Gifsla (Lactuca virosa) komt van nature voor in Midden- en Zuid-Europa en Noord-Azië. Gifsla is eeuwenlang als medicinale plant gebruikt vanwege de rustgevende en vochtafdrijvende werking. Hippocrates schreef in 430 v. Chr al over wilde slasoorten en kropsla. De Romeinse schrijver Columella beschreef in 42 na Christus vier Lactuca-soorten en Plinius, 57 jaar later negen soorten. Keizer Augustus genas door middel van de gifsla van een ernstige ziekte en liet om die reden een monument voor de plant oprichten. Vermoedelijk hebben de Romeinen de gifsla verder over Europa verspreid.
Tegen het einde van de achttiende eeuw werd door steeds meer artsen het gedroogde melksap (lactucarium) als vervanger van opium gebruikt. In 1847 werd de plant in het gebied van de Moezel veel verbouwd en het lactucarium via Engeland naar Noord-Amerika verscheept. Ook in andere Europese landen nam de teelt toe, uiteindelijk kon gifsla de concurrentie met opium niet aan en is de teelt ervan verdwenen.
Wild lettuce heeft vrijwel hetzelfde effect als opium maar minder krachtig en zonder de verslavende bijwerking, het wordt gebruikt als ontspannende en verzachtende kruidenthee voor een betere nachtrust. Tot de introductie van synthetische middelen als methadon is Wild Lettuce gebruikt als afkickmiddel bij opiumverslaving.
Taxonomische indeling
Rijk: Plantae (Planten)
Stam: Embryophyta(Landplanten)
Familie: Asteraceae (Compositae)
Geslacht: Lactuca virosa
Bekend als: Gifsla, Lactuca silvestris, Wiestia virosa, Bitter Lettuce, Opium Lettuce, Poisonous Lettuce, Laitue vireuse, Sa?ata jadowita, Rakutu-Karyumu-So.
De plant wordt 50 tot 150 cm. hoog en bevat melksap, het blad is blauwgroen van kleur en de onderste bladeren zijn eirond. De stengelbladeren zijn langwerpig tot lancetvormig, op de meeste bladeren zitten aan de onderkant op de middennerf stekeltjes. Gifsla bloeit in juli en augustus met lichtgele lintbloemen die in een hoofdje staan, de bloeiwijze van de hoofdjes is pluimtrosvormig en bestaat uit 12 tot 16 hoofdjes.
De vrucht is 4 - 5 mm lang en 1,5 tot 2 mm breed, diep paars tot zwart van kleur. Het kale nootje heeft een ‘snavel’ en vruchtpluis, de onrijpe nootjes met vijf ‘ribben’ zijn geel tot oranje van kleur.
Bodem: Zonnige, open plaatsen op vochtige, matig voedselrijke tot voedselrijke, met name stikstofrijke, vaak omgewerkte grond (zand, grind en andere stenige plaatsen).
Groeiplaatsen: Bermen, langs rivieren en kanalen, richels van klippen, duinen en langs spoorwegen.
Verspreiding: Noordwest-Afrika en Zuid- en West-Europa.
Naam: Gifsla
Overige namen: Gifsla, Lactuca silvestris, Wiestia virosa, Bitter Lettuce, Opium Lettuce, Poisonous Lettuce, Laitue vireuse, Sa?ata jadowita, Rakutu-Karyumu-So
Gebruikte delen: Blad, melksap
Inhoudstoffen
Lactucarium
Lactucopicrin
Lactucine
Organische zuren
Etherische olie
Effecten
Wild lettuce wordt gebruikt als ontspannende en verzachtende kruidenthee, de werking is vergelijkbaar met opium maar zonder de verslavende bijwerking. Het zou zorgen voor een betere nachtrust en geeft zwakke zenuwen een weldadige rust, het wordt ook gebruikt bij rusteloze kinderen omdat het ontspant en goed is voor de mentale balans.
Gebruik (kan gevaarlijk zijn)
Lactuca virosa is door de eeuwen heen in de geneeskunde gebruikt bij bronchitis, prikkelhoest, nervositeit en als pijnstiller tijdens de menstruatie. De klacht waartegen het gewas echter het meest gebruikt werd (en wordt) is slapeloosheid.
De thee brengt de gebruikers in een diepe, droomachtige slaap, helderder en levendiger dan anders. In de jaren 70 leefde het gebruik weer even op toen vooral kunstenaars de gedroogde Lactucarium begonnen te roken als opiumvervanger.
Gifsla kan puur worden gerookt, bij voorkeur in een opiumpijp of verdamper zodat niets verloren gaat van het effect maar het kan ook als thee worden gedronken. Laat 1-2 theelepels een kwartier trekken in een kopje gekookt water en gebruik deze thee maximaal driemaal daags. Een andere mogelijkheid is het maken van een extract, het resultaat is een gomachtige substantie die gebruikt kan worden als opium.
Bijwerkingen en interacties
Pas op voor overdosering, tests bij kleine proefdieren hebben uitgewezen dat zelfs een matige overdosis zeer giftig kan zijn. Wild lettuce hindert de spijsvertering en kan sufheid, staren, concentratieverlies, slaperigheid, slappe ledematen en een verdoofd denkvermogen geven. Te hoge doseringen kunnen leiden tot versnelde ademhaling en polsslag, oorsuizingen en hartritmestoornissen. Gebruik bij maagproblemen wordt sterk afgeraden.
Lactuca virosa, L. stamt of van Latijn virus: vergif, of van Latijn virosa: sterk riekend.
Bladen spreidend en ovaal, getand, twee oren zijn stengel omvattend, de bladeren bij de wortel zijn ovaal of omgekeerd eivormig en er zijn er vele. Stengel is bladig en vertakt aan de bovenkant, 60‑150 cm lang en stekelig. Bloemen zijn geel in mei tot augustus en staan in losse trossen die zeer klein zijn in verhouding met de vele en grote bladeren. Zwarte, scherp onaangename en iets verdovend ruikende vruchten.
Tweejarige van kalkrijke gronden en hagen, Midden Europa, W. Azië en N. Afrika. Van deze plant heeft men in 1834 eens de opbrengst aan zaden van een plant geteld en kwam op een totaal van 176 148 zaden.
Gebruik
(578) Lactuca serriola en Lactuca virosa werden door het volk nauwelijks onderscheiden. Beiden heetten in de middeleeuwen Picris en Lactuca. Het is mogelijk de soort van Dioscorides die sterker werkte dan Lactuca serriola.
Gifsla, Duits Giftlattich, Wilder Lattich, Stinklattich, Stinksalat en wildin Latecha in oud-Hoogduits, wild Lattich bij Bock, Stinksalat, Engelse strong scented of acrid lettuce, medicinal prickly lettuce, opium of poisonous lettuce, sleep wort of wild lettuce, Frans laitue vireuse, laitue sauvage. Lobel: ‘Wilde sla. In Latijn Lactuca agrestis. In Spaans Lechuga salvage. De wilde sla is de tamme gelijk maar bitter van smaak en van krachten enigszins de papaver gelijk waarom sommige het melkachtig sap gemengd hebben met papaver sap. Het sap van de wilde sla een halve gram ingenomen met honingazijn veegt af door kamergang de waterachtige vochtigheden en neemt weg de zweren en duisterheid van de ogen zoals Galenus ook zegt.
Het sap met vrouwenmelk gemengd is zeer goed gestreken op de verbranding.
Hetzelfde sap ingenomen doet slapen en verzacht de pijnen en wee. Het verwekt ook de vrouwen hun maandstonden en is goed tegen de beten van de schorpioenen en gespikkelde spinnen zegt Galenus.
Het zaad van deze sla beneemt de onkuise dromen en de lust van bijslapen zowel als het zaad van de tamme sla. Hetzelfde doet ook het sap, maar niet zo krachtig.
De melk van de wilde sla wordt bewaard in een nieuwe aarden pot nadat het in de zon een tijd gestaan heeft gelijk men in ander sappen gewoon is te doen.
Apuleius. Men zegt dat de arend als hij zeer hoog wil vliegen om te overzien de natuur van de zaken en blad afbijt van de wilde sla en met het sap daarvan zijn ogen nat maakt en daardoor zijn gezicht zeer opheldert. Daarom zo nemen het sap van de wilde sla gemengd met zeer goede oude wijn en maagden honing en bewaar het in een glas en als je dat gebruikt zal je bevinden een zeer excellente medicijn.’
Sla-opium.
Van deze plant wordt een kalmerend middel, bekend als lactuarium of lac gewonnen. Dit is afkomstig van de bloemstengels waar de verdovende eigenschap op zijn grootst is, het witte melksap dat spoedig bruin verkleurt en aan de lucht verhardt. Je bereikt dit door insnijdingen te maken in de stengel. Dit lactuarium benadert de eigenschappen van opium. Het is licht slaapverwekkend en verdovend en wordt daarom ook wel sla-opium genoemd. Het middel wordt gebruikt door mensen die aan slapeloosheid lijden. Als artsenijmiddel werd het tot de 18de eeuw algemeen gebruikt en is nu vrijwel vergeten. Dezelfde stof komt ook voor in andere slasoorten, ook in de gekweekte vorm in de doorgeschoten bloemstengels, het latuwbitter.
Gifsla Lactuca virosa heeft een penwortel en haar stengel is krachtig en onderaan behaard. Hij is gevuld en heeft een iets violette kleur. De bladen zijn stevig, horizontaal afstaand, meestal ongedeeld, omgekeerd eirond-langwerpig, stekelpuntig-getand, op de middennerf vanonder stekelig, zelden bochtig-veerspletig, aan de voet pijlvormig-stengelomvattend. Het grondblad kan gevlekt zijn, maar ook ongevlekt, maar is vrijwel altijd blauwgroenig. De bloemhoofdjes vormen een piramidale pluim met trosvormige takken. Het omwindsel is eerst cilindrisch, later meer kegelvormig, de binnenste omwindselblaadjes verlengen zich tot lijnvormige, groene, witgerande schubben, die zo lang als de haarkroon worden. De bloemen zijn bleekgeel, 5-tandig. De vruchten zijn zwart, met verdikte, brede randen, met meestal kale top, even lang als de witte snavel. 50-150 cm. Tweejarig. Juli, augustus.
Gelijkende taxa
Kompassla Lactuca serriola is zeer gelijkend, vooral in haar niet ongedeelde bladvorm Lactuca serriola f. integrifolia. Kompassla heeft in het rozet glimmender groen (niet blauwachtig) altijd ongevlekt blad. Hoger aan de stengel is het blad ook wat blauwgroener en is de bladschijf kort na de aanhechting een kwartslag gedraaid. De rijpe vruchten zijn bruin tot bruingrijs.
Bijzonderheden. De plant riekt onaangenaam.
Verspreiding
De plant is inheems in Midden- en Zuid-Europa, Marokko en Algerije. In Noord-Amerika en Nieuw-Zeeland is het een aangevoerde soort. In Nederland en Vlaanderen wordt de plant aangevoerd gevonden, vaak onbestendig maar soms meerdere jaren achtereen op dezelfde ruderale plaatsen en opvallend vaak dan ook ergens in de wijdere omgeving. In Wallonië is de plant zeker inheems, maar groeit ook hier vaak in door mensen gemaakte randsituaties zoals in (kalkrijke, verstoorde) bosranden, langs wegen en spoorwegen. Gifsla (Lactuca virosa) is een giftige eenjarige of tweejarige plant die behoort tot de Composietenfamilie (Compositae of Asteraceae). De plant komt van nature voor in Europa, tot West-Azië en in Noord-Afrika. In Noord-Amerika is de plant ingeburgerd. Het aantal chromosomen bedraagt 2n = 18. De plant lijkt veel op die van kompassla (Lactuca serriola) , maar de bladeren zijn meestal niet gedraaid en de nootjes zijn niet behaard. Ook zijn de jonge nootjes van kompassla niet geel tot oranje maar wit tot crème gekleurd.
Wild lettuce, which is known as “Laitue vireuse” in French, “Wilder lattich” in German and “Allubbyne” in Arabic, is also known as “opium lettuce”. Its scientific name is Lactuca virosa; in Latin, lactuca means “milky extract” and virosa means “toxic”.2 A biennial herb, wild lettuce grows on the banks of rivers and on waste grounds to a maximum height of 6 feet, flowering in July and August.1 It has a smooth and light green, sometimes purple spotted, erect stem which springs from a brown tap root.2 It is cultivated in different regions of the world, such as Austria, France, Germany, Scotland and Iran.1
Wild lettuce.
The whole plant is rich in a milky juice that flows freely when it is scratched. The juice has a bitter taste and a noxious odour. When dried, it hardens, turns brown, and is known as lactucarium. L virosa has been found to contain lactucic acid, lactucopicrin which is amorphous, 50–60% lactucerin (lactucone) and lactucin. Lactocerine is the main component of the lactucarium, which is a neutral insoluble material.1
Lactucarium is a diuretic, laxative and sedative agent which relieves dyspnoea, and decreases gastrointestinal inflammation and uterus contractions. It has anticonvulsant and hypnotic effects as well. In addition, the lettuce contains traces of hyoscyamine, which is probably responsible for its sedative effects.1
Before the Victorian period, wild lettuce was well known as a painkiller and sedative. In the 19th century, wild lettuce, especially the desiccated lactescent juice lactucarium, was used as a sedative and analgesic.3 It was used in kidney disorders, for ameliorating painful uterine contractures, and for generalised oedema and icterus, due to its diuretic effect. In its catalogue of medicinal plants published in 1917, the Servall Company asserted that wild lettuce was “highly esteemed to quiet coughing and allay nervous irritation, a good safe remedy to produce sleep, to be used when opium and other narcotics are objectionable”. This was written at a time when opium and cocaine could still be obtained over the counter.3
Lactucarium is not easily made into powder, and is only slightly soluble in boiling water, though it softens and becomes plastic. Powdered components of the herb have been used for external use and it is still used for making a lotion for the skin to relieve sunburn and roughness.1 Its boiled form is used as an enema for intestinal irritations.1
CASE PRESENTATIONS
Here we present eight patients aged between 12–38 years referred with various manifestations of wild lettuce toxicity. All of them were managed successfully and discharged after a full recovery.
Patient 1 exhibited a decreased level of consciousness, agitation, dry mucosa, mydriatic pupils, urinary retention and hypoactive bowel sounds. Patient 2 had ataxia, blurred vision, red conjunctiva and severe anxiety. Both patients were members of a climbing group and after taking a complete history, it became obvious that they had ingested a great deal of the herb “wild lettuce”. It was said that in the region they used to go to occasionally, the herb is eaten raw as a vegetable. The second patient developed dizziness, nausea and vomiting gradually and lost consciousness. After that episode, all members of the group were called to the emergency department.
Patients 3 and 4 experienced hallucinations, sympathetic hyperactivity, nausea and vomiting, and were referred to the hospital 2 h later.
Patients 5 and 6 were admitted with normal vital signs, dry mucosa, mydriasis and anxiety, headache, dizziness, vomiting and blurred vision.
Patients 7 and 8 presented with agitation, severe sweating, flushing, euphoria, abdominal cramps, urinary retention and normal vital signs.
TREATMENT
Patients were kept fasted and treated with intravenous fluids to maintain adequate hydration. Blood and urine samples were taken for laboratory examination and arterial blood gas analysis was undertaken. Vital signs were monitored. Following interviews with the oriented patients, nasogastric intubation and gastro-oesophageal lavage was performed. The liquid of the lavage was sent for laboratory analysis and the presence of fine particles of wild lettuce was confirmed by the laboratory. No other suspect material was seen in the blood, urine and gastric lavage fluid of the patients. Treatment continued with charcoal and sorbitol, about 30 ml/h for 6–12 h after the nasogastric intubation and lavage.
OUTCOME AND FOLLOW-UP
All eight patients recovered and were discharged 48 h later. Only patient 1 was sent to the intensive care unit (for 48 h) due to the prolonged loss of consciousness. No long lasting complications were seen.
DISCUSSION
It has been proposed that wild lettuce has hypoglycaemic effects, causes insomnia, provides relief from painful menstruation, and causes psychogenic coughs. Some considered it has no therapeutic effects, others believe it has sedative and hypnotic effects, and some classify it as a poison.1 In the USA, there have been reports of the herb being used as a substitute for opium. Mullins and Horowitz reported intravenous injection of wild lettuce extract and valerian root in three young intravenous drug users. All of them developed fever, chills, abdominal pain, low back pain, neck stiffness, headache, leucocytosis and moderate liver function disorders. All recovered in 3 days.4
The milk-like extract and the leaves are the useful components of the herb, and act as a spasmolytic and a sedative.2 Medicines which contain lactucarium are used in the treatment of pertussis, bronchial asthma and urinary tract diseases. The seed’s oil is effective in atherosclerosis. Some of its side effects and toxicity resulting from overdose include mydriasis and photophobia, dizziness, diaphoresis, auditory hallucination, and cardiovascular and respiratory difficulties caused by dysrhythmia.1 We observed most of these signs and symptoms in our patients. The severity of the toxicity was dose dependent, according to the history taken from the patients.
Common presentations of toxicity in our patient were mydriasis, dizziness and anxiety, urinary retention, decreased bowel sounds and sympathetic overactivity, suggesting an anticholinergic mechanism. Moderate doses given to animals can act as a narcotic, even causing death if injected.4 Our patients suffered from the harmful effects of wild lettuce. The toxicity may have occurred because the herb was ingested when it was fresh and before the usual time for harvesting herbs (our patients ate the wild lettuce in May).
LEARNING POINTS
A clinical suspicion of toxicity cause by wild lettuce intake and an accurate history provided the basis for the diagnosis. Conservative treatment, vital sign monitoring, control of patient intake and output, and reducing their agitation formed the basis of treatment.
Eating of unknown substances, even herbs, should always be avoided. If herb intake is suspected, immediate contact with medical centres is required.
REFERENCES
1. Zargari A. Medicinal plants. Tehran University Publications 1978; 3: 223–8
2. Heber D. PDR for herbal medicine, 3rd ed Thomson Company, 2004: 495–6
3. Trojanowska A. Lettuce, lactuca sp., as a medicinal plant in polish publications of the 19th century.Kwart Hist Nauki Tech 2005; 50: 123–34 [PubMed]
4. Mullins ME, Horowitz BZ. The case of the salad shooters: intravenous injection of wild lettuce extract. Vet Hum Toxicol 1998; 40: 290–1 [PubMed]
Kwart Hist Nauki Tech. 2005;50(3-4):123-34. [Lettuce, lactuca sp., as a medicinal plant in polish publications of the 19th century].
[Article in Polish]Trojanowska A1.
Mentions of lettuce Lactuca sp. that have appeared since antiquity contained similar information on its curative properties, but such properties were ascribed to different species or varieties. Apart from the wild and poisonous lettuce, also garden or common lettuce were identified as having curative action, and some publications lacked information enabling the precise identification of the lettuce in question. In the 19th century, attempts were made to put some order into the knowledge of lettuce as a medicinal plant. Information contained in Polish medical studies of the 19th century on lettuce points to the poisonous species, Lactuca virosa, and the common or garden lettuce, Lactuca sativa v. Lactuca hortensis, as being used as a medicinal plant. In that period, lettuce and especially the the desiccated lactescent juice obtained from it, lactucarium, were considered to be an intoxicant, and were used as a sedative and an analgesic. The action of the substance was weaker than that of opium but free of the side-effects, and medical practice showed that in some cases lactucarium produced better curative effects than opium. To corroborate those properties of lettuce and its lactescent juice, studies were undertaken to find the substance responsible for the curative effects of the juice. However, such studies failed to produce the expected results, and the component responsible for the curative properties of letuce was not identified. Medical practice thus had to restrict itself to the uses of the desiccated lactescent juice and extracts obtained from it. The possibility of obtaining lactucarium from plants cultivated in Poland caused Polish pharmacists and physicians to take an interest in the stuff and launch their own research of lettuce and the lactescent juice obtained from it. Results of research on lettuce were published in 19th-century journals by, among others, Jan Fryderyk Wolfgang, Florian Sawiczewski and Józef Orkisz
J Ethnopharmacol. 2006 Sep 19;107(2):254-8. Epub 2006 Mar 17. Analgesic and sedative activities of lactucin and some lactucin-like guaianolides in mice. Wesołowska A1, Nikiforuk A, Michalska K, Kisiel W, Chojnacka-Wójcik E.
Lactucin (1) and its derivatives lactucopicrin (2) and 11beta,13-dihydrolactucin (3), which are characteristic bitter sesquiterpene lactones of Lactuca virosa and Cichorium intybus, were evaluated for analgesic and sedative properties in mice. The compounds showed analgesic effects at doses of 15 and 30 mg/kg in the hot plate test similar to that of ibuprofen, used as a standard drug, at a dose of 30 mg/kg. The analgesic activities of the compounds at a dose of 30 mg/kg in the tail-flick test were comparable to that of ibuprofen given at a dose of 60 mg/kg. Lactucopicrin appeared to be the most potent analgetic of the three tested compounds. Lactucin and lactucopicrin, but not 11beta,13-dihydrolactucin, also showed sedative properties in the spontaneous locomotor activity test.