Embedded Files
Talið er að vikivakahefðin hafi mótast á 16. öld og staðið í blóma í byrjun aldarinnar 17. Er og talið að þær hafi mótast á svokölluðum vökunóttum sem haldnar voru á aðfaranótt stórhátíðadaga innan kirkjunnar. Á vökunóttum var tíðasöngur sunginn en oft kom fyrir að vökunætur breytust í svokallaðar gleðir með tilheyrandi glaum og drykkju. Í riti sínu , Íslenskum vikivökum og vikivakakvæðum frá 1894, lýsir Ólafur Davíðsson þessum vökunóttum á eftirfarandi hátt:
Nú er það kunnugt úr pápískum sið, að vökur skyldu vera nóttina fyrir hverja stórhátíð og nóttina á undan mörgum helgra manna messum; voru það ýmist kallaðar vökur eða vökunætur, og kennt við daginn, sem á eptir fór. Þannig var kölluð Jónsvaka næsta kvöld og nótt fyrir Jónsmessu og jólavaka aðfangadagskvöld jóla og jólanóttin. Á þessum vökum voru sungngar tíðir, að minnsta kosti á jólanóttina, sem hélst lengi síðan og sótti þá jafnan söfnuður mjög fjölmennur kirkjurnar. Það var og venja, að menn fóru ekki heim frá kirkjunni alla nóttina, síst þeir sem langt áttu, fyrr en eftir messu á jóladaginn. Ekki var heldur til þess ætlandi, að svo mikill mannfjöldi, sem þá var samankominn, gæti fengið legurúm á kirkjustöðum þessar nætur. Nú er auðráðið, að mönnum hefði bæði leiðst að hanga aðgerðarlausum alla nóttina eftir tíðir, og líka orðið hrollkalt, hefðu þeir ekki fundið ráð til þess að bæta úr hvorutveggju. Menn fóru því snemma að búa sig undir það, að geta notið jólagleðinnar óneyddir og með fullum fagnaði. Þeir, sem ætluðu sér að sækja tíðir á jólanóttina og gjöra þá vökunótt, skutu saman matvælum eða ölföngum eða lögðu fé sér og sínum til mötuneytis, ef heimabóndinn, staðarhaldarinn eða klerkurinn var ekki svo efnum búinn eða veglyndur, að hann veitti vökumönnum gefins allan beina. [...] Þegar staðið var upp frá borðum, tóku menn að syngja og dansa og skemmta sér með ýmsu móti; vöktu þeir við glaum þennan og gleði alla nóttina, þangað til dagur rann, og var því nafnið vaka eða vökunótt sannnefni og það því fremur, sem það féll oftast saman við tímann, sem þær voru haldnar á, vökur eða vökunætur fyrir helga daga.
Heimildir eru fyrir því að hringdans hafi verið brúkaður hér á landi á vökunóttum í kringum siðaskiptin. Í Chrymogeu lýsir höfundur verksins, Arngrímur lærði, íslenskum dansleikjum eins og þeir tíðkuðust hér á landi á 16. öld:
„Leikíþróttir (ludicra exercitia) þar sem fremur kom til skemmtun en aflraunir voru kvæðadansleikir (saltationes Musicae), svo sem dans (staticuli) og vikivaki (orbis saltatorius). Dans (staticulos) nefni ég dansleik (saltationem) sem framfer við staðbundinn samkveðskap (ad statos musicos concentus) og hefur kvæðið eða vísuna (carmen vel cantilenam) svo sem til að segja fyrir um hversu dansa skal. En einn kveður fyrir, tveir eða litlu fleiri kveða undir, allir aðrir dansa eftir hljóðfallinu eða hrynjandi (ad numerum seu Rythmum). [...]. Í vikivaka taka þátt karlar og konur sem raðað er á víxl og greinast að og skiptast með nokkrum hætti (Orbis saltatorius viris et fæminis alternatim incedentibus constabat et quodammodo intersectis et divisis).
Hvortveggja danstegundin virðist hafa nokkra hámótt af grískum dansleik, og að minnsta kosti er vikivaki ekki ólíkur hormos Spartverja, nema það væri í því, að hér kveður hver eftir annan kvæði nokkurt með vissum hléum, erindishelminga sem teknir eru upp og kveðnir einum rómi af öllum hinum (dimidiis versibus (qui á choro reliquo una voce canendo repetuntur) constantes), en við lok einstakra erinda (singulorum versuum) er skotið inn upphafi eða niðurlagi fyrsta erindis með nokkurs konar tvöföldun, stundum einnig án þess (Jón Samsonarson 1964:xxix. Leturbreyting mín)".
Hér lítur allt út fyrir að Arngrímur sé að lýsa ákveðnum dansi sem brúkaður var við íslensk fornkvæði (sagnadansa) þó hann segi ekki það beint. Samkvæmt lýsingunni hefur einn kvæðamaður flutt öll erindin - sumir taka undir- en allir syngja viðlagið sem er endurtekið.
Íslenski hringdansinn:
Engar gamlar ritheimildir hafa fundist sem lýsa danssporum íslenska hringdansins. Hins vegar hefur Sigríður Þ. Valgeirsdóttir (1919-2011) sinnt viðamiklum rannsóknum um íslenska hringdansinum og komst hún m.a. að þeirri niðurstöðu að hann lifði enn í sveitum landsins í einhverri mynd um miðbik 20. aldar. Íslenski hringdansinn er mjög líkur færeyska dansinum. Munurinn er hins vegar sá að sá íslenski hefur fjögur spor við sexskiptan grunntakt en sá færeyski sex spor við sexskiptan grunntakt (Sigríður Þ. Valgeirsdóttir 2011:x). Sigríður Þ. Valgeirsdóttir lýsir íslenska hringdansinum á þessa leið:
„Hringdansspor íslenska dansins er líkt færeyska spormynstrinu við fyrstu sýn, þar sem grunntaktur beggja er sá sami, sex slög. Munurinn er sá að spormynstrið er ólíkt. Í færeyska dansinum er það sex spor en fjögur í þeim íslenska. Hringdans (saltatorium) er stiginn í einföldum hring. Í fyrri hluta hringdansa er ýmist snúið inn í hringinn eða réttsælis, um áttung úr hring, eftir einstökum dönsum. Höndum er haldið saman. Algengasta hringdanssporið hér á landi er skiptispor í dansátt, réttsælis (1-4). Hægri fótur er færður framhjá vinstri fæti rétt við hann en án þess að snerta gólf fyrr en stigið er í hann fyrir framan vinstri fót.
Venjulegt íslenskt hringdansspor. Snúið er um áttung til vinstri og dansað í hring réttsælis. Hringdanssporið má greina þannig sem eitt skiptispor í dansátt, réttsælis. Byrjað er með vinstri fæti fram í dansátt, hægri fótur að vinstri (1-2). Eitt spor fram með vinstri fæti (3-4). Eitt spor með hægri fæti fram hjá hæl vinstri fótar og áfram réttsælis (5-6). Danssporið endurtekið í samræmi við danslýsingu hverju sinni (Sigríður Þ. Valgeirsdóttir. 2011:110-111. Leturbreyting mín)".
Líklegast er að kvæði hér fyrir neðan hafi verið brúkuð við gleði og dans á vökunóttum. Kvæðin eru eftirfarandi:
A. AFMORSKVÆÐI:
Amors bönd og byrði þung - Upphaf: „Amors bönd og byrði þung." Bls. 240 í BÞ. Nr. 68 í Melódíu
Bóndans dóttirin - Upphaf: „Bóndans dóttirin/brúðurin amorlig." Bls. 241 í BÞ. Nr. 70 í Melódíu. Þetta kvæði er ekki varðveitt heilt. Hefur líklegast verið blautlegt kvæði
Djákninn tók sér bók í hönd - Upphaf: „Djákninn tók sér bók í hönd/ og brátt að dyrunum vendi." Bls. 241 í BÞ. Nr. 69 í Melódíu. Kvæði með viðlagi. Líklega gamalt danskvæði frá síðmiðöldum
Dögling og drottningen - Upphaf: „Dögling og drottningen/ dönsuðu' í kompaní." Bls. 245 í BÞ. Nr. 80 í Melódíu. Líklega gamalt danskvæði frá síðmiðöldum
Ef hýrt upp kviknar hjartans stig - Upphaf: „Ef hýrt upp kviknar hjartans stig/ hvað viltu þá segja við mig?" Bls. 243 í BÞ. Nr. 74 í Melódíu.
Ég ferðaðist yfir Rín - Upphaf: „Ég ferðaðist yfir Rín." Bls. 246 og 279 í BÞ. Nr. 82 í Melódíu.
Göfug jómfrú, gráttu ei - Upphaf: „Göfug jómfrú, gráttu ei." Bls. 244 í BÞ. Nr. 76 í Melódíu.
Hef ég upp háttinn ljóða - Upphaf: „Hef ég upp háttinn ljóða." Bls. 239 í BÞ. Nr. 66 í Melódíu.
Heyr þú, sem huginn upplýsir - Upphaf: „Heyr þú, sem huginn upplýsir." Eftir síra Ólaf Jónsson á Söndum (f. 1560. d. 1627). Bls. 260-261 í BÞ. Nr. 108 í Melódíu. Kvæði með viðlagi og vikivakakvæði. Þetta lag hefur verið notað í gleðinni á vökunóttum. Kvæðið ber einnig heitið Níunda söngvísa til Christum.
Jeg gekk mig udi grœnan lund - Upphaf: „Jeg gekk mig udi grœnan lund/ jeg achtede dýr að hede." Bls. 243 í BÞ. Líklega brot úr gömlu danskvæði frá Danmörku
Kom og próf, kom og próf - Upphaf: „Kom og próf, kom og próf." Bls. 244 í BÞ
Kvæðis róm skal kyrja hér - Upphaf: „Kvæðis róm skal kyrja hér." Bls. 246 í BÞ
Leitar mín í ljóðum frekt - Upphaf: „Leitar mín í ljóðum frekt." Afmorskvæði fengið úr pappírshandriti með ártalinu 1672. Kvæðið er undir sama bragarhætti og Brúðkaupskvæði Ólafs Indriðasonar frá Kolfreyjustað (f. 1796. d. 1861).
Lundprúðust, ljúf og fín - Upphaf: „Lundprúðust, ljúf og fín." Bls. 245 í BÞ
Meyjan mektuglega - Upphaf: „Meyjan mektuglega." Bls. 242 í BÞ
Lystugur, lystugur, lystugur skal eg nú - Upphaf: „Lystugur, lystugur, lystugur skal eg nú." Bls. 247 í BÞ. Textinn og lagboðinn er varðveittur í tónlistarhandritinu Melódíu.
Móins síkja foldin fróm - Upphaf: „Móins síkja foldin fróm" Bls. 248 í BÞ
Norðrar gildi nistis hildi - Upphaf: „Norðrar gildi nistis hildi" Bls. 248 í BÞ
Patientia er sögð urt - Upphaf: „Patientia er sögð urt." Bls. 240 í BÞ
Ríkust faldafoldin fróm - Upphaf: „Ríkust faldafoldin fróm." Bls. 243 í BÞ
Urtragarð eg hefi plantað - Upphaf: „Urtragarð eg hefi plantað." Bls. 245 í BÞ
Vel er þeim vinskap bindur - Upphaf: „Vel er þeim vinskap bindur." Bls. 239 í BÞ
Vestfirðinga blómi - Upphaf: „Hér verður eitthvert ævintýr að rísa." Þetta afmorskvæði er varðveitt í handritinu AM 714 4to (16r-v) frá því um aldamótin 1600 (Jón Samsonarson II 1964:42). Kvæðið er undir sama bragarhætti og Tólfsonakvæði eftir Guðmund Bergþórsson (f. 1657. d. 1705).
Yðar snilld og hefðar hátt - Upphaf: „Yðar snilld og hefðar hátt." Bls. 242 í BÞ
B. SAGNADANSAR:
Kvæði af Ólafi liljurós - (Nr. 1). Langvinsælasti sagnadansinn á íslandi.
Kvæði af vallara systrabana - (Nr. 15). Stundum einnig nefnt Systra þula.
Tristramskvæði - (Nr. 23). Einn fegursti sagnadansinn að margra mati. Kvæðið var ort úr niðurlagi Tristrams sögu ok Ísöndar eftir bróður Róbert, þýdd á norræna tungu úr frönsku einhvern tímann á 13. öld að beiðni Hákonar Hákonarsonar Noregskonungs (1204-1263).
Tófukvæði - (Nr. 35). Lagboði við Tófukvæðið varðveittist munnlega á sunnanverðum Austfjörðum um miðja síðustu öld. Guðný Jónsdóttir frá Múla og Brynjúlfur Sigurðsson frá Starmýri í Álftafirði voru þau einu sem kunnu lag við Tófukvæði. Nokkrir önnur kvæði eru varðveitt sem hafa sama viðlag.
Draumkvæði - (Nr. 39). Draumkvæði var með allra vinsælustu sagnadönsum, varðveitt heilt í minnst 28 pappírshandritum og munnlega fram á þennan dag.
Harmabótarkvæði - (Nr. 45). Þetta er einn örfárra sagnadansa sem fólk þekkir enn, nú yfirleitt sem kórverk sungið af Hamrahlíðarkórnum.
Ásu kvæði - (Nr. 60). Þessi sagnadans lifir enn á vörum fólks og íslenskt þjóðlag hefur varðveist við það.
Kvæði af Þorkeli og Margrétu - (Nr. 68). Þessi sagnadans hefur sama viðlag og Ásu kvæði (Nr. 60).
Þjófa kvæði - (Nr. 85). Varðveist hefur íslenskt þjóðlag við bjagað erindi úr þessu kvæði. Erindið hefst svo „Átta eru krof á einni rá". Hildigunnur Valdimarsdóttir varðveitti þjóðlagið.
Konuríki - (Nr. 86). Konuríki þekkti Guðfinna Þorsteinsdóttir um miðja síðustu öld og hljóðritaði fyrir þjóðfræðinga Árnastofnunar.
Húfukvæði - (Nr. 92). Kvæðið ber einnig heitið Húfan dýra.
Kirkjuklerks kvæði - (Nr. 98). Sagnadansinn þekkti Þorbjörg R. Pálsdóttir og hljóðritaði fyrir þjóðfræðinga Árnastofnunar.
Prestkonu kvæði - (Nr. x). Yngsti sagnadansinn, nemur land hér líklega einhvern tímann snemma á 19. öld.
(Svíalín og hrafninn - (DGF 60)). Þessi sagnadans er í raun úr fenginn frá hinum danska Anders Sörensen Vedel sem tók saman danska sagnadansa í Hundraðvísnabók sína um miðja 16. öld.
Íslenskir fornir sálmar undir sagnadansabragarháttum:
Þegar minn dauði og dómur þinn - Upphaf: „Þegar minn dauði og dómur þinn." Varðveitt í tónlistarhandritinu Melódíu. Þetta kvæði hefur sagnadansabragarhátt þar sem gert er ráð fyrir einhvers konar tveimur forsöngvurum þar sem síðari helmingur fyrra erindis er ávallt endurtekinn.
C. KVÆÐI ÚR HUNDRAÐVÍSNABÓK VEDELS OG AÐRIR DANSKIR SAGNADANSAR
Kvæði af Virga Velantssyni og Langbein risa - (DGF 7 B b). II, bls. 202-208.
Kvæði af köppum Þiðriks kóngs - (DGF 7 H). Sagnadans með svipuðu viðlagi: Kvæði af vallara systrabana, skín á skildi/sól og sumarið fríða/dynur í velli er drengir burtu ríða. II, bls. 209-217; IV bls. 148-156
Kvæði af Hvítingi Hallfreðssyni - (DGF 8 b). Lagboði: færeyskt þjóðlag. Á dönsku ber kvæðið heitið Kong Diderik i Birtingsland. Íslenzk fornkvæði III (Útg. Jón Helgason), bls. 1-7.
Kvæði af Úlfi af Jern - (DGF 10 G). II, bls. 236-237.
Kvæði af Mummering litla - (DGF 14). I, bls. 164-167.
Kvæði af greifa Gunelín - (DGF 16 C b). Kvæðið er varðveitt í tveimur íslenskum pappírshandritum. Lagboði: færeyskt þjóðlag (sama og notað er við Sinklars vísu). Einnig er til danskur lagboði. Íslenzk fornkvæði I (Útg. Jón Helgason), bls. 143-148. Kvæði af Margrétu og eilíf (Nr. 14) hefur sama bragarhátt og þetta kvæði (Jón Helgason I, bls. 98-105).
Kvæði af Þiðrik og Olgeiri danska - (DGF 17 B b). II, bls. 243-247.
Kvæði af Sveini Vonvið - (DGF 18 D). I, bls. 153-164.
Kvæði af Álfi í Oddaskeri - (DGF 19 D). III, bls. 14-17.
Langbarðakvæði - (DGF 21 D)
Kvæði af Grími litla - (DGF 26 B d)
Kvæði af Ríbold og Álfi sterka - (DGF 27 B b). Lagboði: færeyskt þjóðlag. Íslenzk fornkvæði III (Útg. Jón Helgason), bls. 28-32.
Kvæði af Olgeiri danska og búrmann - (DGF 30 D)
Kvæði af Sveini Felding- (DGF 31 C)
Kvæði af Sveini Felding og Judtu drottningu - (DGF 32 B b)
Kvæði af Geirmundi glaðasveini - (DGF 33 F)
Fyrsta kvæði af Rosmar - (DGF 41 A b)
Kvæði af einni haffrú - (DGF 42 B).
Álfmeyjakvæði - (DGF 46 B d). Lagboði: íslenskt þjóðlag úr Melódíu. Einnig er til færeyskt þjóðlag við það. Á dönsku heitir kvæðið Elvehøj. Íslenzk fornkvæði III (Útg. Jón Helgason), bls. 60-62.
Kvæði af siglingu Ólafs kóngs - (DGF 50 A)
Kvæði af Ólafi kóngi og tröllum - (DGF 51)
Hrafns kvæði - (DGF 60)
Kvæði af birni á Dalbýheiði - (DGF 64 B)
Danakonungatal - (DGF 115 B)
Kvæði af herra Plógi - (DGF 116)
Kóngurinn talar við riddarann Stíg - (DGF 117). Lagboði: íslenskt þjóðlag úr Melódíu.
Kvæði af Dagmar drottningu er hún kom til Danmerkur - (DGF 133 B). Jón Helgason III, bls. 116-119.
Kvæði af frú Dagmar - (DGF 135 C).
Kvæði af Sverka kongi - (DGF 136 C). Íslensk fornkvæði III, bls. 92-97.
Kvæði af kong Valdemar - (DGF 141 E)
Kvæði af Hákoni kóngi - (DGF 142 B)
Túlakvæði - (DGF 143 A)
Fyrsta kvæði um Markstíg - (DGF 145 L).
Annað kvæði um Markstíg - (DGF 145 M)
Þriðja kvæði um Markstíg - (DGF 145 N)
Fjórða kvæði um Markstíg - (DGF 145 O)
Fimta kvæði um Markstíg - (DGF 146 C)
Sétta kvæði um Markstíg - (DGF 147 D)
Kvæði af Ranild - (DGF 148 C)
Kvæði af ránum herra Álfs - (DGF 150)
Reyfarakvæði - (DGF 152 E)
Kvæði af Birgi kóngi og bræðrum hans - (DGF 154 C). Lagboði: færeyskt þjóðlag. Á færeysku og dönsku heitir kvæðið Brunkens visa. Íslenzk fornkvæði I (Útg. Jón Helgason), bls. 214-223.
Kvæði af kóngssyni af Englandi - (DGF 157)
Kvæði af Margréti drottningu - (DGF 159 F)
Kvæði af Ívari Axelssyni - (DGF 163 B)
Kvæði af brúðkaupi Hans kóngs - (DGF 166 D). Lagboði: færeyskt þjóðlag. Á færeysku heitir kvæðið Kong Hans. Íslenzk fornkvæði II (Útg. Jón Helgason), bls. 141-146.
Kvæði af Signýju - (DGF 185)
Skjaldmeyjakvæði - (DGF 186 C b)
Axelvalds kvæði - (DGF 293 D).
Kvæði af Jóni Rimarðssyni - (DGF 375 F)
Kvæði af herra Verner - (DGF 383 Ab)
Kvæði um greifardóttur af Vendil - (DGF 285 D)
Kvæði af Axel og Valborg - (DGF 475 C)
Kvæði af Spaníalandi og Miklagarði - (DGF 479 F)
D. VIKIVAKAKVÆÐI
Kvæði undir vikivakakvæðaháttum með íslenskum þjóðlögum og lagboðum:
Áradalsóður - Eftir Jón lærða Guðmundsson (f. 1574. d. 1658). Íslenskt þjóðlag hefur varðveist við kvæðið norður á Ströndum.
Barbörukvæði - Upphaf: „Dyspoteus hét drengurinn heiðinn". Höfundur ókunnur.
Eitt sinn á gólfi kveðið - Upphaf: „Þó að ég gangi á gólfið fram." Kvæðið birtist á prenti í Íslenzkum gátum, skemtunum, vikivökum og þulum. Lagboði við kvæði hefur varðveist, sem er íslenskt þjóðlag, og Bjarni Þorsteinsson birtir það í Íslenzkum vikivakalögum og öðrum íslenzkum þjóðlögum (1929). Bjarni tekur fram að lagið sé fengið úr Hymnodiu sacra en tekur þó hvergir fram hvaðan hann fær heimildirnar í handritinu.
Ekkjukvæði - Upphaf: „Utanlands í einum bý". Mjög fornt ekkjukvæði frá miðöldum. Höfundur ókunnur.
Fuglskvæði úr Annálum - Upphaf: „Einsetumaður einu sinni". Eftir Guðmund Bergþórsson. Með þekktari kvæðum eftir Guðmund Bergþórsson.
Grýlukvæði - Upphaf: „Boli og Grýla brutust inn." Þjóðkvæði. Kvæðið hefur líklega aldrei verið gefið út á prenti. Það er varðveitt í pappírshandriti frá 18. öld. Textinn er mjög torlesinn og nauðsynlegt að fá sérfræðinga til þess að rýna í textann. Kvæðið er undir vikivakakvæðahætti og hefur því líklega verið dansað í gleðinni á vökunóttum
Hátíð fer að höndum ein - Upphaf: „Hátíð fer að höndum ein/ hana vér allir prýðum." Þjóðvísa með íslensku þjóðlagi. Erindi nr. 2 - 5 eru eftir Jóhannes úr Kötlum (f. 1899. d. 1972).
Heyr þú, sem huginn upplýsir - Upphaf: „Heyr þú, sem huginn upplýsir." Eftir síra Ólaf Jónsson á Söndum (f. 1560. d. 1627). Bls. 260-261 í BÞ. Nr. 108 í Melódíu. Kvæði með viðlagi, vikivakakvæði og afmorskvæði. Þetta lag hefur líklega verið notað í gleðinni á vökunóttum. Kvæðið ber einnig heitið Níunda söngvísa til Christum.
Karl og kerling - Þetta kvæði er ýkjukvæði frá miðöldum. Í Niðurraðan og undirvísan er þetta kvæði kallað „ kallmanna vikivaki" Lagboðinn: Lysthús-kvæði.
Krummabragur - Upphaf: „Út um byggðir Ísa hæða." Þjóðkvæði undir vikivakakvæðahætti. Lagboðinn: Barbörukvæði
Krumminn á skjánum - Upphaf: „Krumminn á skjánum/ kallar hann inn." Þjóðkvæði, höfundur ókunnur. Vikivakakvæðaháttur
Kvæði úr annálum - Upphaf: „Hver sem setur son guðs á".
Kvæðið af rangláta riddaranum - Upphaf: „Byrjar sögn um bóndann þann." Höfundur ókunnur.
Kvæðið af stallinum kristí - Upphaf: „Nóttin var sú ágæt ein." Eftir síra Einar Sigurðsson í Heydölum (f. 1539. d. 1626). Þetta kvæði er í raun sálmur og barnagæla undir vikivakahætti. Bragarháttur kvæðisins er nákvæmlega sá sami og við færeyska kvæðið Sinklars vísu og danska sagnadansinn Kvæði af greifa Gunelín (DGF 16 C b). Lagboðar við þessi kvæði eru varðveittir í Færeyjum. Síðarnefnda kvæðið, Kvæðið af greifa Gunelín, þekktist hér á landi um það leyti þegar Einar orti sálminn. Gæti því verið að gamli lagboðinn við Kvæðið af stallinum Kristí sé varðveittur í Færeyjum og Danmörku?
Kvæðiskorn af þeim rúmlata ferða-Knút - Upphaf: „Kepptist við að koma í róm/ og kaupa sér þar helgidóm." Eftir síra Stefán Ólafsson í Vallanesi (f. 1619. d. 1688) eða síra Guðmund Erlendsson (f. 1595. d. 1670).
Lákakvæði - Upphaf: „Hér er sagan harmakauna". Nokkur vikivakakvæði eru undir þessum hætti.
Lysthús-kvæði - Upphaf: „Undir bláum sólarsali." Eftir Eggert Ólafsson (f. 1726. d. 1768) boðbera upplýsingarinnar.
Sláttukvæði - Upphaf: „Af bónda einum byrjast kvæði." Eftir Hallgrím Pétursson sálmaskáld (f. 1614. d. 1674) eða Jón Oddsson Hjaltalín (f. 1749. d. 1835). Bragarháttur kvæðisins er vikivakakvæðaháttur, sá sami og við Lysthús-kvæði Eggerts Ólafssonar (f. 1726. d. 1768).
Sofðu ætíð sætan dúr - Upphaf: „Sofðu ætíð sætan dúr/ sorg þér renni brjósti úr." Barnagæla og vöggukvæði. Vísan er undir sama bragarhætti og Kvæðiskorn af þeim rúmlata ferða-Knút og fleiri vikivakakvæði.
Tólfsonakvæði - Upphaf: „Fyrðum bæði og falda ungri gefni". Mörg vikivakakvæði og önnur gamankvæði eru undir þessum bragarhætti
Þessi vikivakakvæði hafa alfarið fallið í gleymsku en gamlir lagboðar hafa þó varðveist fyrir þessa bragarhætti. Öll þessi vikivakakvæði birtust í Íslenzkum gátum, skemtunum, vikivökum og þulum:
Annað kvæðiskorn - Upphaf: „Þótt þú gangir á gólf með mér." ÍGSVÞ bls. 180 (Lagboði: Áradalsóður).
Annað vikivakakvæði - Upphaf: „Mitt er þetta þýðast þel." ÍGSVÞ bls. 173 (Lagboði: Hátíð fer að höndum ein).
Dansinn undir hlíða - Upphaf: „Gulllaðs þallir gamanið lengi." Vikivakakvæði varðveitt í handritinu JS 270 4to (Jón Samsonarson II 1964, bls. 87-88). Lagboðinn er íslenskt þjóðlag fenginn úr Sláttukvæði, gamankvæði með viðlagi eftir Jón Oddsson Hjaltalín (f. 1749. d. 1835) eða Hallgrím Pétursson (f. 1614. d. 1674). Þjóðlagið við Sláttukvæði varðveitti Kristrún Matthíasdóttir (f. 1923. d. 2011) frá Fossi í Hrunamannahreppi.
Ef vildi Friggjan elda ósa - Upphaf: „Ef vildi Friggjan elda ósa." ÍGSVÞ bls. 170-172 (Lagboði sem Krumminn á skjánum).
Eitt kvæði - Upphaf: „Óskaferju auðs af sandi." ÍGSVÞ bls. 167-168 (Lagboði: Sláttukvæði, Einsetumaður einu sinni eða Lysthús-kvæði). Þetta vikivakakvæði er meðal annars varðveitt í Kvæðabókinni úr Vigur sem séra Magnús Jónsson setti saman um miðja 17. öld.
Eitt kvæði - Upphaf: „Hér verður eitthvert æfintýr að rísa." ÍGSVÞ bls. 256 (Lagboði sem Tólfsonakvæði).
Eitt kvæði - Upphaf: „Leitar mín í ljóðum frekt." ÍGSVÞ bls. 265-266 (Lagboði: Brúðkaupskvæði).
Eitt kvæði - Upphaf: „Mistekst ei af réttum Suptúngs hátt." ÍGSVÞ bls. 169-170.(Lagboði sem Krumminn á skjánum).
Eitt kvæði - Upphaf: „Ætla' eg réttan óðarfund." ÍGSVÞ bls. 281-282. (Lagboði: Lákakvæði).
Eitt sunnlenzkt vikivakakvæði - Upphaf: „Það er ekkert utan gleði/ ævinleg á sunnudagskvöld." ÍGSVÞ bls. 306-307. Úr fórum Gunnars Pálssonar djákna að Munkaþverá (f. 1714. d. 1791?).
Eitt vikivakakvæði - Upphaf: „Margt trúi' eg hrelli mína önd." ÍGSVÞ bls. 157-158 (Lagboði: Kvæðiskorn af þeim rúmlata Ferða-Knút eða Sofðu ætíð sætan dúr).
Eitt vikivakakvæði - Upphaf: „Sé þín aldrei sæmdin lægð." ÍGSVÞ bls. 173 (Lagboði: Kvæðiskorn af þeim rúmlata Ferða-Knút eða Sofðu ætíð sætan dúr).
Enn eitt kvæðiskorn að kveða - Upphaf: „Hér er gott að dansa/ hér er stofan ný/ hún er öll tjölduð og þakin með blý." ÍGSVÞ bls. 179. (Lagboði: Krumminn á skjánum).
Enn eitt lítið kvæðiskorn - Upphaf: „Fram út nausti fræða báturinn líði." ÍGSVÞ bls. 195 (Lagboði: þekktur).
Enn fimmta kvæðiskorn og hljóðar sem eftir fer - Upphaf: „Hvar hópur þriggja hölda er." ÍGSVÞ bls. 158-159 (Lagboði: Lákakvæði).
Enn sjötta kvæðiskorn til gamans - Upphaf: „Gríp ég það mér gengur best/ af göfugum Eddu-kvæðum." ÍGSVÞ bls. 207-208 (lagboði: Hátíð fer að höndum ein).
Heillaóskakvæði - Upphaf: „Skemmta vildi ég skýrri menja þöllu." ÍGSVÞ bls. 165-167 (Lagboði: Tólfsonakvæði). Kvæðið er varðveitt í skinnhandriti sem hefur safnmarkið hrs. Stochk. 22, 8, 58 bl. (Ólafur Davíðsson 1894:167) Bragarháttur kvæðisins er sá sami og við Tólfsonakvæði Guðmundar Bergþórssonar (f. 1657. d. 1705).
Kvæði Ólafs Egilssonar, að sögn 12 ára - Upphaf: „Mig hefir lítinn mansöngskeik." ÍGSVÞ bls. 213-214 (lagboði: Sláttukvæði o.fl.).
Kvæðiskorn - Upphaf: „Heilsugjöf og hamingjugæði." ÍGSVÞ bls. 180 (Lagboði: Sláttukvæði, Einsetumaður einu sinni eða Lysthús-kvæði).
Minningarkvæði um Jón Grímsson - Upphaf: „Nokkur ungdómsár fyrir elli/ ólst ég upp á Húsafelli." Eftir Bjarna Jónsson Borgfirðingaskáld (f. 1560. d. 1640)(lagboði: Sláttukvæði, Einsetumaður einu sinni eða Lysthús-kvæði).
Svo kveður úngur maður í gleðivöku til kvenna - Upphaf: „Suðrar nökkvann, súð þótt bíði." ÍGSVÞ bls. 215-216 (lagboði: Þekktur).
Þó fara skórnir hálfu ver - (Lagboði: Sláttukvæði, Einsetumaður einu sinni eða Lysthús-kvæði).
Þær halda mig þurrlegan - Upphaf: „Oftast róla eg einn í dansi". Kvæði og dansleikir II, bls. 126-126. (Lagboði: Sláttukvæði, Einsetumaður einu sinni eða Lysthús-kvæði).
Önnur kvæði sem líklega voru dönsuð og sungin í gleðinni. Bjarni Þorsteinsson þjóðlagasafnari flokkaði sum þessi kvæði sem vikivaka:
Cecilíu minni - Lagið er íslenskt þjóðlag úr Hymnodiu sacra en textinn er gamalt Cecilíukvæði frá kaþólskri tíð (Bjarni Þorsteinsson 1929, bls. V). Heilög Cecilía var, sem kunnugt er, dýrlingur tónlistarinnar. Dagur heilagrar Cecilíu er 22. nóvember. Bjarni Þorsteinsson prestur á Siglufirði og þjóðlagasafnari segir einnig, að Cecilíu minni sé gott dæmi um það „hvernig söngurinn fór fram til forna í brúðkaupum og öðrum veislum, þegar drukkin voru minni Maríu meyjar eða dýrðlinganna." (Bjarni Þorsteinsson 1929, bls. V). Því mætti einnig skilgreina Cecilíu minni einnig sem hálfgert brúðkaupskvæði.
Díakon - Upphaf: „Neðan úr Fjörðum flytur sig." Eftir síra Stefán Ólafsson í Vallanesi (f. 1619. d. 1688). Kvæði með viðlagi.
Drykkjuspil - Drykkjuvísa eftir séra Ólaf Jónsson frá Söndum (f. 1560. d. 1627), Textinn og þjóðlagið eru varðveitt í tónlistarhandritinu Melódíu.
Eitt sinn fór ég yfir Rín - eftir séra Ólaf Jónsson á Söndum (f. 1560. d. 1627). Textinn og þjóðlagið varðveitt í tónlistarhandritinu Melódíu.
Gaumgæfið kristnir - Bæði lag og texti fenginn úr Kvæðabók síra Ólafs Jónssonar á Söndum í Dýrafirði (f. 1560. d. 1627).
Gloria tibi, Domine - Lagið er varðveitt í Hymnodiu Sacra, skrifað af Guðmundi Högnasyni í Vestmanneyjum árið 1742. Lagið er einnig notað við sálminn „Í dag er Kristur upprisinn" sem finna má í Grallaranum. Sjá BÞ 1906-1909 bls. 434-435.
Um eptirlangan eilífs lífs - Upphaf: „Hjartans langan eg hef til þín." Eftir Jón Þorsteinsson píslarvott (f. 1527. d. 1627). Sálmur með bragarhætti sem líklega var notaður í gleðinni á vökunóttum
E. VIKIVAKALEIKIR
F. DANSÞULUR
Allra flagða þula - Þjóðkvæði. Úr riddarasögunni Vilhjálms sögu sjóðs
Dansaði ég á Stapa í gær - Þjóðkvæði
Fúsintesþula - Þjóðkvæði
Gilsbakkaþula - Eftir Kolbein Þorsteinsson í Miðdal (f. 1731. d. 1783)
Heyrði ég í hamrinum - Þjóðkvæði
Hrannar sunna spök spöng - þjóðkvæði
Komdu til mín fyrsta kvöldið jóla - Þjóðkvæði
Stúlkurnar ganga sunnan með sjó - Þjóðkvæði
Þegiðu, þegiðu sonurinn sæli - Þjóðkvæði
G. FORMÚLUVÍSUR/ KEÐJUKVÆÐI
Ég sá þann mann er fleskið bar - Upphaf: „Ég sá þann menn er fleskið bar." Gamalt keðjukvæði, til í handritum frá 18. öld. Engar heimildir eru til um lag fyrir þessa þulu, því miður.
Fúsintesþula - Upphaf: „Í miðjum garði axlar hann sín gullin skinn/ hann Fúsintes." Þulukvæði með íslensku þjóðlagi. Sjá einnig þulur og dansþulur.
Karlinn í bergi - Upphaf: „Þá er best að tala um karlinn þann í bergi bjó." Gamalt keðjukvæði með íslensku þjóðlagi.
Komdu til mín fyrsta kvöldið jóla - Upphaf: „Komdu til mín fyrsta kvöldið jóla/ eg skal gefa þér einn fisk/ og allt upp á einn disk." Kveðjukvæði með íslensku þjóðlagi. Sjá jóladansa.
Kvæðið af sankti Símon - Upphaf: „Stattu upp sankti Símon og segðu mér hver var einn?" Kvæðið er miklu algengara í Færeyjum og er nákvæmlega eins þar. Þar syngja Færeyingar kvæðið í tengslum við „telja jólini" fyrir langaföstu (getur borið upp á 1. febrúar til 7. mars). Lagboðinn er því fenginn frá frændum okkar Færeyingum.
Titlingurinn og karlinn - Upphaf:
Það var eitt tré - Upphaf: „Það var eitt tré/ eitt lítið tré." Íslensk þýðing úr hinu dansa þjóðkvæði „Bjerget ligger langt ut i skoven"
H. ÖNNUR DANSKVÆÐI
Söngdansar:
Á Sprengisandi - Upphaf: „Ríðum, ríðum, rekum yfir sandinn." Eftir Grím Thomsen (f. 1820. d. 1896)
Borðsálmur - Upphaf: „Það er svo margt ef að er gáð." Eftir Jónas Hallgrímsson (f. 1807. d. 1845).
Búðarvísur - Upphaf: „Búðar í lofti hún Gunna upp gekk." Eftir Jón Thoroddsen (f. 1818. d. 1868).
Dýravísur - Upphaf: „Hani, krummi, hundur, svín." Sagðar vera eftir Jón Steinsson Bergmann (f. 1696. d. 1719)
Ég elska yður, þér Íslands fjöll - Upphaf: „Ég elska yður, þér Íslands fjöll." Eftir Steingrím Thorsteinsson (f. 1831. d. 1913).
Eikur sá ég - Upphaf: „Fyrðum bæði og falda ungri gefni." Úr Tólfsonakvæði eftir Guðmund Bergþórsson (f. 1657. d. 1705).
Glúmur og Geirlaug - Upphaf: „Tunglið glotti gult og bleikt." Eftir Valdimar Ásmundsson (f. 1852. f. 1902) ritstjóra
Goðmundur á Glæsivöllum - Upphaf: „Hjá Goðmundi á Glæsivöllum/ gleði býr í höll." Eftir Grím Thomsen (f. 1820. d. 1896)
Hann Þórarinn kenndi mér þennan dans - Upphaf: „Hann Þórarinn kenndi mér þennan dans."
Hæ litli ljúfur - Upphaf: „Hæ litli ljúfur."
Í Austurríki eitt furðu frítt - Upphaf: „Í Austurríki eitt furðufrítt/ finnst eitt slot sem eg greini." Kvæði frá síðmiðöldum
Jón trúður - Upphaf: „Jón trúður hann átti eina kú."
Kvæði um Glám og Gretti - Upphaf: „Skammdegisnótt er skuggalöng."
Leiðist mér tíðin - Upphaf: „
Nú byrjar dans í breiðum sal - Upphaf: „Nú byrjar dans í breiðum sal."
Ólafs rímur Tryggvasonar - Upphaf: „Níutigir skipa í nógum byr."
Rúnaslagur/Hemingur - Upphaf: „Hemingur reið með steini fram."
Skúlaskeið - Upphaf: „Þeir eltu hann á átta hófa hreinum." Eftir Grím Thomsen (f. 1820. d. 1896)
Sumarkveðja - Upphaf: „Fósturjörðin fyrst á sumardegi." Eftir Sveinbjörn Egilsson (f. 1791. d. 1852)
Tröllaslagur - Upphaf: „Hríð grýðar hörð reið."
Ungar vilja eikur spjalda - Upphaf: „
Út í árgilinu - Upphaf: „
Vefarinn - Upphaf: „Nú vefum við mjúka/ og dýrindis dúka."
Þorraþræll - Upphaf: „Nú er frost á fróni/ frýs í æðum blóð."
Vestfirskir dansleikir norður á Ströndum:
Ég lonníetturnar - Upphaf: „Ég lonníetturnar lét á nefið." Höfundur ókunnur.
Ég úti gekk um aftan - Upphaf: „Ég úti gekk um aftan í yndisfögrum lund." Líklega dönsk þjóðvísa.
Hann Frímann fór á engjar - Upphaf: „Hann Frímann fór á engjar, einn fagran sumardag." Dönsk þjóðvísa
Meyjanna mesta yndi - Upphaf: „Meyjanna mesta yndi/ það er að eiga vin."
Mærin fer í dansinn - Upphaf: „Og mærin fer í dansinn/ og fótinn létt og liðugt ber."
Sveinanna mesta yndi - Upphaf: „Sveinanna mesta yndi/ það er að eiga vin."
Til bónorðs svífa - Upphaf: „Til bónorðs svifum þeir."
Þrír fagrir sveinar fara í hring - Upphaf: „Þrír fagrir sveinar fara í hring."
Vikivakalíki (hermt eftir vikivökum):
Á Þorláksmessu - Upphaf: „Löng er nótt en ljósin björt/ langt fyrir ofan ský." Vikivaki. Dansað á Þorláksmessu. Höfundur ókunnur. Sjá einnig jóladansa.
Álfasveinninn - Upphaf: „Margt er það í steinunum/ sem mennirnir ekki sjá." Eftir Guðmund Gíslason Hagalín (f. 1898. d. 1985).
Fornkvæði um riddarann Jónas - Upphaf: „Jónas vill sig í harmóníu gá." Eftir Jón Helgason (f. 1899. d. 1986) prófessor í Kaupmannahafnarháskóla. Lagboði: Taflkvæði
Grettisromja - Upphaf: „Ásmundur byggði á bjarginu." Grínvísa ort í anda færeyskra sagnadansa.
Þorgeir reið frá einvíginu - Upphaf: „Þorgeir reið frá einvíginu/ og var sár." Eftir Indriða Einarsson (f. 1851. d. 1939.)
Þorrablótskvæði 1910 - Upphaf: „Hallar vetri, hækkar sól./ Stígum dans vættafans." Kvæði í sagnadansalíki. Lagboði: Kvæði af Ólafi liljurós eða Kvæði af vallara systrabana. Sjá önnur danskvæði og sagnadansa.
I. ÍSLENSK SÖGULJÓÐ Í FORNKVÆÐA/SAGNADANSASTÍL (ÞÓ EKKI SAGNADANSAR)
Eilífs kvæði - Upphaf: „Eilífur er sig gamall kall/ hann siglir suður með sandi." Mjög gamalt kvæði, líkist mjög sagnadansastíl
Jófreys kvæði - Upphaf: „Það er nú kvæðið komið hér í bý/ um þau Jófrey og Ólöfu mey." Slitrur úr kvæðinu eru varðveittar í alls þremur íslenskum pappírshandritum. Kvæðið er upprunalega danskt, ort einhvern tímann á 15. eða 16. öld. Danska frumútgáfan er löngu glötuð. Þetta kvæði er einnig vel þekkt í Færeyjum og dansað enn þar á vikivökum. Þjóðlag við kvæðið var geymt á vörum fólks í Suðurey í Færeyjum.
Page updated
Google Sites
Report abuse