Frísakvæði

Frísakvæði (eða Frísadans) er gamall vikivakaleikur á Íslandi og í Færeyjum. Íslenski leikurinn hefur glatast en hann lifir enn góðu lífi í Færeyjum. Ólafur Davíðsson þjóðfræðingur telur, að færeyski leikurinn hafi verið nákvæmlega eins og sá íslenski. Örfáir heimildarmenn hér á landi kunnu kvæðið og lagið við það þegar þjóðfræðingar á vegum Árnastofnunar ferðuðust um landið með segulbandstæki um miðja síðustu öld.

Kvæðagrein:

Vikivakaleikir; Vikivakar; Íslensk þjóðkvæði

Efni kvæðis:
Herskáir Frísir (einhvers konar víkingar/ættbálkur frá Fríslandi?) koma að landi í Danmörku og hafa í hyggju að nema mey eina á brott. Mærin, sem í kvæðinu er kölluð Danamær, kallar á frændur sína og biður þá um hjálp. Mærin skorar fyrst á föður sinn um aðstoð við að leysa hana gegn ákveðnu lausnargjaldi, sem í flestum tilfellum er aldingarður. Faðirinn veigrar sér við það og þorir ekki að hjálpa dóttur sinni og Danamærin kallar á móður sína um aðstoð. Móðirin þorir heldur ekki að hjálpa dóttur sinni og svo gengur þetta áfram koll af kolli - Danamærin spyr systkini sín og allt fer þetta á sömu leið. Loksins heitir hún á unnusta sinn sem loks kemur henni til bjargar - Danamærin losnar undan prísund hinna herskáu Frísa við lok kvæðisins og allt endar vel.

Aldur og uppruni:
Margt er á huldu um uppruna kvæðisins en langlíklegast er að það hafi borist hingað til lands frá Skandinavíu. Jón Árnason fjallar ekkert um aldur og uppruna kvæðisins í Íslenzkum gátum, skemtunum, vikivökum og þulum.  Ég á enn eftir að skoða þetta nákvæmlega. 

Meðhöndlun kvæðisins í tímans rás:
Leikurinn við Frísadans er löngu gleymdur og engar heimildir eru fyrir hendi um leiklýsingar hans. Leikurinn er hins vegar til í Færeyjum og telur Ólafur Davíðsson þjóðfræðingur að færeyski leikurinn hafi verið nákvæmlega eins og sá íslenski (vinna er nú í fullum gangi við að hafa uppi á þessum færeyska leik). Andrea Jónsdóttir frá Leirhöfn (1902-1990) kunni hins vegar kvæðið og lag Frísadansins utanbókar, en ekki leikinn. Helga Jóhannsdóttir þjóðfræðingur við Árnastofnun tók viðtal við Andreu heima hjá henni að Leirhöfn 18. ágúst 1968 og hafði Andrea eftirfarandi að segja um kvæðið og lagið:

Helga: „Og Þú lærðir þetta af móður þinni?"

Andrea: „Jájá, ég lærði þetta af mömmu."

Helga: „Hvort tveggja? Lagið og kvæðið?"

Andrea: „Jájá hvorttveggja. Alveg svona. En ég skal... ég hef kannski snúið... mér að minnsta kosti finnst núna tamara um að segja á undan Frísar. Það gæti vel verið að ég hafi snúið því við, að það byrji Frísar kalla, kalla Frísar..."

Helga: Já?

Andrea: „Já ég gæti næstum trúað því. Að ég hafi snúið þessu við bara núna í gleymskunni." Að það byrji Frísar kalla en ekki Kalla frísar."

Helga: „Það er nefnilega það."

Andrea: „Finnst þér það ekki einhvern veginn eðlilegra?"

Helga: „Já ég veit það ekki?"

Andrea: „Jah ég veit það ekki.. Frísar kalla.. Mér finnst það nú eiginlega eðlilegra. Þó er náttúrulega hitt kannski líkara úr þýðingu.. „Kalla Frísar"?"

Helga: „Já, það er ekki gott að segja."

Andrea: „Nei það er kannski ekki gott að segja. Það skiptir ekki kannski svo miklu máli."

Helga: „Hún talaði ekkert um það að þetta hafi verið leikur?"

Andrea: „Hún talaði nú ekkert um það annað en það að jú náttúrulega talaði um það að þeir hefðu... Frísar hefðu komið þarna og ætluðu að taka þessa stúlku og hún hefði náttúrulega verið leysa sig frá þeim. En ekkert annað."

Helga: „Neinei, en hún hefur haft þetta við ykkur börnin?"

Andrea: „Ha?"

Helga: „Hún hefur farið með þetta fyrir ykkur börnin?"

Andrea: „Já hún raulaði þetta við okkur náttúrulega líka. Og raulaði þetta við barnabörinin og svoleiðis. Og ég hef náttúrulega gert það stundum líka. Því að það var nú siður í þá daga að menn rauluðu svona við krakkana þegar maður var að reyna að svæfa þau og þess háttar. Ég að minnsta kosti get ekkert gert að því.. með mín börn..."