Pólitískt uppeldi

PROLOG

Öll erum við börn síns tíma og þessi minningapistill minn er ekki skrifaður til þess að vekja pólitíska umræðu um eitt eða neitt eða um hvað sé rétt eða rangt að hugsa og kjósa.

Ó nei!
Þessi samantekt mín snýst um að miðla sögu sem er mér hugleikin.
Sá félagslegi arfur sem við fáum úr okkar barnæsku er alveg jafn sterkur og genin sem við erfum. Enginn kemst ósnortinn undan áhrifum samtímans og þeirri hugmynda- og uppeldisfræði sem þá réði ríkjum.  

Ekki get ég sagt, að ég blessað barnið hafi tekið neinn skaða af því að mér voru otaðar á mildan máta jafnaðarmennsku skoðunum frá blautu barnsbeini.
Líklega álíka lítinn skaða og það hafa hafa farið reglulega á Jesús fundi hjá sértrúarsöfnuðinum sem sá um starfsemi ZÍON hússins heima á Sigló á sínum tíma. Eða af því að MÍR, (eða Menningartengsl Íslands og Rússlands)  bauð mér og öllum öðrum börnum á Siglufirði ókeypis í barnabíó 1. maí. Mig minnir reyndar að MÍR hafi á sínum tíma verið skammstöfun fyrir “Menningarstofnun Íslands og Ráðstjórnarríkjanna.”

Pólitík var ekki mikið rædd í foreldrahúsum mínum, en mér varð snemma ljóst að ég óspurður, tilheyrði ákveðnum stjórnmálaskoðunargeira frá fæðingu.

MÖLLERS ætt = KRATI = SATT ?

Ég er fæddur KRATI slengdi ég út úr mér í háskólapartý þegar ég bjó á Íslensku námsmannanýlendunni hér úti í Gautaborg fyrir meira en 30 árum síðan. 

Vinir mínir í þessu partý, og þið skulið vita, að margir þeirra eru “hámenntaðir hálfvitar” í virðulegum stjórnsýslustörfum í dag.
Þeir mótmæltu allri sem einn og vildu meina að það væri löngu liðin tíð að menn fæddust með stjórnmálaskoðanir.
Það varð mér til happs að stjórnmálafræðingurinn og bróðir minn, hann Sigurður Tómas var þarna líka og hann gat nú aldeilis sagt partýfélögum okkar sitthvað um sögufrægan “pólitískan hita” sem oft réði ríkjum heima á Sigló.
Siggi Tommi hafði nefnilega skrifað stóra háskólaritgerð um ýmislegt sem var merkilegt og einkennandi í Siglfirskri pólitík. Hann studdist þar mikið við heimildir frá barnaskóla kennaranum okkar, fræðimanninum og Alþýðubandalags manninum, Benedikt Sigurðssyni.

Mínar fyrstu minningar um þetta pólitíska uppeldi eru skemmtilegar minningamyndir um að hafa farið með Möllersættingum mínum á kökubasar í KRATAHÖLLINA Borgarkaffi og seinna á ýmsar aðrar samkomur í sama húsi.

Mér skildist það ungur að árum að til voru aðrar HALLIR og pólitísk hús í bænum og að ég ætti helst að láta það eiga sig að fara í heimsóknir þangað.

BORGARKAFFI / Kratahöllin (Tyneshúsið). í dag heimili og vinnustofa listamannsins Bergþórs Morthens. Ljósmynd: Steingrímur Kristinsson.

Bróðir minn varð seinna í lífinu svo frægur að hann náði því að verða ritstjóri Alþýðublaðsins, blessuð sé minning þessa þunna blaðs og hann er svo óþolandi duglegur stundum og vel að sér í pólitísku sögukjaftæði að ég kalla hann oft:  Herra Sigurður Tómt-Mas stjórnmálabullufræðingur.

Sjálfum finnst mér gaman að gantast við ættingja þegar ég hringi heim til Íslands, en þá kynni ég mig sem ???… og spyr hvort ég megi nokkuð bjóða þeim áskrift af Alþýðublaðinu.

Flestir svara hissa, er það til enn þá? Áður en þeir átta sig á að þetta er bara einhver Krata frændi í útlöndum að fíflast í þeim.

BÆJARBLÖÐIN VORU MÖRG OG ÓMISSANDI

Það varð mér líka snemma ljóst að það var ekki vel séð að ÉG, væri að þéna smá aur á að bera út önnur bæjarblöð en NEISTA, málgagn Siglfirska jafnaðarmanna og Alþýðublaðið. Sem var mjög svo þægilegt, þetta var svo þunnt og lítið blað, miðað við Morgunblaðið með öllum sínum helgarblaða viðbótum og lesbókum.

Allir pólitískir flokkar á Siglufirði voru með eigið málgagn og þar var nú aldeilis tekist á um hin ýmsu innanbæjarmálefni. Það var oftast eitthvað nauðaómerkilegt í fréttum, svo í staðinn þá las maður mest harðorðaðar og svæsnar ádeilugreinar.

Hafa ber í huga að EKKERT bæjarblað var hlutlaus, frjálst eða óháð.

Það voru ótrúlega margir góðir pennar og áhugablaðamenn sem lögðu sig alla fram við vandaða útgáfu og góða prentun í Prentsmiðju Siglufjarðar.

Jóhann Möller bróðir ömmu Nunnu (Unnur Möller) var allt í öllu hjá Neista, bæði liðlegur penni og góður ljósmyndari.

Jói frændi vandar sig við að taka fréttamynd fyrir Neista, málgagn Siglfirska jafnaðarmanna, á nýja sjúkrahúsinu og Hólmfríður Magnúsdóttir reynir að vera ekki fyrir.
Ljósmynd: Steingrímur Kristinsson. 

Vinkonur lesa bæjarblöðin Einherja og Neista.
Frá vinstri: Hekla Ragnarsdóttir, Guðrún Ólafsdóttir og Erla Þórðardóttir.
Ljósmynd: Kristfinnur Guðjónsson.

Þessi skemmtilega mynd er lánuð úr greininni: GRÍMUBÚNINGAR & LJÓSMYNDASTOFA SIGLUFJARÐAR / MYNDASYRPUSAGA

BARÁTTUJAXLAR OG FYRIRMYNDIR

Jóhann Möller ömmubróðir minn var mér mikil fyrirmynd á allan mögulegan máta, því hann var út um allt og barðist gegn allskyns óréttlæti, en hann var svo sannarlega alvöru KRATI og eitilharður Alþýðuflokksmaður og mikill jafnréttis baráttujaxl.

Ég var heppinn, því þegar ég flutti í Hafnartún 6 í suðurbænum 6 ára gamall, þá bjó Jói frændi og hún Lena mín á Laugarveginum beint fyrir ofan Hafnartúnið. Við krakkarnir lékum okkur saman á stóru lóðinni þar við húsið og Lena var mér oft elskuleg auka suðurbæjar amma.

Núverandi Ráðhús og Bókasafn Siglufjarðar. Ljósmynd: Gestur Fanndal. 

Framsóknarflokkurinn á Siglufirði.

Efri röð frá vinstri : Jóhann Stefánsson, Ragnar Jóhannesson, Eiríkur Guðmundsson, Bjarni Þorsteinsson, Kjartan Einarsson, Ingólfur Kristjánsson, Stefán Friðriksson, Jón Kjartansson og Guðmundur Jónasson. Neðri röð frá vinstri : Friðrik Stefánsson, Skafti Stefánsson, Bjarni Jóhannsson, Jónas Guðmundsson og Þorkell Jónsson.

Ljósmynd: Kristfinnur Guðjónsson 

Stjórn Félags ungra jafnaðarmanna á Siglufirði 1948.
Ljósmynd: Kristfinnur Guðjónsson 

 Fremri röð: Aðalheiður Rögnvaldsdóttir meðstjórnandi, Magnús Blöndal formaður og Fanney Sigurðardóttir meðstjórnandi. Aftari röð: Jóhann G. Möller varaformaður, Guðmundur Árnason ritari, Jón Sæmundsson gjaldkeri og Ásgrímur Stefánsson meðstjórnandi. Myndin birtist í Alþýðublaðinu, 27. maí 1948. 

Stjórn Sjálfstæðisflokksins á Siglufirði
Ljósmynd: Kristfinnur Guðjónsson

Frá vinstri : Sigurður Árnason, Anna Snorradóttir, Óli Blöndal, ?, og Stefán Friðbjarnarson. 

Stjórn Kaupfélags Siglufjarðar K.F:S.
Ljósmynd: Kristfinnur Guðjónsson

Efri röð frá vinstri: Haraldur Gunnlaugsson smiður + krati. Kristján Sigurðsson smiður + krati. Hjörleifur Magnússon skrifstofustjóri sýslumanns + framsókn. Páll Ásgrímsson, afgreiðslumaður + kommi.
Fremri röð frá vinstri: Halldór Kristinsson læknir og sjálfstæðismaður. Hjörtur Hjartarson kaupfélagsstjóri + framsóknamaður. Jóhann Þorvaldsson kennari + framsóknarmaður.

Það voru ekki alltaf rólegheit kringum málefni K.F.S. í síldarbænum Sigló og akkúrat þessi Samvinnuhreyfingar Kaupfélagsdeild hefur mikla sérstöðu í sögunni, því það voru fá Kaupfélög sem tóku þá áhættu sem fylgdi því að gefa sig inn í síldarsöltunar bissnis og líklega er þetta eina Kaupfélagið á Íslandi þar sem Kommúnistar reyndu að gera hallarbyltingu og taka yfir stjórn félagsins.

Hér neðar kemur valin úrdráttur frá þýðingu minni á kafla úr Sænsku bókinni “Vind över Island,” en þar segir Jöran Forsslund frá heimsók sinni til Siglufjarðar í byrjun 1950. Kaflinn er myndskreyttur og heitir: Síldin gerir lífið eitthvað svo spennandi 1 og 2 hluti og er einhver sú besta lýsing á tíðarandanum o.fl. sem ríkir á Sigló á þessum tíma sem ég hef nokkur tíman séð.

Það kemur einnig vel fram í sögunni að Hjörtur Hjartarson Kaupfélagsstjóri er mikill frumkvöðull og sýnir mikla umhyggju fyrir t.d. vinnuaðstöðu sinna síldarstúlkna.

“Kaupfélag Siglfirðinga og KEA…
…. á Akureyri eru einu samvinnufélögin á Íslandi sem reka síldarsöltunarstöðvar. Þessi starfsemi er af flestum öðrum samvinnufélögum landsins álitin of áhættusöm og gæti léttilega sett mörg kaupfélög á hausinn.

En á Siglufirði horfir þetta allt öðru vísi við og er sjálfsögð búbót fyrir kaupfélagið og sína mörgu félagsmenn í þessum 3.100 manna bæ.

Hjörtur Hjartar er mikil atorkumaður og réttur maður á réttum stað, hann er þeim eiginleikum gæddur rétt eins og margir aðrir nútíma Íslendingar að hann getur tala við hvern sem er, um hvað sem er, hvenær sem er.

Hann er kvikur í hreyfingum , vel lesinn og vel að sér á flestum sviðum, eina stundina getur hann talað af mikilli innlifun um síld og í næstu setningu dottið inn í heimspekilegt samtal um bókmenntir.

Hann kom Kaupfélagi Siglfirðinga á fætur eftir að miklar pólitískar hræringar sem enduðu í hallarbyltingu sem næstum gekk að félaginu dauðu. Þessi pólitíski  ágreiningur sem kom upp í kaupfélaginu stóð á milli kommúnista og annars ónefnds stjórnmálaflokk og endaði með algjörum klofningi þar sem Kaupfélag Siglfirðinga varð allt í einu tvö kaupfélög og bæði héldu sína aðalfundi og kröfðust hvort fyrir sig lyklavalda bæði fyrir búðarhurð og peningaskáp kaupfélagsins.

Jæja, en Hjörtur bjargaði málunum og seinna stóð hann fyrir sinni eigin litlu byltingu. Hann gjörbreytti nefnilega síldarsöltuninni, ekki bara á Siglufirði heldur líka út um allt Ísland 

Söltunarstöðin Sunna á Siglufirði – pæklun á síld.
Ljósmynd: Kristfinnur Guðjónsson

Fljótlega eftir að hann kom hingað þá tók hann eftir því að aumingja síldarstúlkurnar stóðu upp fyrir hné í kös af slori og úrgangi þegar verið var að verka síldina. Þessi úrgangur sem lá út um allt við allar söltunarstöðvar bæjarins var líka í harðri keppi við síldarbræðslurnar um að skapa djöfullegan fnyk sem lá í loftinu allt sumarið.  Hjörtur lagðist undir feld og hugsaði vel og lengi og svo kom hann með þessa snilldarlegu og einföldu lausn sem hægt er að sjá á öllum plönum á Siglufirði og víða við Íslandstrendur.

Hann lét skera ferköntuð göt á borðið hjá hverri síldarstúlku og lét síðan smíða rennu sem slor og síldarhausar duttu ofan í og vatni sem dælt var inn í annan endann flutti síðan með sér allan úrgang út í litla þró.  Þá dró járnsnigill allt saman áfram uppá vörubíl sem skutlaði slóginu í bræðsluverksmiðjurnar.

Það var eins með þessa uppfinningu og margar aðrar einfaldar lausir að gamlir gárungar hristu bara hausinn og sögðu: “ja….ef þetta væri nú svona einfalt allt saman þá væri okkur náttúrulega búið að detta þetta í hug fyrir löngu síðan”

Í verksmiðjunum vildu í byrjun sumir meina að vatnið skolaði fituna úr úrganginum en það var bara bull og vitleysa. Þessi einfalda uppfinning sparar tugþúsundir króna á ári og léttir síldarstúlkunum lífið.  Aðrar aðferðir voru fundnar upp sem áttu að leysa þetta vandamál en þær kostuðu 120.000 kr.

Uppfinningin hans Hjartar kostaði bara 10.000 kr. og hann leyfði hverjum sem var að nota þessa einföldu lausn að kostnaðarlausu, það lýsir vel þeirri manngæsku sem Hjörtur hefur að bera og hann var heldur ekki að eyða tíma í þetta til þess að græða peninga, hann vildi bara bæta vinnuaðstöðu síldarstúlknanna.

Svona að gamni má nefna að velviljuð manngæska getur líka verið misskilin.
Sænska Samvinnuhreyfingin (KF, Korperativa förbundet) sendi hingað nýtísku síldarsöltunarvélar sem áttu að spara mikinn mannafla og minnka launakostnað.
Þessar vélar voru von bráðar sendar til baka til föðurhúsanna án þakklætis enda myndi engum heilvita manni hér á Siglufirði detta það í hug að skipta út síldarstúlkum fyrir dauðar vélar.

Allra síst þeim sjálfum, því það eru þær sem þéna mest á síldarplönunum.”

Bæjarstjórnarfundur 1965.
Benedikt Sigurðsson heilsar Sigurjóni Sæmundsyni og Kristján Sigurðsson  á Eyri og líklega er bakið sem við sjáum Sigurður Guðlaugsson.
Ljósmynd: Steingrímur Kristinsson. 

Þróttarfundur í Allanum.
Ljósmynd: Steingrímur Kristinsson. 

Jóla stúkufundur.
Ljósmynd: Kristfinnur Guðjónsson.

Ég tók með þessa “Eyrarrós 68 kallar” stúkufélagsmynd, því hún minnti mig á að þar lærði maður fundarstjórn og lýðræðislegar reglugerðir.

KOSNINGABARÁTTA

Ég minnist þess að hafa verið að dandalast sem barn kringum kosningabaráttuna í Borgarkaffi og seinna þegar maður hafði bílpróf var maður notaður sem bílstjóri og sendur út um allan bæ til að keyra trygga Alþýðuflokkskjósendur á kosningarstað og síða áfram í kosningakaffi og líklega skutlaði ég þeim heim aftur líka. En mínar fyrstu kosningar, þar sem ég fékk að kjósa sjálfur nýorðin 18 ára voru forsetakosningarnar 1980. Mér er það mest minnisstætt hvað mér ofbauð karlremban og þessar asnalegu spurningar sem þessi klára einstæða móðir fékk.
En Vigdís svaraði þessu bulli með brosi á vör og ég er stoltur yfir að geta sagt að ég hafi tekið þátt í kosningum sem breytu ásýnd heimsins um alla eilífð.

“Vigdís Finnbogadóttir (Icelandic: born 15 April1930) is an Icelandic politician who served as the fourth President of Iceland from 1 August 1980 to 1 August 1996. She was the world’s first female who was democratically elected as president.[1] With a presidency of exactly sixteen years, she also remains the longest-serving elected female head of state of any country to date. Currently, she is a UNESCO Goodwill Ambassador, and a member of the Club of Madrid.[2] She is also to-date Iceland’s 

Kosningabaráttu skilti. “Veljum Vigdísi” á gamla Tónskólahúsinu við Gránugötu 14
Ljósmynd: Steingrímur Kristinsson. 

“Vigdís Finnbogadóttir (Icelandic: born 15 April1930) is an Icelandic politician who served as the fourth President of Iceland from 1 August 1980 to 1 August 1996. She was the world’s first female who was democratically elected as president.[1] With a presidency of exactly sixteen years, she also remains the longest-serving elected female head of state of any country to date. Currently, she is a UNESCO Goodwill Ambassador, and a member of the Club of Madrid.[2] She is also to-date Iceland’s 

(Íslenska: fædd 15. apríl 1930) er íslenskur stjórnmálamaður sem gegndi embætti fjórða forseta Íslands frá 1. ágúst 1980 til 1. ágúst 1996. Hún var fyrsta kona heims sem var lýðræðislega kjörin forseti.[1] Með forsetatíðina í nákvæmlega sextán ár er hún einnig áfram sá kvenkyns þjóðhöfðingi sem lengst hefur setið í embætti til þessa. Sem stendur er hún viðskiptavildar sendiherra UNESCO og meðlimur í Madrid-klúbbnum.[2] [2] Hún er einnig til þessa eini kvenkyns forseti Íslands.“ (Wikipedia)

Kosningabarátta. X – G uppi og X – D niðri.
Ljósmynd: Steingrímur Kristinsson.

VETRARATVINNULEYSI – ATVINNUUPPBÓTAFYRIRTÆKI OG FL.

Löngu fyrir síldarhvarf var vetrar atvinnuleysi þekkt fyrirbæri á Siglufirði, talað var um að fyrirtækja flóran í bænum væri of einhæf og áhættusöm. Hér má nefna nokkur dæmi um fyrirtæki sem ríki og bær tóku þátt í að reka í þessum tilgangi. 

• Rauðka

• Tunnuverksmiðja Ríkisins.

• Siglósíld

• Þormóður Rammi

• Húseininga verksmiðjan / Gamla tunnuverksmiðjan

Starfsfólk á spjalli við Björgvin S Jónsson, föður minn, verkstjóra í Sigló síldarverksmiðjunni.
Ljósmynd: Steingrímur Kristinsson

Siglósíld verð ég aðeins að fá að minnast á, því faðir minn var verkstjóri þar frá upphafi til endaloka. Ég minnist þess mest að faðir minn vann þarna myrkranna á milli. Verkstjóri á daginn og vélaviðgerðamaður á nóttinni. Því það var aldrei til peningur til vélakaupa og hann var stanslaust að laga og lappa og að rífa þetta drasl sundur og sjá til að t.d. gamlar dósalokunnar vélar kæmust í gang daginn eftir.
Forstjóri Siglósíld var mest fyrir sunnan að betla pening í starfsemina og ríkið gerði skrítna viðskiptasamninga við Sovétríkin.

Síld í rauðvínssósu fyrir Lada bíla.

Það var síðan nokkuð spaugilegt um og eftir 1980 að sjá Rússneska frakt skipstjóramenn vera að kaupa aftur af okkur gamlar ónýtar Lödudruslur og setja þær um borð í fraktskip sem komu til að sækja loðnumjöl heima á Sigló. En þetta var allavega umhverfisvæn endurvinnsluviðskipti fyrir okkur Siglfirðinga.