase subordinà) a l’é che. Che, daspërchiel, a peul fé quaiche relativa: le restritive ansima a l’oget (2), le relative ansima ai complement ëd temp (3), le restritive ansima al locativ (4) e le relative ansima ai complement dë strument (5):

• i son ël barba dla cita che i salutoma

• ancheuj a l’é ël di che i pijo la pension

• é-lo cost-sì ël pòst che it l’has vist mè frel? (cfr. Parry, p. 245)

• ant ës rubinet-sì a-i é l’eva che i foma da mangé (cfr. Parry, p. 247)

Che, seguità da un përnòm clitich, a fa vaire autre relative. Se ël përnòm clitich a l’é col dël soget, i l’oma la relativa ansima al soget (6); a l’é col dl’oget, i l’oma n’apositiva ansima a l’oget (7)

• a l’é col dël dativ, i l’oma la relativa ansima al dativ (8)

• a l’é col dël locativ, i l’oma n’apositiva (o dvòte ‘cò restritiva) locativa (9), e miraco d’autre relative indirete

• a l’é ne (e variante) i l’oma d’autre relative indirete (10):

• Ij pito che ant l’onor a son dlicà (Calvo, v. 4)

• ociaj ch’a l’é peui malfé gaveje (cfr. prime righe d’ës papè)

• la nòrma ch’a j’han daje (Calvo, v. 14)

• N’òsto che i-i mangioma mai (cfr. Parry, p. 245)(10) Un gròss ancident che tuti a na parlo (cfr. Villata §499)

An quaiche cas, për ëd relative andirete, a-i é ‘cò la strategia che dòvra, ansema a che e al clitich, la preposission dëstacà (angl. stranded preposition), parej che an (11), relativa locativa, e (12), relativa ansima al complement ëd compania:(11) Cola gargòta a l’é un pòst che i-i entreria gnanca andrinta

• (12) Beica: la fija che Mò a-j parla ansema

• Për le relative ansima al genitiv, la strategia pi dòvra – bele che pòch – ant la lenga parlà a l’é con

• che seguità da (l’articol determinativ e) l’agetiv possesiv, v. (13) e (14):

• (13) Una matëtta che sò pare a stasia a Turin (cfr. Miola, p. 125)

• (14) Un travet che ij sò travaj a son noios

• Andova e soe variante (dialetaj) a son j’uniche marche ‘d relativ tout court an piemonteis (bele che a

• peulo esse ‘cò averbi anterogativ). As dòvro për la reativa ansima al locativ (daspërlor, 15, o seguità

• da che, 16) e, se d(a) a-j sta dëdnans, për la relativa ëd mòto da leugh (17):

• (15) J’òsto londa i vag mi i costo pòch (cfr. Miola, p. 124)

• (16) La ca andova che a viv a l’é lontana

• (17) Ël pais d’andova che i vnoma as ciama Sian

• Ëd rair, ant la lenga parlà pòch sorvelià, andova e variante a peulo esse dzora-spantià ‘cò për le

• relative ansima al soget:

• (18) Quindi a s’é pijà n’esperta an fonetica londa a l’é vnùa sì a scoté nòstra gent

• (argistrassion mia, con modifiche)

Ant ël piemonteis pi soagnà e dzoratut ant ël piemonteis literari (v.d. col dovrà mach ant la literatura scrita), le forme ant j’esempi (11)-(14) a son an genere schivià. Oltra a lòn ch’a l’è stait dit supra, as dòvro ‘cò ël qual (Bré, pp. 59-60; Villata §506; dovrà motobin ëd rair ant ël parlà) e la forma ‘sintetica’ dont (Bré, pp. 59-60; Villata §499 dovrà ëd rair ant ël parlà).

Ël qual as dovra për le relativa ansima al soget o a l’oget, ma mach ant le apositive (19). An pi, a peul avej dëdnans dle preposission për fé dle relative ansima a j’autri complement (20):

• (19) I deve nen neghene sto favor, ‘L qual a costa a voi pòch o pavaire (Calvo, v. 38-39)

• (20) d’àutre associassion con le quaj a l’é fasse na sòrt ëd gemelagi (http://piemonteis.xoom.it/)

• Dont a peul esse dovrà për le relativa ansima al genitiv (21), për le relative locative e ëd mòto da

• leugh (< latin DE UNDE; 22):

• (21) Onde i voroma un còdice pr-scrit, Dont a-i sio notà preise e ciaire Le legi (Calvo, v. 34-36)

• (22) La sità dont a son partì ij coridor (cfr. Villata §499).

Arferiment essensiaj

• Bré = Brero, Camillo. 1967. Gramàtica piemontèisa. Turin: Musicalbrandé.Calvo = Calvo, Edoardo. 1916 3 . Platon e i pito. http://www.piemunteis.it/wp-

• content/uploads/Calvo_Faula_terza.pdf (con modifiche ‘d grafia).

• Miola = Miola, Emanuele. 2013. Innovazione e conservazione in un dialetto di crocevia. Milano:

• FrancoAngeli.

• Parry = Parry, Mair. 2005. Parluma ‘D Còiri, Sociolinguistica e grammatica del dialetto di Cairo

• Montenotte. Savona: Editrice Liguria.

• Villata = Villata Bruno. 1997. La lingua piemontese. Montréal: Lòsna & Tron.