Mannelijk hypogonadisme verwijst naar verminderde spermapreoductie of verminderde testosteronproductie.
Testosteron wordt geproduceerd in de Leydig cellen in de testes onder invloed van LH. Spermatogenese wordt gestimuleerd door de hoge dosis testosteron in de testes alsmede FSH.
Primair hypogonadisme is het gevolg van afwijkingen in de testes (hoog FSH/LH) en secundair hypogonadisme is het gevolg van afwijkingen van de hypofyse of hypothalamus (laag FSH/LH)
Primair hypogonadisme:
Congenitaal: Klinefelter, andere chromosomale afwijkingen, mutaties in FSH/LH receptor, cryptorchidisme, myotone dystrofie, aanmaakstoornis)
Verworven: infecties (met name bof), radiatie, alkylerende medicatie, ketoconazol, trauma, torsio testis, levercirrose, chronische nierziekte, AIDS, idiopathisch
Secundair hypogonadisme (hypogonadotroop hypogonadisme)
Tumoren: benigne tumoren en cystes, craniopharyngioom, germinoom, menigeoom, glioom, astrocytoom, metastase
Functionele gonadotropine deficientie: chronische of acute ziekte, malnutritie of anorexia, hypothyreoidiem hyperprolactinemie, diabetes mellitus, Cushing, post-androgeen gebruik, alcohol, drugs (o.a. marijuana, opioiden, glucocorticoïden en anabole steroiden)
Infiltratieve ziekte: hemochromatose, granulomateuze ziekte, histiocytose
Congenitaal: geïsoleerde GnRH deficientie (bv. Kallmann), GnRH deficiëntie met verstandelijke beperking of obestias (bv. Prader-Willi syndroom), idiopathisch
Overig: hoofdtrauma, apoplexie
Hypothalamic-pituitary-testicular axis
Anabole effecten op spier (figuur A)
Anabole effecten op bot (met name door conversie naar 17β-estradiol)(figuur B)
Erytropoiese (figuur C)
Erectiele functie (figuur D)
Libido (met name door conversie naar 17β-estradiol)
Prostaatgroei (met name door conversie naar dihydrotestosteron)
Indien prepuberteit: geen haargroei, geen diepe stem, geen mannelijke musculatuur.
Verminderd libido
Somberheid
Verminderde spiermassa
Opvliegers (bij ernstig hypogonadisme)
Gynaecomastie (vaker bij primair hypogonadisme)
Infertiliteit
Anemie
Osteoporose
Hypogonadisme is bevestigd als er tweemaal een duidelijk verlaagd testosteron wordt gevonden tussen 8 en 10 uur in de ochtend (liefst om 8 uur).
Een laag sex hormone binding globulin (SHBG) kan de totale hoeveelheid testosteron verlagen, zonder dat de vrije hoeveelheid testosteron verlaagd is. Overweeg SHBG te meten als een laag SHBG verwacht kan worden
Verhoogd SHBG: hogere leeftijd, hyperthyreoidie, hoog oestrogeen, leverziekten, HIV, anti-epileptica
Verlaagd SHBG: obesitas, insulineresistentie, type 2 diabetes, hypothyreoidie, hoog groeihormoon, exogene androgene/anabole steroiden, glucocorticoiden, progestine, nefrotisch syndroom
Indien 2x verlaagd testosteron: meet LH en FSH.
Indien secundair hypogonadisme: meet ochtend cortisol en TSH, overweeg MRI.
Richtlijn Endocrine Society (2018)
Suppletie in jongere mannen met hypogonadisme
Indien 55-69 jaar en levensverwachting >10 jaar: bespreek voor- en nadelen van testosteronsuppletie. Nadelen zijn o.a. verhoogd risico op hart- en vaatziekten, veneuze tromboembolie en prostaatkanker.
In principe geen testosteronsuppletie bij mannen >65 jaar met verlaagd testosteron. Alleen overwegen indien duidelijk klachten (laag libido of onverklaarde anemie) op case-by-base basis