Ulrich Zwingli

De Zwitserse Luther die sneuvelde in de strijd

Wittenberg

Op zondag Invocabit, 9 maart 1522, begint Luther, die in 1517 het startsein voor reformatie gaf, aan een serie preken. Hij beklimt de Wittenbergse kansel met opnieuw de monnikstonsuur (kaalgeschoren kruin) en grijpt daarmee terug op de katholieke traditie, die hij zegt te willen voortzetten. Hij gaat in zijn preken echter tegen allerlei in zijn ogen niet op de Bijbel gefundeerde katholieke gebruiken in. Maar tegelijk pleit hij voor tolerantie. Zo mogen beelden in de kerk van Luther worden gehandhaafd, maar niet meer aanbeden. De magie rond de katholieke mis wordt door Luther veroordeeld, maar hij blijft vasthouden aan het werkelijk aanwezig zijn van Christus in brood en wijn. De door genade verloste gelovigen hoeven niet meer gebukt te gaan onder angst voor Gods oordeel, maar mogen eigen keuzes maken, mits die zijn gebaseerd op de Bijbel. In 1525 wordt in Wittenberg een Duitse mis ingevoerd volgens de ideeën van Luther; in 1526 gebeurt dat in heel Saksen.

Zürich

Op diezelfde zondag Invocabit wordt in de drukkerij van Christoph Froschauer te Zürich in aanwezigheid van Zwingli door de aanwezigen behalve de traditionele Züricher vastenkoek een stukje rookworst gegeten. Men gaat hiermee demonstratief in tegen de kerkelijke regels met betrekking tot het vasten. Zwingli eet als priester dan wel geen worst, maar wat er gebeurt is in overeenstemming met zijn preken. In diezelfde maand maart verschijnt bij diezelfde drukker een preek van Zwingli over het vasten, waarmee hij zijn opvattingen breder bekendheid geeft. Kernwoorden daarin zijn evangelische vrijheid en het priesterschap van alle gelovigen. Zwingli komt echter via een andere route dan Luther tot zijn standpunten. Op basis van o.a. de ideeën van Erasmus benadrukt hij het verschil tussen Gods woord en het woord van mensen, dus tussen Bijbel en traditie.

Waar Luther aan de Wittenberger universiteit de discussie aangaat met theologen, opereert Zwingli in de stadsstaat Zürich en betrekt hij ook het stadsbestuur in het debat, hoewel dat officieel in geloofszaken natuurlijk geen stem heeft. Uitgaande van de Bijbel gaat Zwingli in zijn geschriften en preken in tegen heiligenverering, tegen het leergezag van de paus, tegen katholieke gebruiken als het rozenkransgebed, kortom tegen alle in zijn ogen niet Bijbels gefundeerde gebruiken. In het openbaar protesteert hij tijdens een preek van de franciscaan Franz Lambert van Avignon als deze spreekt over de voorbede van Maria en de heiligen in de hemel.

Hervorming na debat

De raad van Zürich besluit in januari 1523 tot een openbaar debat tussen Zwingli en zijn tegenstanders, de traditionele katholieken. Vanwege hun formele opstelling (ze trekken de legitimiteit van zo’n debat in twijfel en willen de kwestie liever voorleggen aan een komend concilie) komt het niet tot een officiële beschuldiging van ketterij en dus acht de raad Zwingli’s prediking acceptabel. Hij legt dan zijn opvattingen neer in 67 stellingen. Die vormen de basis van de Zwitserse reformatie. In oktober 1523 volgt een tweede debat. Opnieuw is er steun voor Zwingli’s prediking, maar de raad besluit tot een pas op de plaats waar het de beelden in de kerk en de mis betreft. De steun onder een groot deel van de bevolking neemt toe. In december 1523 weigeren verschillende geestelijken hun medewerking aan de traditionele mis. In januari 1524 trekt de raad na een derde debat de conclusie dat zijn tegenstanders er niet in zijn geslaagd Zwingli’s argumenten voor hervorming te weerleggen. Daarmee is de hervorming in Zürich een feit.

Avondmaal

In juni 1524 besluit de raad van Zürich de beelden op ordelijke wijze uit de kerken te verwijderen. In april 1525 wordt de mis afgeschaft en het Avondmaal ingesteld. Zwingli ziet het Avondmaal als zuiver gedachtenismaaltijd, een herinnering aan het laatste avondmaal van Jezus en de discipelen. Vandaar dat hij kiest voor een eenvoudige tafel, met daarop brood op houten borden en wijn in houten bekers. Deze Avondmaals- opvatting onderscheidt Zwingli van zowel Luther (die meende dat Christus op mysterieuze wijze werkelijk aanwezig was in brood en wijn) als Calvijn (die vond dat Christus op geestelijke wijze in het Avondmaal aanwezig was en Zwingli’s avondmaalsvisie te simpel achtte). Dit verschil in opvatting over het Avondmaal is een van de verklaringen van de principiële verdeeldheid onder protestanten.

Doop

In januari 1525 wordt in Zürich opnieuw een openbaar debat gehouden, maar ditmaal tussen protestanten onderling. Het betreft een verschil van mening over de doop. Sommigen vinden de doop van kinderen niet terug in de Bijbel (die Zwingli in de volkstaal vertaald had) en daarom niet acceptabel. Op 25 januari vindt in Zürich de eerste volwassenendoop plaats. Er ontstaat een doperse beweging, die zich kenmerkt door doop van volwassenen op grond van hun geloofsbelijdenis, een sober leven, ernstige boetedoening en het weigeren van de eed. Dat laatste is gebaseerd op Mattheüs 5:34-37, waar Jezus zegt in het geheel niet te zweren, maar je belofte altijd waar te maken. “Laat jullie ja ja zijn en jullie nee nee.” Ook sluit men zich niet aan bij een groter kerkelijk geheel: er zijn alleen zelfstandige, plaatselijke gemeenten.

Steden in beweging

Zürich, Wittenberg, Straatsburg, Genève: de reformatie was eigenlijk een stedelijke beweging. In steden bestond een ontwikkelde burgerij, was een neiging tot zelfredzaamheid en onafhankelijkheid, en stond men positief tegen kerkdiensten die de gelovigen niet grotendeels als toeschouwers, maar echt als deelnemers zagen, met een inhoudelijke en voor hen leerzame prediking en een volledige deelname aan het Avondmaal. Een stadsbestuur had vergaande gedelegeerde bevoegdheden en was in staat een beweging als de Reformatie te steunen.

Zwingli anno nu

Met zijn vroege dood in oktober 1531 is Zwingli eigenlijk altijd een voorloper gebleven in de gereformeerde stroming. De Eerste Helvetische geloofsbelijdenis (1536) draagt de naam van twee van zijn opvolgers, Bullinger en Jud. Ook een ander belangrijk gereformeerd geschrift, de Heidelberger Catechismus (1563) is van na zijn dood. Calvijn en Luther waren het niet met hem eens, o.a. wat het Avondmaal betreft. Voor Zwitserland, en in het bijzonder voor Zürich, is hij echter een groot reformator, met een eigen geluid. Zijn geestverwanten hebben in mei 2005 een gebaar van verzoening gemaakt in de richting van Amerikaanse Amish en mennonieten. Op basis van Zwingli’s opvattingen hebben sinds de zestiende eeuw velen te maken gekregen met geloofsvervolging en zijn naar Amerika gevlucht. Daarvoor hebben Zwingli’s huidige erfgenamen dus spijt betuigd…..

Zwingli en Luther met elkaar in debat. Op uitnodiging van vorst Filips van Hessen werd dit godsdienstdebat in Marburg gehouden.

Titelblad van de bijbel door Zwingli in 1531 in Zürich vertaald.

Wikimedia Commons

Ulrich Zwingli afgebeeld in een gebrandschilderd raam in de stadskerk van Ravensburg (Duitsland).

Wikimedia Commons