Johannes XXIII

Een paus die de kerk een ander gezicht gaf

Biografie    Achtergronden    Tips voor verdieping en verwerking

Afkomst en loopbaan
Paus Johannes XXIII werd als Angelo Roncalli in 1881 geboren in Sotto il Monte, een bergdorpje ten noordoosten van Milaan. Hij was de vierde in een gezin van dertien kinderen. Het was een zeer eenvoudig gezin, waarvan de vader landarbeider was. Met financiële hulp van familieleden kon de intelligente Angelo een  priesteropleiding gaan volgen. Aan de pauselijke Lateraanse Universiteit van Rome promoveerde hij in de kerkgeschiedenis.
Na zijn priesterwijding werd hij secretaris van de bisschop van Bergamo. Hij hielp de zeer slecht betaalde textielarbeiders, die in staking gegaan waren. Tijdens de Eerste Wereldoorlog werd hij legeraalmoezenier in het Italiaanse leger. Na de oorlog volgden allerlei functies in het bestuur van de katholieke kerk in Rome. Hij werkte bij de Congregatie voor de Geloofsleer en voor de Pauselijke Missiewerken. In 1925 werd hij tot bisschop gewijd en volgde zijn benoeming in de diplomatieke dienst van het Vaticaan. Hij kreeg als pauselijk vertegenwoordiger aanstellingen in achtereenvolgens Bulgarije, Turkije, Griekenland en Frankrijk. Op 71-jarige leeftijd kreeg hij het aartsbisdom Venetië toegewezen. Hierdoor werd zijn aanspreektitel patriarch en volgde ook nog zijn benoeming tot kardinaal. Zo ging hij deel uitmaken van het hoogste adviescollege van de paus.

Een 'tussenpaus'?
Na het overlijden van paus Pius XII werd kardinaal Roncalli in 1958 gekozen tot zijn opvolger. Omdat hij al 77 jaar was, werd van hem gezegd dat hij slechts een ‘tussenpaus’ zou kunnen zijn. Dat klopt ook wel als je kijkt naar het aantal jaren dat hij de hoogste leider van de katholieke kerk geweest is: slechts vier en een half jaar. Maar het klopt niet als je kijkt naar zijn prestaties. Hij heeft in die korte tijd de kerk een ander gezicht gegeven. Van een gesloten bolwerk onder leiding van een teruggetrokken en statige kerkvorst werd de r.-k. kerk een meer open gemeenschap, bestuurd door een bescheiden, vriendelijke en gemakkelijk benaderbare herder. Hij hield er van onverwachte tochten door Rome te maken en ging ook op reis in Italië.

Encyclieken
De bejaarde paus Johannes XXIII had niet uit zichzelf de behoefte om veel in de kerk te wijzigen. Hij was gehecht aan het Latijn als taal van de kerk en hij wilde nauwelijks veranderingen in de liturgie, de kerkdiensten. Toch zette hij veel vernieuwingen in gang doordat hij scherp luisterde naar de wensen en de noden in de kerk en in de samenleving. Hierdoor ontstonden zijn beroemde encyclieken (pauselijke brieven) Mater et Magistra, met de oproep zorg te hebben voor de mensen die in onze hectische samenleving kopje onder dreigen te gaan, en Pacem in Terris, de oproep tot vrede op aarde in een tijd waarin de spanning tussen Oost en West hoog opliep. Hij zag ook de noodzaak tot meer overleg met de andere christelijke kerken en richtte daarvoor het Secretariaat voor de Eenheid op.

Tweede Vaticaanse Concilie
De belangrijkste bestuurlijke beslissing van Johannes XXIII was het bijeenroepen van een grote kerkvergadering van alle ruim 3000 bisschoppen uit de hele wereld. Hij opende de eerste van de 168 vergaderingen van het Tweede Vaticaanse Concilie op 11 oktober 1962 na een voorbereidingsperiode van bijna drie jaar. Dit concilie moest zorgen voor ‘aggiornamento’, het bij de tijd brengen van de kerk. Dit concilie heeft geleid tot een vernieuwingsgolf in de kerk, waardoor o.a. de gewone gelovigen voortaan veel meer bij de kerkdiensten betrokken werden.
Paus Johannes XXIII heeft door ernstige maagproblemen alleen het eerste deel van het concilie – dat drie jaar geduurd heeft - mogen meemaken. Hij stierf in 1963. Hij kreeg vanwege zijn humor en spontaniteit de bijnaam “de goede paus” en is in 2000 zalig verklaard. Op 27 april 2014 is hij, tegelijk met paus Johannes Paulus II, door paus Franciscus heilig verklaard.

Johannes XXIII


De ouders van Angelo Roncalli (Johannes XXIII).

Tweede Vaticaans Concilie, een grote kerkvergadering van ruim 3000 bisschoppen uit de gehele wereld, geopend door paus Johannes XXIII in 1962.