Lucas Cranach de Oude

De schilder die lutheraan, maar geen partijganger werd

Eenheid in kerk, keizer en kunst

Rond 1500 is er in de uitgestrekte Duitse gebieden nog een grote mate van eenheid: de bevolking is vrijwel in zijn geheel rooms-katholiek, men valt allemaal onder het gezag van de keizer van het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie en in kunst en cultuur vragen bisschoppen, abten en vorsten allemaal naar religieus geïnspireerde werken. Bij Lucas Cranach de Oude is dit goed te illustreren aan de hand van zijn drieluik De Heilige Familie, dat hij geschilderd heeft in 1509 voor zijn meester, keurvorst Frederik de Wijze van Saksen. Het is een vrij groot werk (1.20m x 1.80m), dat nu in het Städelsches Museum van Frankfurt am Main hangt. In een kleurrijk renaissance-interieur met veel marmer en een goed perspectief zien we dat Maria en Jozef met hun kindje Jezus een bezoek brengen aan Maria’s moeder Anna. Op de zijvleugels zien we achter de twee halfzussen van Maria hun mannen, afgebeeld als Frederik de Wijze (links) en diens broer en opvolger Johan (rechts). Achter Maria en Anna zien we drie mannenfiguren in een soort loge zitten. Zij stellen de drie mannen voor met wie Anna getrouwd geweest is. De middelste figuur met een gouden keten is echter een portret van keizer Maximilaan I van het Duitse Rijk. Het is een zeer bekwaam geschilderd werk, waarin je duidelijk kunt zien dat de katholieke en de staatkundige wereld nog een twee-eenheid vormen. In dit schilderij tonen de Saksische keurvorsten via Cranach ook nog op subtiele wijze hun respect voor de keizer.

Beeldpropaganda voor de Reformatie

Zo’n veertig jaar later is die twee-eenheid verbroken. Lutheranisme en calvinisme zijn wijdverspreid geraakt en militaire overwinningen doen daar niets meer aan af. Lucas Cranach de Oude geeft aan de Reformatie een persoonlijk karakter. De talrijke portretten die hij van Luther vervaardigt en de kopieën die daar weer van gemaakt worden, geven aan de breed gedeelde opvattingen van de kerkhervormer een gezicht. Via de portretten van Hans en Margaretha Luther, de ouders van Maarten, en van diens vrouw Katharina, wordt aan Luther ook het imago van een familieman gegeven. Iemand met wie de gewone gelovige zich kan identificeren. Ze zien geen kerkvorst die boven de gewone gelovigen verheven is en gehoorzaamheid kan opeisen, maar een man die getrouwd is, kinderen heeft, ouder wordt en zorgen heeft…, kortom, een man van vlees en bloed.

Naast portretten maakt Cranach ook verschillende illustraties waarmee hij de inhoudelijke verschillen tussen het lutheranisme en katholicisme duidelijk maakt. De ingekleurde houtsnede ‘Onderscheid tussen de Ware Religie en de Valse Afgodenleer van de Antichrist (-)’ ( c. 1545, Staatlichen Museen, Berlijn) is daarvan een goed voorbeeld. Op de prent zie je op het linker gedeelte Luther als predikant. Hem wordt iets ingefluisterd door God de Vader, God de Zoon en God de Heilige Geest. Onder de toehoorders is iemand met de gezichtstrekken van de keurvorsten van Saksen. Verder worden de twee sacramenten getoond die in de opvatting van Luther door de bijbel ondersteund worden: de doop en de avondmaalsviering. En bij het avondmaal nuttigen de gelovigen brood én wijn, en is de wijn niet voorbehouden aan de priesters, zoals bij de katholieken. Op het rechter deel zien we o.a. een furieuze God de Vader, die donder en bliksem verspreidt over de wereld. De paus verzamelt kisten en zakken vol met muntstukken en achter de predikende monnik wordt de duivel zichtbaar. Het is al met al een indringende voorstelling van de godsdienstige tegenstellingen en het is ook overduidelijk naar wiens kant de sympathie van de maker uitgaat. Bovendien is die maker ook drukker en uitgever. Veel van zijn werk krijgt daardoor een ruime verspreiding.

Erkenning voor een middenpositie

Hoewel Cranach duidelijk voor Luther kiest, is hij geen partijganger geworden. Hij blijft goede betrekkingen met veel katholieken onderhouden en krijgt van hen ook opdrachten. Tien jaar nadat Luther zijn Stellingen op de slotkapel van Wittenberg spijkerde en twee jaar na diens huwelijk met Cranach als getuige, krijgt deze de opdracht voor ‘Kardinaal Albrecht von Brandenburg als Heiliger Hieronymus in der Landschaft’ (1527, Gemäldegalerie, Berlijn). Albrecht von Brandenburg is zelf wel een voorstander van aanpassingen binnen de katholieke kerk, maar net als Erasmus blijft hij zijn kerk trouw. Cranach is ook gematigd, maar staat aan de andere zijde: wel lutheraan geworden, maar zonder vooringenomenheid, zonder zelf te verketteren. Hiervan getuigen ook zijn goede betrekkingen met velen uit de entourage van keizer Karel V tijdens het verblijf in Augsburg (1550-1552) en dat ondanks de loyaliteit aan zijn afgezette keurvorst.

Het drieluik De Heilige Familie, in 1509 geschilderd voor keurvorst Frederik de Wijze van Saksen.

Een schermvullende afbeelding (in hoge resolutie) is te vinden onder Torgauer Altar bij Wikimedia Commons.

Meer informatie over dit drieluik is te vinden op de website van het Städelsches Museum in Frankfurt am Main.

Dubbelportret van Maarten Luther met zijn vrouw Katharina Bora.

Wikimedia Commons

Houtsnede: 'Onderscheid tussen de Ware Religie en de Valse Afgodenleer van de Antichrist (-).

Klik hier voor een grotere afbeelding. Zoek op onder Religionskritik, 1545.

Kardinaal Albrecht von Brandenburg als H. Hiëronymus in een landschap. Dit schilderij uit 1527, een opdracht van een hoge katholieke geestelijke, wordt wel gezien als het bewijs dat Cranach ondanks zijn sympathie voor Luther nog steeds in katholieke kring in hoog aanzien stond.

Een grotere afbeelding vind je bij Wikimedia Commons.