Bonaventura

De tweede stichter van de franciscaner kloosterorde

Biografie    Achtergronden    Tips voor verdieping en verwerking

Afkomst
Bonaventura is de kloosternaam van Giovanni di Fidenza. Hij wordt in 1217 geboren in Civita di Bagnoregio, een bergstadje in het midden van Italië op de route tussen Viterbo en Orvieto. Daar gaat hij naar het schooltje van de Minderbroeders, volgelingen van Franciscus van Assisi. Tijdens zijn schooltijd in Bagnoregio wordt Giovanni zo ziek, dat zelfs zijn vader, die huisarts is, hem niet kan genezen. Ten einde raad bidt zijn moeder tot de kort daarvoor overleden Franciscus om hulp. Op wonderbaarlijke wijze geneest Giovanni en hij zal later in de orde van Franciscus intreden.

Studie
Op zijn achttiende wordt Giovanni door zijn vader naar Parijs gestuurd om daar aan de wereldberoemde universiteit te gaan studeren. Een universitaire opleiding begint in die dagen aan de faculteit van de artes liberales, een soort van brede gymnasiale vorming, die toegang geeft tot de studies van medicijnen, rechten en theologie. Giovanni kiest daarna voor de studie van de theologie en gaat deel uitmaken van het studiehuis van de orde der Minderbroeders, dat pas kort daarvoor gesticht is. Hij treedt in 1243 bij de orde in en krijgt dan de kloosternaam Bonaventura (letterlijk: ‘Hier komt iets goeds van’). De theologiestudie wordt in 1253 afgerond met de benoeming tot magister: een hoogleraarschap, eerst aan het eigen franciscaner studiehuis en vier jaar later aan de universiteit. De universiteitsprofessoren willen eigenlijk geen collega’s toelaten uit de bedelorden van de franciscanen en de dominicanen. Ze zien die als concurrenten, die in hun eenvoudige kloosters goedkope opleidingen kunnen aanbieden, waar veel studenten op afkomen. En dat betekent daling van hun inkomsten, omdat deze studenten zich dan niet aan hen verbinden. De paus moet er zelfs aan te pas komen om Bonaventura en zijn dominicaanse collega Thomas van Aquino benoemd te krijgen. Voorafgaand aan die benoeming schrijft Bonaventura naar aanleiding van zijn colleges enkele belangrijke theologische werken over Christus en het mysterie van de Drieëenheid, en bijbelstudies over de evangelies van Johannes en Lucas.

Franciscus
In hetzelfde jaar als zijn benoeming tot magister aan de universiteit wordt Bonaventura gekozen tot generaal-overste (met als titel ‘generale minister’ – letterlijk ‘algemene dienaar’) van alle kloosters van de Minderbroeders. Die kloosterorganisatie is in een kleine vijftig jaar uitgegroeid van een klein groepje van twaalf tot 30.000 broeders, verdeeld over 32 provincies en rond de 1500 huizen in heel Europa. Er is dan strakke leiding nodig om binnen de prille kloosterorde meer eenheid te krijgen. Bonaventura gaat naar Italië om het leven van de ordestichter Franciscus van Assisi na te gaan. Hij spreekt met de broeders die Franciscus zelf nog gekend hebben en bezoekt de berg Laverna, waar deze in 1224 in stilte en gebed zich zo met de gekruisigde Christus vereenzelvigd had, dat hij zelfs diens wondtekenen, de stigmata, in handen, voeten en zijde had gekregen. Over de stappen die een mens kan zetten om – geïnspireerd door Franciscus - Christus na te volgen en steeds meer op Hem te gaan lijken schrijft Bonaventura dan zijn belangrijkste werk: de Itinerarium mentis in Deum: De weg die de geest naar God voert. Vervolgens schrijft hij ook een uitgebreide biografie over Franciscus, die vooral moet dienen om de franciscaanse kloosterorde een gemeenschappelijke basis te geven, die de gewenste grotere eenheid moet helpen realiseren.
 
Concilie van Lyon
In 1273 wordt Bonaventura door de paus tot kardinaal-bisschop van Albino benoemd en vraagt hem mee te werken aan de voorbereiding van een grote kerkvergadering: het Concilie van Lyon. Als de pauselijke afgevaardigden hem de kardinaalshoed komen brengen, staat Bonaventura met zijn broeders de afwas te doen en hij laat ze wachten. Hij zegt tegen ze:’Geloof me, broeders, het werk waar ik mee bezig ben is heilzaam en gezond; de waardigheid die u mij brengt is moeilijk en gevaarlijk.’ En dat is ook zo: de belangrijkste doelstelling van het Concilie van Lyon in 1274 is het herstel van de betrekkingen met de Oosterse Kerken. Het oplossen van allerlei theologische en kerkorganisatorische problemen wordt aan Bonaventura toevertrouwd en vervolgens krijgt hij ook de leiding over de vergaderingen van het concilie. De besprekingen verlopen succesvol, maar vóór het einde van het overleg overlijdt Bonaventura plotseling. Hij wordt in Lyon begraven in de kerk die daarna naar hem vernoemd wordt. Het concilie wordt niet meer tot eindconclusies gebracht: de scheiding tussen de katholieke en oosters-orthodoxe kerk blijft in stand. Bonaventura wordt in 1482 heilig verklaard en een eeuw later tot kerkleraar uitgeroepen.


Bonaventura
Bonaventura
Civita di Bagnoregio, het geboortestadje van Bonaventura, dat nu alleen met een loopbrug bereikbaar is.

Dit schilderij van Bonaventura door Vittorio Crivelli, vervaardigd rond 1500, bevindt zich in het Rijksmuseum te Amsterdam.