Johannes

Paulus II

Een paus als wereldster op reis

De levensloop van Karol Wojtyla was nauw verbonden met de Poolse identiteit. In de tijd rond zijn geboorte was Polen na enkele eeuwen ellende door verdeling en bezetting een zelfstandige staat geworden. Het Pools katholicisme had zich toen ontwikkeld tot een uitgesproken nationalistisch geloof. De Tweede Wereldoorlog bracht het land opnieuw verschrikkingen; de bevrijding door de Russen in 1945 bracht een nieuwe periode van onderdrukking.

Toen Karol Woytila in oktober 1978 paus in Rome werd, bestond er in zijn land al ruim dertig jaar een communistisch bewind, waarmee de katholieke kerk op zeer gespannen voet stond. Woytila wist uit eigen ervaring hoe het was in een dictatoriaal geregeerde staat te leven. Dat een niet-communistische Pool zo’n invloedrijke post op wereldniveau bezette, heeft ongetwijfeld het sluimerende verzet onder de Poolse bevolking tegen het bestaande bewind in de hand gewerkt. Het vormde in ieder geval een stevige duw in de rug voor het Poolse nationale zelfvertrouwen. Heel snel na zijn eerste bezoek aan zijn geboorteland zien we de opkomst van de vrije vakbond Solidariteit (leider: Lech Walesa), een tot dan toe onbekend en verboden verschijnsel in een Oostblokstaat. Achteraf wordt dit gezien als een eerste stap in een keten van ontwikkelingen en gebeurtenissen die uiteindelijk zouden leiden tot de ineenstorting van het communisme in Polen en andere Oostblokstaten (1989).

Moraal

Ook de westerse samenleving kon op de nodige kritiek van Johannes Paulus II rekenen. Zoals hij duidelijke standpunten innam tegen het communisme, sprak hij zich ook uit tegen materialisme en ongebreideld kapitalisme. Ook verwierp hij de hedonistische cultuur zoals die zich in de westerse consumptiemaatschappij manifesteerde. Processen van secularisering en ontkerkelijking baarden hem grote zorgen. Ook was er sprake van een expliciet verwerpen van abortus, anticonceptie, homoseksualiteit en euthanasie: het waren standpunten waarmee de paus op weinig begrip in de westerse samenleving kon rekenen. Zijn traditionele opvattingen over kwesties van moraal vergrootten eerder de kloof met de gemiddelde burger. Zelfs katholieken wilden met de standpunten van de paus op dit gebied niets te maken hebben. De reactie van de kerk op de aidscrisis met het daarbij gestelde verbod op condooms riep nog heviger reacties op. De paus was weliswaar via de media een vertrouwd gezicht in de huiskamers geworden, maar zijn opvattingen op het gebied van de moraal vond men, ook onder veel katholieken, hopeloos ouderwets.

Voor Johannes Paulus II vloeiden zijn standpunten voort uit zijn ‘theologie van het lichaam’. De mens heeft naast zijn geest ook een ‘bezield lichaam’, waarin volgens Johannes Paulus de ‘huwelijksdimensie’ van het lichaam centraal staat. Alleen het sacrament van het huwelijk of dat van het priesterschap kunnen de sacraliteit of heiligheid van het lichaam bezegelen. Alle andere opties zijn in zijn visie vormen van ontheiliging.

Reizen

De vele reizen die hij als paus naar zoveel verschillende landen in verschillende werelddelen maakte, stonden in scherp contrast met tal van voorgangers in de anderhalve eeuw daarvoor. Eenmaal als paus gedroeg men zich als ‘gevangene van het Vaticaan’. Met zijn reizen wilde Johannes Paulus laten zien dat hij zijn kerk als een wereldkerk beschouwde met een wat minder nadrukkelijke oriëntatie op Europa dan voorheen. Het was niet zonder betekenis dat zijn eerste reisdoel Mexico was: een van de grote staten in Latijns-Amerika met een groeiende overwegend katholieke bevolking. Dat bleek ook uit het enorme aantal heilig- en zaligverklaringen, dat onder geen enkele paus zo’n hoog aantal heeft bereikt. Een groot deel van deze heiligen en zaligen kwam daarbij uit gebieden buiten Europa, zoals bijv. Libanon, Korea en China. Met de bevrijdingstheologie in Latijns-Amerka, waarvan je de activiteiten in rechtstreeks verband met het Tweede Vaticaans Concilie kunt brengen, had hij grote moeite. Bestrijding van armoede is een christelijke plicht, maar daarbij termen als klassenstrijd, uitbuiting en maatschappelijke ongelijkheid gebruiken, was voor hem een brug te ver. Hij veroordeelde ook priesters die in hun politieke engagement zover gingen dat zij aan revolutionaire regeringen zoals in Nicaragua deelnamen.

Als paus slaagde hij er wel in een nieuwe doelgroep aan te boren: de jongeren. Op zijn initiatief werden in 1984 voor het eerst in Rome de Wereldjongerendagen gehouden. Het hoogtepunt van deze bijeenkomsten was het bezoek van de paus zelf, die door de gelovige katholieke jongeren werd onthaald op een wijze alsof het een bekende popster was. De paus buitte hier zijn mediagenieke gaven volledig uit. De Wereldjongerendagen worden nog steeds om de drie jaar in steeds een ander Europees land gehouden.

Progressief of conservatief?

Was Johannes Paulus II progressief of conservatief? Hij blijkt als persoon moeilijk in zo’n schema te plaatsen. Johannes Paulus II wilde met zijn dubbele naam, net als zijn voorganger, de continuïteit van het Tweede Vaticaanse Concilie (1962), dat tijdens de pontificaten van Johannes XXIII en Paulus VI had plaatsgevonden, uitdrukken. Het lag in bedoeling van het concilie om de collegialiteit van de bisschoppen, als vertegenwoordigers van de lokale kerkgemeenschappen, te versterken, waarbij tegelijkertijd de macht van het bestuurscentrum in Rome wat gematigd zou worden. Karol Wojtyla was destijds als bisschop actief betrokken geweest bij de werkzaamheden van het concilie. Ook als paus Johannes Paulus hield hij vast aan Vaticanum II, maar gaf er wel een eigen kleuring aan. Hij wilde zeker niet terug naar de Kerk zoals die vóór 1962 was. Toch lijkt onder deze paus de ontwikkeling de andere kant uit te zijn gegaan. De paus voerde heel wat gesprekken met bisschoppen, afzonderlijk of groepsgewijs (synoden) en tijdens zijn reizen ook met andere lokale geestelijken, maar het doel hiervan was wel de eenheid van de kerk onder leiding van de paus te bevorderen. De paus kreeg daardoor met zijn rotsvaste geloof in zijn eigen roeping een nog sterkere positie in de kerkstructuur, daarbij sterk geholpen door de beeldvorming in de media. Sommige critici verwijten Johannes Paulus dat dit negatief heeft uitgewerkt naar lokale kerkgemeenschappen, die op deze wijze weinig ruimte voor eigen initiatief en ontwikkeling kregen.

Aan het eind van de jaren zeventig van de vorige eeuw ontstond in Polen de 'vrije vakbond' Solidarnosc (Solidariteit) met als leider Lech Walesa.

De Wereldjongerendagen in Madrid (2011). Het was een initiatief van Johannes Paulus II om deze bijeenkomsten voor katholieke jongeren te organiseren.

Tijdens een bezoek aan het Vaticaan overhandigt de Amerikaanse president George W. Bush een Medal of Freedom aan paus Johannes Paulus II. Het is aan de paus te zien dat zijn gezondheidstoestand aanzienlijk verslechterd is.

In een park in Krakau (Polen) bevindt zich dit herdenkingsmonument van Johannes Paulus II

Wikimedia Commons