Elisabeth van Thüringen

Prinses, landgravin en patrones van liefdadigheid

Opkomst van de armoedebewegingen

In Europa worden in de twaalfde en dertiende eeuw op religieus gebied verschillende nieuwe initiatieven genomen. Rond 1120 ontstaan de cisterciënzer en premonstratenzer kloosterorden, die zoeken naar meer diepgang en een soberder leven voor de resp. benedictijnse en augustijner kloosterlingen. Rond 1220 ontstaan de bedelorden van de dominicanen en franciscanen, die vooral in stedelijke gebieden kloosters stichten en door prediking en sociale zorg een steun voor de behoeftige burgers zijn. In diezelfde tijd ontwikkelt zich met pauselijke instemming de lekenbeweging van de begijnen. Dat zijn vrouwen die zonder kloostergeloften af te leggen in begijnhoven bij elkaar gaan wonen om gezamenlijk sociaal werk in de steden te verrichten. In deze tijd wordt meer dan in voorgaande eeuwen beseft dat de navolging van Christus van de gelovigen offers vraagt: zelfbeheersing, eenvoud en dienstbaarheid. Elisabeth van Thüringen heeft dit al van kindsbeen af begrepen en daar serieus naar geleefd. Mede onder invloed van de fanatieke, compromisloze en waarschijnlijk ook wel sadistische Konrad van Marburg is de deugd van de dienstbaarheid door Elisabeth tot in het extreme doorgevoerd, hetgeen haar al jong het leven heeft gekost.

St. Clara, volgelinge van St. Franciscus (links) met St. Elisabeth van Hongarije door Simone Martini (1317). Fresco door Simone Martini in de Cappella di San Martino, Franciscus-basiliek in Assissi.

Wikimedia Commons

Marburg in Hessen: centrum van de Elisabethdevotie

Landgravin Elisabeth wordt geboren in Hongarije, groeit op en woont voornamelijk in Thüringen, en wordt vereerd in Hessen. Na de vroege dood van haar zoon Hermann II in 1241 is de eerdere regent Heinrich Raspe de rechthebbende erfgenaam. Hij regeert Thüringen tot zijn dood in 1247, waarna er geen erfgenamen in rechte lijn zijn. Bij de daarop volgende opdeling van Thüringen valt het westelijk deel toe aan Heinrich I, kleinzoon van Elisabeth, zoon van haar dochter Sophie. Hij wordt de eerste landgraaf van Hessen en vestigt zich op het Landgrafenschloss van Marburg. Elisabeth wordt daarmee de stammoeder van het geslacht van de landgraven van Hessen

In de Elisabethkirche van Marburg bevindt zich het mausoleum van Elisabeth in het noordertransept, het Elisabethkoor genoemd. Het zuidertransept van de kerk heet het Landgravenkoor, omdat daar acht opeenvolgende landgraven hun praalgraf hebben gekregen. De Elisabethkerk is daarmee niet alleen voor de pelgrims het centrum van hun devotie, maar is ook eeuwenlang het religieuze centrum voor de landgrafelijke dynastie van Hessen. Wanneer landgraaf Philips van Hessen (de Grootmoedige) in de zestiende eeuw breekt met de katholieke kerk en overgaat naar de Reformatie, breekt hij ook met de traditie om begraven te worden bij zijn katholieke voorouders in de Elisabethkerk. Zijn grafmonument is in de Martinskirche van Kassel, de zetel van de lutherse bisschop van Kurhessen-Waldeck.

Het Landgravenkoor in de Elisabethkirche

Wikimedia Commons

Gouden schrijn in de Elisabethkirche in Marburg

Wikimedia Commons

Liefdadigheid en pelgrimage in het voetspoor van de heilige Elisabeth

Sinds de dertiende eeuw en tot op de dag van vandaag zijn er over heel Europa honderden charitatieve instellingen gesticht en in stand gehouden die de naam van de heilige Elisabeth van Thüringen dragen. Vele begijnhoven, gasthuizen, ziekenhuizen en kloostergemeenschappen (o.a. de orde van de Elisabethinnen, die aan ziekenzorg doen) zijn in haar naam gesticht. De heilige Elisabeth wordt aangeroepen in vele kerken die haar naam dragen of die relikwieën van haar bezitten. Ook worden nog steeds langeafstandswandeltochten gelopen naar haar grafkerk in Marburg. Daarvoor zijn ook gidsen, Pilgerführer, uitgegeven: van Frankfurt naar Marburg (130 km), van Eisenach naar Marburg (193 km) en van Keulen naar Marburg (165 km). De laatste tocht wordt ook in omgekeerde volgorde gelopen, maar dan als onderdeel van de voettocht naar Santiago de Compostella. De heilige Elisabeth van Thüringen is dus nog niet vergeten. Ze inspireert nog altijd veel mensen en haar feestdag wordt in de katholieke kerk gevierd op 17 november en in de lutherse kerk op 19 november.

Poortsteen van het St. Elizabethshofje aan de Oude Vest te Leiden

Wikimedia Commons