Nelson Mandela

Een charismatisch leider op weg naar vrijheid en verzoening

Biografie    Achtergronden    Tips voor verdieping en verwerking
Mandela bezit zijn voornaam ‘Nelson’ nog niet als hij op 18 juli 1918 wordt geboren in Mvezo, een dorp gelegen in het oostelijk deel van de Kaapprovincie in Zuid-Afrika. Als voornaam krijgt hij Rolihlahla, dat in de taal van de Xhosa (een zwart volk) letterlijk ‘de tak van een boom trekken’ betekent. Figuurlijk betekent het ook ‘lastpost’. Mandela’s familie maakt deel uit van een clan die een zijtak is van de Thembu, een koninklijke familie, die over het gebied Transkei heerst. Zijn vader is stamhoofd en heeft naar Afrikaans gebruik vier echtgenotes (polygamie is in een Afrikaanse vooraanstaande familie niet ongebruikelijk). Mandela’s moeder is de derde echtgenote van zijn vader. De meeste stamleden hangen een natuurgodsdienst aan, maar Mandela’s moeder bekeert zich tot het christendom. Zij  laat de jonge Mandela dopen en stuurt hem als eerste van zijn familie op zevenjarige leeftijd naar een Engelse missieschool. Daar geeft een blanke onderwijzeres hem de voornaam ‘Nelson’.

Opleiding
In 1927 sterft de vader van Mandela. De jonge Nelson komt dan onder voogdij van een oom, die hem als zijn eigen zoon zal behandelen. Nelson krijgt de kans om naar een middelbare school te gaan. Later gaat hij naar de universiteit van Fort Hare, de enige in Zuid-Afrika die zwarten als student toelaat, om daar letteren te studeren.
Een jaar later is hij gedwongen de universiteit te verlaten vanwege zijn deelname aan studentenprotesten. Zijn oom heeft inmiddels een bruid voor hem uitgezocht. Mandela heeft daar geen zin in en vertrekt naar Johannesburg. Daar maakt hij de studie letteren af en stort zich daarna op een studie rechten. Om wat geld te verdienen neemt hij verschillende baantjes aan. Uiteindelijk belandt hij op een advocatenkantoor, waar hij als eerste zwarte wordt aangenomen. In zijn nieuwe baan komt hij dagelijks in aanraking met de achterstelling van zwarten. Hij ontmoet er Walter Sisulu, waarmee hij een vriendschap voor het leven sluit.

Afrikaans Nationaal Congres
Nelson gaat zich voor de problematiek van de achterstelling van vooral de zwarte meerderheid meer en meer interesseren. Hij komt in contact met het Afrikaans Nationaal Congres (ANC), waarvan hij in 1942 lid wordt. Voor hem is het ANC niet een organisatie van alleen zwarten. Iedereen die zich tegen apartheid verzet kan medestander zijn. Huidskleur, godsdienst of politieke achtergrond doen er niet toe.
 In 1953 opent Mandela met zijn vriend Oliver Tambo een eigen advocatenkantoor in Johannesburg. Het is het enige advocatenkantoor in Zuid-Afrika dat door zwarten wordt geleid. Heel wat zwarte cliënten beklagen er zich over het politiegeweld. Door tegenwerking van de overheid wordt het kantoor na een aantal jaren gedwongen de deuren te sluiten.

Huwelijken
In 1944 trouwt Mandela met Evelyn Ntoko Mase. Uit dit huwelijk worden vier kinderen geboren: twee zoons en twee dochters. Eén dochtertje overlijdt als het nog maar negen maanden oud is. Nelson is vanwege zijn politieke activiteiten veel van huis. Aangezien Evelyn daar slecht tegen kan, pakt dat schadelijk uit voor zijn relatie. Het huwelijk eindigt in 1957 in een echtscheiding.
Na de echtscheiding van Evelyn trouwt Mandela voor de tweede keer: dit keer met Nomzamo Winifred Madikizela, beter bekend als Winnie Mandela (1958). Uit dit huwelijk worden twee dochters geboren.

Proces
Aan het eind van de jaren vijftig voert het ANC enkele sabotageacties uit door o.a. elektriciteitsmasten op te blazen. Mandela, eigenlijk een voorstander van geweldloos verzet zoals dat van Gandhi, vindt dergelijke acties gerechtvaardigd, omdat alle geweldloze middelen tot dan toe uitgepunt lijken. Hij wordt door de autoriteiten in de gaten gehouden, gevangen genomen, maar na processen toch weer vrijgelaten. Een maand na het bloedbad van Sharpeville (1960) wordt het ANC verboden. De organisatie opereert sindsdien clandestien. Mandela moet zijn activiteiten voor het ANC ondergronds voortzetten en blijft lange tijd ongrijpbaar voor de politie. Op 11 juli 1963 weet de politie hem toch te vinden. Negentien ANC-leiders worden opgepakt in hun schuilplaats, een boerderij bij Rivonia, een voorstad van Johannesburg. Enkele maanden later begint onder grote internationale belangstelling het zgn. Rivoniaproces. De beklaagden krijgen aan het eind van het proces een toch nog verrassend vonnis te horen: niet de verwachte doodstraf, maar een levenslange gevangenisstraf.

Gevangenschap
Na zijn veroordeling door de rechtbank wordt Mandela samen met anderen overgebracht naar het Robbeneiland, gelegen voor de kust van Kaapstad. De gevangenen worden er gedwongen tot arbeid in een kalkgroeve onder erbarmelijke omstandigheden. Zo mogen de mannen ondanks de weerkaatsing van het felle zonlicht in de witte kalk in het begin geen zonnebril dragen. Mandela loopt er schade aan zijn ogen op. Door een tbc-besmetting raken ook zijn longen beschadigd. Zijn gezondheid zal daarna altijd broos blijven.
Er wordt door de gevangenisleiding onderscheid gemaakt naar huidskleur: zwarte gevangenen krijgen minder rantsoen dan kleurlingen en Indiërs. Ook slaapt Mandela in een cel van 2,4 bij 2,1 meter op een slaapmat en moet zich met koud zeewater wassen. Hij heeft recht op één bezoek of brief per half jaar. In de praktijk worden alle brieven gecensureerd en dikwijls niet toegelaten.
De wil van Mandela wordt echter niet gebroken. Ondanks dat sommige bewakers hem hard behandelen, doet hij toch moeite hen te begrijpen. Zo verdiept hij zich tijdens zijn opsluiting in de geschiedenis van de blanke Afrikaners en leert hun taal, het Afrikaans. Op deze wijze probeert hij hun mentaliteit beter te begrijpen en na te gaan waarom zij zo angstig voor de zwarte bevolking zijn.
Aan het begin van de jaren tachtig wordt Mandela overgebracht naar de Portsmoorgevangenis in Kaapstad, waar hij beter wordt behandeld en wat meer contact met Winnie mag hebben. Er komen later zelfs geheime besprekingen met leden van de Zuid-Afrikaanse regering, die door druk van buitenaf steeds meer klem komt te zitten. Mandela raakt niet in de vergetelheid, maar groeit uit tot het symbool van de wereldwijde beweging tegen de apartheid. Ter gelegenheid van zijn 70e verjaardag in 1988 wordt er zelfs een groot popconcert met bekende sterren in het Wembleystadion in Londen georganiseerd, dat over de gehele wereld wordt uitgezonden. Bijna niemand weet op dat moment hoe hij eruit ziet; de laatste foto van hem dateert uit 1964.

Vrijlating
In 1989 treedt Pieter W. Botha als staatspresident af. Frederik W. de Klerk is zijn opvolger. De ontwikkelingen gaan nu snel. Begin 1990 heft De Klerk het verbod op het ANC en andere organisaties op en kondigt aan dat de laatste politieke gevangenen zullen worden vrijgelaten. Op 11 februari is het zover: samen met zijn vrouw Winnie verlaat de dan 71-jarige Nelson het gevangenisterrein. Voor het eerst in 27 jaar ziet het publiek wereldwijd hoe de ANC-leider er uit ziet. Na zijn vrijlating is er geen spoor van verbittering in al zijn uitlatingen te vinden. Daarmee zet Mandela de toon voor de zware besprekingen en onderhandelingen die in de daaropvolgende periode zullen volgen.

Opnieuw echtscheiding
Er overkomt hem al snel een persoonlijk drama. Zijn vrouw Winnie is bij de ANC-aanhang uiterst populair. Jarenlang heeft zij haar man moeten missen. Bovendien is zij ook actief in de vrouwenorganisatie van het ANC, waarvoor zij aan het eind van de jaren zestig ruim achttien maanden in eenzame opsluiting heeft gezeten. In 1991 loopt haar aanzien een behoorlijke deuk op. De rechtbank acht haar medeplichtig aan de ontvoering van de 14-jarige zwarte jongen Stompie Seipei, die later wordt vermoord vanwege verondersteld verraad aan de politie. Winnie wordt veroordeeld tot celstraf. Tot zijn grote spijt moet Nelson concluderen dat het verder voortzetten van de al ontwrichte relatie geen zin meer heeft. In 1996 komt het tot een echtscheiding. Nelson blijft uit waardering voor haar inzet in de strijd tegen de apartheid het wel voor Winnie opnemen.

Overgang naar democratie
De onderhandelingen met de regering-De Klerk over de overgang naar een democratie lopen bepaald niet van een leien dakje. In het land is veel onrust, die leidt tot allerlei geweldsuitingen, ook door de politie. Mandela veroordeelt geweld: hij roept zijn aanhangers in het stadion van Soweto zelfs op wapens ‘in de zee te gooien.’ Tijdens de onderhandelingen weigert hij echter een verklaring af te leggen geweld af te zweren. Zolang de blanke regering nog aan de macht is, is de strijd tegen de apartheid nog niet gewonnen. Mandela en De Klerk worden in 1993 wel geëerd met de Nobelprijs voor de Vrede. Er komt weer schot in de onderhandelingen die tot democratische hervormingen leiden. Bij de eerste vrije (niet-raciale) verkiezingen op 27 april 1994 wordt Mandela – op dat moment 76 jaar – met een meerderheid van ruim 60% gekozen tot eerste zwarte president van de Republiek van Zuid-Afrika. Om het vertrouwen van vooral de blanke bevolking te winnen geeft hij heel tactisch verschillende vroegere vijanden een post in de nieuwe regering. Bij de finale van het wereldkampioenschap rugby – een in Zuid-Afrika onder blanken zeer populaire sport – laat hij zich zien in een shirt van de ploeg om daarmee zijn steun voor de Springbokken, de bijnaam voor Zuid-Afrikaanse ploeg, te tonen.

Aftreden
Op zijn tachtigste verjaardag op 18 juli 1998 uitbundig treedt hij in het huwelijk met Graça Machel, de weduwe van president Samora Machel van Mozambique, die bij een vliegtuigongeluk is omgekomen. Aan het eind van zijn ambtstermijn stelt Mandela zich niet herkiesbaar voor een nieuwe termijn en treedt in 1999 af. Thabo Mbeki wordt zijn opvolger. Maar het is overduidelijk dat Mandela de ‘Vader des Vaderlands’ blijft, een man van groot gezag op de achtergrond. In de gehele wereld blijft hij een ongekend prestige als moreel leider genieten. De Verenigde Naties verklaren 18 juli, Mandela’s geboortedag. als Nelson Mandela Internationale Dag. Het is de eerste keer dat de volkerenorganisatie zo’n dag aan één persoon wijdt. Het is een eerbetoon aan de mens die zijn land op bekwame wijze heeft getransformeerd van een apartheidsstaat naar een multiraciale regenboogstaat.
Op 5 december 2013 maakt de president van Zuid-Afrika, Jacob Zuma, bekend dat Mandela op 95-jarige leeftijd in zijn woning in Johannesburg is overleden. Madiba, zijn bijnaam afkomstig uit zijn clan, wordt op 15 december in Qunu, het dorp van zijn jeugd, begraven in het bijzijn van zijn familie en vele genodigden, onder wie de Amerikaanse president Barack Obama.



Nelson Mandela

Nelson Mandela als jonge man.
Wikimedia Commons

In 1944 trouwt Mandela met Evelyn Ntoko Mase. Het echtpaar krijgt later vier kinderen. Toch komt het in 1957 tot een echtscheiding.
Wikimedia Commons

Na de echtscheiding van zijn eerste vrouw trouwt Mandela voor de tweede keer. Dit keer met Nomzamo Winifred Madikizela, later beter bekend als Winnie.
Wikimedia Commons

Na hun veroordeling in het zgn. Rivoniaproces worden Mandela en andere leiders als gevangenen overgebracht naar het Robbeneiland,gelegen voor de kust van Kaapstad.
Wikimedia Commons

Zo zag de uiterst sober ingerichte cel van Mandela in de gevangenis op Robbeneiland eruit.
Wikimedia Commons

Nelson Mandela en medestrijder Walter Sisulu op Robbeneiland.

Op 11 februari 1990 is het zover: samen met zijn vrouw Winnie verlaat de dan 71-jarige Nelson het gevangenisterrein. Voor het eerst in 27 jaar ziet het publiek wereldwijd hoe de ANC-leider eruit ziet.
Wikimedia Commons

Op 18 juni 1998, zijn tachtigste verjaardag, treedt Nelson Mandela in het huwelijk met Graca Machel, de weduwe van de vroegere Mozambiqaanse president Samora Machel.
Wikimedia Commons