Źródło; autor: Maulana Wahid-ud-din Khan
przekład Iman
W pierwszym poleceniu, jakie dano Prorokowi (niech Allah obdarzy go pokojem i błogosławi) – „Czytaj w Imię twego Pana, Który stworzył.”1 – uwydatnione zostało znaczenie wiedzy. A ostatnie objawione Słowa odnoszą się do życia po śmierci: [2:281] „I bójcie się Dnia, kiedy zostaniecie sprowadzeni do Boga! Wtedy zostanie wypłacone w pełni każdej duszy, co ona zarobiła - i nikt nie dozna niesprawiedliwości.”
Qur’an został objawiony w przeciągu dwudziestu trzech lat i spisano go w całości jeszcze za życia Proroka (niech Allah obdarzy go pokojem i błogosławi), mimo, że wersety nie zostały wówczas zebrane w jedną księgę.2
Przez pierwsze dwadzieścia trzy lata źródłem nauki Qur’anu był Prorok (niech Allah obdarzy go pokojem i błogosławi). Potem wskazał on na niektórych spośród jego Towarzyszy, by przekazywali po nim przesłanie Qur’anu. Byli to ludzie w pełni kompetentni do przekazywania nauk Qur’anu, albowiem znali perfekcyjnie cały jego tekst na pamięć. Za kalifatu ‘Umar’a Ibn Al-Khattab Al-Faruq, drugiego kalifa islamu, pewien mężczyzna, który przybył z Kufy do Medyny powiedział kalifowi, że w Kufie był człowiek, który nauczał księgi z pamięci. To doprowadziło kalifa ‘Umar’a do wściekłości. Lecz gdy dowiedział się, że osobą tą był nikt inny jak Abdullah Ibn Mas’ud, odzyskał spokój3, gdyż Abdullah Ibn Mas’ud był jednym z tych Towarzyszy, którym Prorok polecił, aby nauczali. Innymi wybitnymi uczonymi Qur’anu byli: ‘Uthman, ‘Ali, Ubajj Ibn Ka’b, Zajd Ibn Thabit, Ibn Mas’ud, Abu Darda, Abu Musa Aszari, Salim Maula Abi Huzajfa.
Aczkolwiek, ci muzułmanie, którym przydzielono to zadanie, nie mogli przecież żyć wiecznie. Bez wątpienia mieli opuścić ten świat jeden po drugim, a wtedy mogło zaistnieć ryzyko, iż Qur’an wpadłby w ręce ludzi mniej odpowiedzialnych, uboższych w wiedzę, którzy mogliby nie zachować go w nienaruszonej postaci i którzy z pewnością poróżniliby się odnośnie jego prawdziwego znaczenia. Istniało również niebezpieczeństwo jego zupełnej utraty dla potomności. Wraz ze śmiercią siedmiuset Towarzyszy Proroka w bitwie pod Jamahah w 12 roku hidżrah owe niebezpieczeństwo zaczęło budzić duży niepokój.
W kronikach historii zostało odnotowane, że “gdy Salim Maula Ani Huzajfa poniósł męczeńską śmierć, ‘Umar zaczął obawiać się, że Qur’an przepadnie i poszedł do Abu Bakra, pierwszego kalifa, aby to z nim przedyskutować.”4 Salim był jednym z kilku żyjących Towarzyszy, którzy zostali wybrani przez samego Proroka (niech Allah obdarzy go pokojem i błogosławi) do szerzenia nauk Qur’anu. Rozwiązaniem, jakie ‘Umar zasugerował Abu Bakrowi było zachowanie Qur’anu poprzez dokonanie jego pisemnej kompilacji.
Jak dowiedziono, Prorok zawsze nakazywał, aby spisywano każdy werset Qur’anu zaraz po jego objawieniu. ‘Kitabat’ (proces zapisywania na papierze) była to tak skrupulatna procedura, że po tym jak został objawiony werset 95 sury 4, i słowa: „oprócz tych, którzy doznali szkody”4 - zostały objawione ponownie jako dodatkowe słowa tego samego wersetu, wydano polecenie, by to zdanie – wg Imama Malika – zostało spisane przez skrybę w tym samym momencie.5
Prorok miał w zwyczaju prosić skrybę, aby po spisaniu wersetów - recytował je na głos. Według Zajd Ibn Thabit, jeśli podczas zapisu pominięto jakikolwiek fragment, Prorok dokonywał poprawek i zezwalał na rozpowszechnienie wersetów jedynie wtedy, kiedy zapis został uzupełniony. 6
Ustalono, że liczba skrybów, którzy pracowali w różnym czasie wynosiła 42. Według Ibn Abdul Bar, Hanzala Ibn Rabi był naczelnym skrybą. Poproszono go, by przebywał w towarzystwie Proroka (niech Allah obdarzy go pokojem i błogosławi), o każdej porze7 - niezawodny sposób, dzięki któremu niektórzy Towarzysze posiadali ustępy Qur’anu w pisemnej postaci zanim Prorok (niech Allah obdarzy go pokojem i błogosławi) zmarł. Wielu z nich między innymi : Abu Darda, Muaz Ibn Dżabal, Zajd Ibn Thabit i Abu Zajd – posiadali nawet kompletny Qur’an w jego obecnej postaci (w porządku, w jakim istnieje dziś – przyp. tłum.).
Na podstawie autentycznych przekazów dowiedziono, iż sam anioł Gabriel, który przekazywał objawienia Prorokowi (niech Allah obdarzy go pokojem i błogosławi) od Allaha, uporządkował wersety. Każdego roku, w miesiącu Ramadan, Gabriel odwiedzał Proroka i recytował mu wszystkie wersety Qur’anu, jakie zostały objawione do danego momentu w kolejności, w jakiej istnieją one po dziś dzień, po czym Prorok (niech Allah obdarzy go pokojem i błogosławi) powtarzał je dokładnie w tym samym porządku. Ten podwójny proces w zbiorach hadisów nazwano ‘al-Irza’ – ‘wzajemna prezentacja’.
Ustalono również, że w ostatnim roku życia Proroka (niech Allah obdarzy go pokojem i błogosławi), kiedy objawienie dobiegło końca, Gabriel przyszedł do Proroka i wyrecytował cały Qur’an w obecnym porządku dwa razy, i Prorok tak samo wyrecytował Gabrielowi Qur’an dwa razy. Ta końcowa prezentacja zwana jest w księgach hadisów ‘al-Arz al-Akhirah’.8
Kiedy z pomocą Gabriela Qur’an został całkowicie i systematycznie uporządkowany, Prorok (niech Allah obdarzy go pokojem i błogosławi) recytował go swym Towarzyszom podczas wielu różnych okazji w kolejności, w jakiej go znamy dziś. W ten sposób Qur’an został zachowany w swej pierwotnej postaci w pamięci dziesiątek tysięcy Towarzyszy jeszcze za życia Proroka (niech Allah obdarzy go pokojem i błogosławi).
Proces zachowywania Qur’anu można podzielić na trzy etapy: zapis, kompilację i zbiór. W pierwszej fazie, jak tylko objawiony został rozdział lub werset, był on zapisywany. Z ksiąg dowiadujemy się, że zapisu dokonywano na następujących materiałach:
v Riqa‘a – cienki kawałek wyprawionej skóry
v Likhaf – cienkie łupki białego kamienia
v Katf – okrągła kość łopatki wielbłąda
v 'Asib – szeroka część nasady gałęzi palmy daktylowej
W hadisach, drugi etap tego procesu nazywany jest „kompilacją”. To znaczy, najpierw wersety były spisywane w momencie objawienia. Potem, gdy jeden rozdział (sura) został skompletowany, cały rozdział (często trzeba było kilku objawień, by go skompletować) był zapisywany w zestawionej postaci, tzn. umieszczony we właściwej kolejności na riqa’a (kawałku skóry). Takie rękopisy zestawionego Qur’anu (kompletne lub nie) znajdowały się w posiadaniu wielu ludzi za życia Proroka (niech Allah obdarzy go pokojem i błogosławi). Weźmy dobrze znany przypadek ‘Umar’a, który bezlitośnie pobił swoją własną siostrę i szwagra za to, że przyjęli islam. W końcu, gdy minął mu gniew, poprosił ich, aby pokazali mu księgę, z której recytowali. Jego siostra powiedziała mu, że nie może dotykać jej w stanie nieczystości i dopiero gdy wziął kąpiel, siostra dała mu księgę.9
Trzeci etap to ‘zbiór’ tzn. spisanie całego Qur’anu w jeden egzemplarz (księgę). W czasach Proroka (niech Allah obdarzy go pokojem i błogosławi), oprawione księgi składające się ze stronic o takim samym rozmiarze, nie były rzeczą powszechną. Zgodnie z hadisem zapisanym przez Al-Bukhari, tylko czterech Towarzyszy – Ubajj Ibn Ka’b, Muadh Ibn Dżabal, Abu Zajd i Zajd Ibn Thabit – miało zebrany, zestawiony cały Qur’an za życia Proroka (niech Allah obdarzy go pokojem i błogosławi). W dziele „Kanz al Ummal”, odnoszącym się do Proroka Muhammada (niech Allah obdarzy go pokojem i błogosławi), Ibn Kab Al-Qurzi podaje imiona pięciu kolekcjonerów kompletnego Qur’anu. Aczkolwiek kolekcje te były ich osobistą własnością. Wersja oficjalna została spisana pod nadzorem kalifa Abu Bakr’a, który kazał ją oprawić po tym, jak zarządził spisanie wszystkich wersetów na kwadratowych kawałkach papieru tej samej wielkości. Imam Malik zapisał również (cytując jako źródło Szahab Zahri, który usłyszał to od Salim’a - syna Abdullaha Ibn ‘Umar), że Zajd Ibn Thabit spisał wszystkie wersety Qur’anu na al-Qaratis (kawałkach papieru tej samej wielkości) z polecenia Abu Bakr’a. Egzemplarz ten nazwany został Raba’a (kwadrat).10
Mówi się, że podczas kalifatu ‘Umar’a Faruq ponad sto tysięcy kopii Qur’anu krążyło w Egipcie, Iraku, Syrii, Jemenie itd.
Już wcześniej, Qur’an w pisemnej postaci był głównym źródłem nauk islamu. Lecz wciąż czyhało jedno niebezpieczeństwo. W księgach świętych, nawet nieznaczne różnice mogą stać się przyczyną wielkiej kontrowersji. Obawiano się, że jeśli ludzie zaczną spisywać Qur’an na własną rękę, różnice w zapisie (kitabat) i recytacji staną się powodem konfliktów i nie będzie sposobu, by położyć temu kres. Na przykład, tylko jedno słowo w pierwszej surze Qur’anu było pisane na różne sposoby, w zależności od wymowy poszczególnych dialektów: maalik-i-jaumuddin, malik-i-jaumuddin i maliik-i-jaumuddin, itd. Wraz z biegiem czasu i zmianami w pisowni, różnice w rękopisach stałyby się źródłem niezgody. Dlatego też, podążając za radą ‘Umar’a, Abu Bakr rozkazał, aby przygotowano autentyczną kopię Qur’anu pod państwowym patronatem i w ten sposób położono na zawsze kres możliwości zaistnienia różnic w fonetyce - przyćmiewających prawdziwe znaczenie tekstu.
Najbardziej kompetentną osobą do tego zadania był Zajd Ibn Thabit, jako że był on ‘katib’ (skrybą) Proroka (niech Allah obdarzy go pokojem i błogosławi). Zajd i Ubajj Ibn Ka’b obaj uczestniczyli w ‘ostatniej recytacji’, słuchając Qur’anu bezpośrednio z ust Proroka (niech Allah obdarzy go pokojem i błogosławi) w porządku w jakim dziś istnieje. Nie tylko znali cały Qur’an na pamięć, lecz byli również w posiadaniu całego tekstu w pisemnej postaci. Pierwszy kalif kazał im zebrać wszystkie spisane dostępne fragmenty Qur’anu i je razem zestawić.11 Po podjęciu tej decyzji (przez Abu Bakr’a - przyp. tłum), ‘Umar ogłosił w Meczecie, że ten, kto posiadał jakikolwiek zapis fragmentu Qur’anu, miał go przynieść i oddać go w ręce Zajd’a.
Podczas pierwszego kalifatu, Qur’an istniał nie tylko w pisemnej postaci na kawałkach kory palmy daktylowej, kamieniach, skórze itd., lecz również był przechowywany w pamięci towarzyszy. Kiedy Qur’an był zbierany w księgę, został uporządkowany w kolejności, w jakiej zapamiętali go Towarzysze, a wersety zostały zachowane w dokładnie tej samej kolejności aż po dzień dzisiejszy.
Praca, jaką wykonał Zajd Ibn Thabit, był to w większej mierze proces zbioru niż kompilacji. To znaczy, rozproszone kawałki i fragmenty Qur’anu w pisemnej postaci zostały przez niego zebrane nie tylko po to, by być zestawionymi i oprawionymi w jedną księgę, lecz również po to, by służyć do zweryfikowania autentyczności Qur’anu, jako że zapamiętała go i przekazywała tradycją ustną niezliczona ilość osób. Kiedy ustalono zgodność między postacią ustną a pisemną Qur’anu, Zajd przystąpił do spisywania na papierze wersetów Qur’anu we właściwym porządku.
Harith Muhasibi napisał w swej książce „Fahm As-Sunan”, że spisywanie Qur’anu nie było innowacją, albowiem sam Prorok (niech Allah obdarzy go pokojem i błogosławi) nakazywał, aby go spisywano. Aczkolwiek był on spisywany fragmentarycznie na riqa’a, likhaf, katf, ‘asib, itd. Wszystkie materiały, na których spisywano Qur’an były dostępne w domu Proroka (niech Allah obdarzy go pokojem i błogosławi), lecz nie zestawiono ich w żadnej szczególnej kolejności. Kolekcjoner (Zajd) dokonał zebrania wszystkich fragmentów, potem oprawił je razem tak, by żadna część nie uległa zniszczeniu.12
Ten staranny, drobiazgowy proces porządkowania Qur’anu przeprowadzono po to, aby wykluczyć nawet najmniejszą rozbieżność względem oryginalnego objawienia. Gdyby nie podjęto tych nadzwyczajnych środków ostrożności, różnice wyniknęłyby z najmniej znaczących błędów w zapamiętywaniu i transkrypcji (zapisie). Na przykład, kiedy ‘Umar wyrecytował Zajd’owi Ibn Thabit werset: „A z tych, którzy przybyli pierwsi spośród Muhadżirów i Ansarów, i z tych, którzy poszli za nimi w czynieniu dobra”13– Zajd powiedział, że on zapamiętał ten werset z ‘waw’, tzn. (z łącznikiem) ‘i’ po słowie ‘Ansar’. Tak więc wszczęto dochodzenie i w końcu inni, którzy znali Qur’an na pamięć przyszli i potwierdzili, że opinia Zajd’a była właściwa. I tak w księdze werset ten został zapisany z ‘i’.
W dawnych czasach, kiedy przyjętym sposobem szerzenia treści książek było uczenie się ich na pamięć, a potem ich recytacja, całkowicie wyjątkowym był fakt, że Qur’an musiał być zachowany na piśmie, tak samo jak zapamiętywany. Wyglądało to na system podwójnej kontroli, za pomocą którego pamięć i słowo pisane, oraz słowo pisane i pamięć mogły być ciągle porównywane w celu weryfikacji.
Kiedy Zajd Ibn Thabit zgromadził cały Qur’an i oprawił go tak, że przybrał postać księgi, wszystkie pozostałe materiały zebrane od różnych Towarzyszy, w celu weryfikacji i ponownej kontroli, zostały spalone. Egzemplarz został wręczony kalifowi. Po śmierci Abu Bakr’a był przechowywany przez ‘Umar’a, drugiego kalifa. Z kolei po jego śmierci, pozostawał pod opieką Hafsy, córki ‘Umar’a i żony Proroka (niech Allah obdarzy go pokojem i błogosławi).
Za kalifatu ‘Uthmana, islam rozprzestrzenił się na wszystkie strony świata i liczba muzułmanów urosła do ogromnych rozmiarów. Ponadto, Towarzysze, którzy nauczali Qur’anu rozjechali się do różnych krajów, które zostały objęte „skrzydłem” islamu. Na przykład, Syryjczycy uczyli się Qur’anu od Ubajj Ibn Ka’b, mieszkańcy Kufy (miasto w Iraku) od Abdullah Ibn Mas’ud, a Irakijczycy zazwyczaj od Abu Musa Asz’ari. Jednak, ze względu na różnice w akcencie i stylach piśmiennictwa, znów zaczęły się pojawiać kontrowersje. Ludzie nawet nazywali jedni drugich heretykami ze względu na owe różnice.
Ibn Abi Daud napisał w swej książce „Al-Masahif”, cytując Jazid’a Ibn Muawijah Nakhai, że pewnego razu, gdy Huzajfa Ibn Al-Jaman był w meczecie w Kufie, spotkał grupę ludzi recytujących Qur’an. Jeden z nich wyrecytował jeden werset, a potem powiedział: „Taka była recytacja Abdullah’a Ibn Mas’ud.” Inny wyrecytował ten sam werset z innym akcentem i powiedział, że tak recytował go Abu Musa Al-Aszari. Huzajfa - rozwścieczony słysząc to - wstał i upomniał ich: „Ludzie przed wami (Ludzie Księgi) poróżnili się w ten właśnie sposób. Na Allaha, jadę do przywódcy wiernych, ‘Uthmana, trzeciego kalifa.” Huzajfa był oficerem wojska stacjonującym w Armenii i Azerbejdżanie, i właśnie powrócił po odbytej bitwie. Lecz kiedy dotarł do Medyny i stał się świadkiem sceny, jaka miała miejsce w meczecie Proroka, zamiast pojechać prosto do domu, udał się do trzeciego kalifa i zwrócił się do niego tymi słowy: „O Przywódco wiernych! Pilnuj, by ludzie nie padli ofiarą różnic odnośnie Księgi Allaha, tak jak stało się to z chrześcijanami i żydami.”
Za kalifatu ‘Uthmana, islam przyjęli ludzie, których ojczystym językiem nie był język arabski, i którzy nie znali zasad właściwej akcentacji i wymowy.. Co więcej, niektóre plemiona arabskie różniły się akcentem i wymową. Stąd rozbieżności w recytacji Qur’anu. W rezutlacie, Qur’an zaczął być również spisywany zgodnie z odmiennymi sposobami wymowy. Ibn Qutajba napisał, że plemię Bani Huzajl wymawiało ‘hatta’ zamiast ‘atta’. Ponieważ Ibn Mas’ud należał do tego plemienia, jego członkowie uznali, że nie ma powodu, by odbiegać od tej wymowy. Jest to tylko jeden z wielu przykładów. Owe różnice w recytacji zaczęły mieć odzwierciedlenie w zapisie Qur’anu. Wobec tego stanu rzeczy, ‘Uthman, idąc za radą Huzajfy Ibn Jaman, rozkazał zrobić kopie egzemplarza sporządzonego przez Abu Bakr’a, a następnie rozesłał po jednej kopii do wszystkich miast. Zadanie to znów powierzono Zajd’owi Ibn Thabit Ansari, któremu do asysty przeznaczono jedenastu ludzi. . Stosownie do rozkazu trzeciego kalifa, komisja spisała Qur’an według zasad pisowni Kurajszytów, tak aby zgadzał się z akcentem (lehdża) Proroka Islamu (niech Allah obdarzy go pokojem i błogosławi). Następnie kalif ‘Uthman nakazał, by wszystkie kopie (egzemplarze) Qur’anu, które ludzie spisali na własną rękę, oddano rządowi. Te z kolei zostały z jego rozkazu spalone.
W ten sposób, wszystkie kopie Qur’anu zostały zunifikowane pod względem pisowni. Albowiem, biorąc pod uwagę naturalne różnice – wszyscy ludzie nie byli w stanie recytować Qur’anu z jednakową wymową – pozwolono, by Qu’ran był recytowany według siedmiu różnych rodzajów wymowy i akcentu. Zbiór Abu Bakr’a sporządzono rok po śmierci Proroka (niech Allah obdarzy go pokojem i błogosławi), kopie, jakie kazał sporządzić ‘Uthman – pięćdziesiąt lat po śmierci Wysłannika Allaha (niech Allah obdarzy go pokojem i błogosławi).
Owe kopie Qur’anu, sporządzane z nadzwyczajną ostrożnością i precyzją, były przekazywane z pokolenia na pokolenie, aż do nastania ery druku. W świecie islamu otworzono wiele drukarni, w których odtwarzano piękną kaligrafię Pisma, po tym, jak jego treść została potwierdzona przez tych, którzy znali Qur’an na pamięć. W ten sposób, po raz kolejny, za pomocą zapamiętanych wersji i tekstu pisanego, zostały sporządzone poprawne, autentyczne kopie. Potem, dzięki publikacji tych kopii na wielką skalę, Qur’an rozprzestrzenił się po całym świecie.
Niepodważalnym faktem uznanym przez orientalistów jest to, że jakakolwiek kopia Qur’anu, w jakiejkolwiek części świata, w każdym czasie jest dokładnie taka sama, jak ta przekazana muzułmanom przez Proroka (niech Allah obdarzy go pokojem i błogosławi) w ostatnich dniach jego życia, w porządku w jakim istnieje obecnie.
Przypisy:
1 Koran [96:1] wg tłum J.Bielawskiego
2 (Al-Katani, V.2, p.384).
3 (Istiab, Vol. I, p. 377)
4 Koran [4:95] wg tłum. J. Bielawskiego
5 (Fathul Bari, v. 9, p. 5)
6 (Durr Mansoor, Vol. 2, p.203)
7 (Majmauz Zawaid, vol.I, p. 60).
8 (Aqd Al-Farid, v. 4, p. 114
9 (Fathul Bari, p. 659-663)
10 (Ibn Hiszam)
11 (Itqan, v. 1, pp. 84-85)
12 (Bukhari)
13 (Al-Itqan, v. 1, p. 40)
14 Koran [9:100] wg tłum. J.Bielawskiego