Bonaventura

De tweede stichter van de franciscaner kloosterorde

Twaalfde en dertiende eeuw

In de twaalfde en dertiende eeuw vinden grote veranderingen plaats in Europa. De gesloten, agrarische samenlevingen waar de macht in handen is van de adel, de grootgrondbezitters, krijgen door toenemende handel en nijverheid een meer open karakter. De burgerij en de kooplieden ontwikkelen zich tot een nieuwe rijke klasse. De steden groeien. Geld en luxe gaan een grote rol spelen. Maar die zijn niet weggelegd voor de onderklasse van werklieden en sjouwers, die zware arbeid moet verrichten. In deze tijd komt in de kerk de armoedebeweging op, die zich keert tegen de macht en luxe van de kerk en soms een ketterse weg gaat, zoals bij de Katharen in Zuid-Frankrijk.

Franciscus en volgelingen

Franciscus van Assisi behoort ook tot de armoedebeweging, maar hij probeert juist binnen de kerk te blijven en vraagt aan paus Innocentius III toestemming overal te mogen preken. Die krijgt hij, maar daarmee heeft hij nog niet de instemming van alle bisschoppen en parochiepriesters. Die zien in de nieuwe predikers, die op straten en pleinen de boodschap van armoede brengen, een soort actievoerders tegen hun wijze van leven. De volgelingen van Franciscus wijzen alle bezit af. Ze willen minderbroeders zijn, de nederigen, die geen grond, geen geld, geen woning en zelfs geen boeken bezitten. Maar dat is niet vol te houden, zeker niet als de groep groter wordt. Dan wordt het lastig van aalmoezen te leven en te blijven vragen om onderdak. Dan zijn er eigen huizen nodig, zal er gemeenschappelijk bezit ontstaan en wordt het nodig te voorzien in de theologische scholing van de broeders.

Verdeeldheid

Binnen de orde van de Minderbroeders ontstaan grote meningsverschillen. De meest radicale volgelingen van Franciscus blijven elk bezit afwijzen en zien ook niets in studie. Ze beroepen zich op de levenswandel van Franciscus, die nooit een priesterstudie gevolgd heeft, en halen diens eigen woorden aan: ”Boeken zijn slecht, zij richten de orde ten gronde. Ik houd voor waar dat een minderbroeder genoeg heeft aan het Onze Vader”. De groep noemt zich de Spirituelen, die aan de inspiratie van het Evangelie genoeg hebben om de mensen tot inkeer te brengen. Ze zetten zelfs vraagtekens bij de kerk als geheel: het gaat toch om de geest van Christus en niet om een hiërarchie van priesters, bisschoppen en de paus? Nu wordt het tijd voor de paus om in te grijpen. Hij zorgt ervoor dat de provinciale oversten van de Minderbroeders op hun generaal kapittel in Rome in 1257 Bonaventura kiezen als hun nieuwe generaal minister. Hij moet zorgen voor verzoening van de standpunten en daarna een goede structuur voor de orde op poten zetten.

De tweede stichter van de orde

Bonaventura gaat dan terug naar de bron. Hij bestudeert het leven van Franciscus en analyseert zijn uitlatingen en bedoelingen. Hierdoor kan hij zijn orde overtuigen van de essentie van Franciscus: het gaat om de navolging van Christus, om zo veel mogelijk aan Hem gelijk te worden. Daarvoor is het fout al te gehecht te zijn aan bezit, maar niet het bezit zelf is fout. Daarvoor is theologische wetenschap die het christelijk geloof nodeloos ingewikkeld maakt verwerpelijk, maar de theologie als zodanig is niet fout. Op basis van deze redeneringen is Bonaventura in staat op het generaal kapittel van 1260 in Narbonne de strijdende partijen in zijn kloosterorde op één lijn te krijgen. Er wordt een nieuwe constitutie geschreven met daarin de leefregels en de organisatiepatronen van de hernieuwde orde. Op basis hiervan is Bonaventura wel de tweede stichter van de orde genoemd. Bonaventura krijgt de opdracht mee een volledig nieuwe biografie van Franciscus te schrijven. Men besluit na de verspreiding daarvan alle eerdere levensbeschrijvingen te vernietigen om verwarring uit te sluiten.

Betekenis

De orde der minderbroeders wordt door de activiteiten van Bonaventura uiteindelijk geen spijtzwam binnen de katholieke kerk, maar brengt door prediking en missieactiviteiten het christendom tot in de uithoeken van de wereld. De verdeeldheid steekt later nog wel eens de kop op, maar het fundament van Bonaventura blijkt sterk genoeg te zijn.

Via S. Bonaventura

Het straatje in Bagnoregio waar Bonaventura geboren is, heeft later zijn naam gekregen.

Foto: Wim de Kok

Herrera St.-Bonaventura

Bonaventura in debat met franciscaner ordegenoten. Schilderij uit de eerste helft van de 17e eeuw door Francisco del Herrera, de oude.

Museo del Prado, Madrid

Standbeeld Bonaventura Bagnoregio

In Bagnoregio bevindt zich een standbeeld van Bonaventura.

Ook in Nederland beschikken wij over een beeld van St. Bonaventura. Het staat boven de hoofdingang van de parochiekerk in Woerden.

Beeld Bonaventura Woerden