Kveðskapur úr pápísku

Kveðskapur úr pápísku. Hér má finna allan þann kveðskap á þessari síðu sem ortur hefur verið fyrir siðaskiptin 1550. Með öðrum orðum, kveðskapur frá kaþólskum sið.

Miklar sviptingar áttu eftir að eiga sér stað í trúarlífi Íslendinga þegar hugmyndafræði Martins Luthers hóf innreið sína um 1550 en fyrir þann tíma hafði kirkjustarfið svipað öðrum kaþólskum þjóðum. Hérlendis voru þó enn kaþólskar hugmyndir ríkjandi löngu eftir 1550 og er talið líklegt að prestar hafi iðkað sitt gamla kaþólska trúarlíf á laun. Talið er að trúskiptin hafi meira að segja tekið nokkra áratugi. Það sem þykir einkenna trú kaþólikka á Íslandi er hin svokallaða dýrlingatrú. Þessir dýrlingar voru upphaflega kristnir einstaklingar sem helguðu líf sitt kirkjunni. Eftir hið jarðneska líf þessa einstaklinga verður sá dýrlingur og einhvers konar milligöngumaður mannfólks hins jarðneska heims og guðdómsins. Fólk átti ekki að eiga í beinu sambandi við guð heldur var ætlast til af þeim að hafa samband við dýrlinginn til þess að koma skilaboðum á framfæri.

Hver og einn átti sinn dýrling og var hann verndarvættur viðkomandi. Í kaþólskri trú þá voru dýrlingar vegsamaðir á tvo vegu:

1. Dýrlingarnir voru tilbeðnir í einrúmi:

Biðjendur leituðu til hans sem árnaðarmanns t.d. við háttatíma eða við upphaf dags.

2. Þeir voru tilbeðnir í opinberum vettvangi:

Í tengslum við kirkjuvígslur. Þegar nýjar kirkjur voru byggðar þá þurfti að helga þær einhverjum dýrlingi. Helgaðar guði, kristni + einhverjum dýrling.
Getur gefið okkur hugmyndir um einstaka vinsældir dýrlinga á Íslandi
Dýrlingar sem vernduðu kirkjur voru kallaðar kirkjudrottnar.
Aðrir dýrlingar vernduðu tiltölulega fáar kirkjur.
Biskupar og kirkjubændur réðu mestu um það hverjir voru kirkjudrottnarar.

Hverri kirkju var sæmd að eiga sögu og mynd hins heilaga dýrlings. Ríkari kirkjur gátu átt fleiri en einn dýrling. María guðsmóðir var langvinsælasti dýrlingurinn. Á síðmiðöldum var mjög vinsælt að sýna Maríu sem móður, þjáða við krossinn. Anna, móðir Maríu, var einnig mjög vinsæl.

María og fjórar höfuðmeyjar:

1. Barbara, Dóróthea, Katrína og Margrét Anna, móðir Maríu

Megintilgangur dýrlingannar, að vera fyrirmynd fólks um æskilegt líferni. Hálfgert stjórntæki á vegum kaþólsku kirkjuna. Fólk á að hegða sér í gegnum dýrlingasögurnar.

Forskrift um það hvernig við eigum að lifa: Sjá lífssögu heilagrar Aldegundar.

Kaþólskt fólk trúði á hreinsunareld. Íslendingar voru hættir að óttast helvíti.

Almúginn lagði allt sitt traust á dýrlingana. Héldu verndarskildi yfir fólki. Veitir lífshamingju fólks almennt séð. En í siðaskiptum breytist þetta. Dýrlingar voru beinlínis teknir af fólki. Enginn milligöngumaður. Þar átti fólk að trúa beint til guðs og verndardýrlingurinn tekinn af þeim. Allt skraut og tildur átti að fjarlægja. Það gat truflað bein samskipti þín við guð. Siðaskiptamenn töluðu um dýrlingana sem villutrú. Fólkið missti fullvisu um það að einhver verndaði þá. Þá fór almenningur að búa til sitt eigið kukl (Ægishjálmurinn). Fólk hafði ekki lengur dýrlingana til þess að vernda sig. Átti von á illum sendingum. Var alltaf að búast við einhverju vondu. GRÍÐARLEGA STÓR ÞÁTTUR Á HUGARFARSBREYTINGU. Það tekur upp varnargaldra þar sem dýrlingarnir voru teknir af þeim. Á 17. öld ber almenningur að trúa á galdra. 17. öldin er brennuöldin, refsiöldin. Galdraöldin.

Heilagra manna sögur nutu geysimikilla vinsælda. Heilagra manna sögur fjalla um hið góða og illa.

Ávarpsorð og bænir:

Bið ég María Bjargi mér - Upphaf: „Bið ég María bjargi mér/ burt úr öllum nauðum." Kvöld- og morgunvers.
Guð blessi börnin - Upphaf: „Guð blessi börnin/ bæði ung og smá."
Vaki englar vöggu hjá - Upphaf: „Vaki englar vöggu hjá." Bæn yfir barni
Sof þú, blíðust barnkind mín - Upphaf: „Sof þú, blíðust barnkind mín."

Barnagælur:

Krumminn í hlíðinni hann er að slá - Upphaf: „Krumminn í hlíðinni/ hann er að slá." Sjá dýravísur.
Skaufhalabálkur - Upphaf: „Hefir í grenjum/ gamall skaufhali." A. Huggunarkvæði og gæluvísur. Eftir Svart Þórðarson á Hofsstöðum í Reykhólasveit (14. öld). Dýravísur

Grýlukvæði:

Grýla reið fyrir ofan garð - Upphaf: „Grýla reið fyrir ofan garð/ hafði hala fimmtán." Gömul þjóðvísa. Líklega með allra elstu grýlukvæðum. Sjá einnig þulur.
Grýla reið með garði - Upphaf: „Grýla reið með garði/ gekk með henni Varði." Gömul þjóðvísa. Með allra elstu grýlukvæðum. Sjá einnig þulur.

Heimsósómar:

Heimsósómi - Upphaf: „Hvað mun veröldin vilja." Eftir Skáld-Svein (f. á 15. öld). Þetta er elsti varðveitti heimsósóminn á Íslandi, undir sama bragarhætti og Ljómur Jóns Arasonar Hólabiskups. Lagið er færeyskt

Helgikvæði:

Barbörukvæði - Upphaf: „Dyspoteus hét drengurinn heiðinn". Höfundur ókunnur. Sjá einnig íslensk söguljóð
Biskups Jóns vísur - Upphaf: „Rögnis rósar minni." Eftir Odd Halldórsson handi (f. á seinni hluta 15. aldar eða á síðari hluta 16. aldar).
Carmen de Beata Virgine Maria - Upphaf: „Máría móðurin skæra/ meyja blóm og æra." Eftir Jón Pálsson Maríuskáld (f. um 1390. d. um 1471). Sungið í tvísöng
Christophorus kvæði - Upphaf: „Hæstur guð ég heiti á þig." Kvæðið hefur fjallað um heilagan Kristófer. Á hann var gott að heita í sjóróðrum, einkum í tengslum við langar sjóferðir.
Davíðsdiktur - Upphaf: „Heyr mig, himna stýrir,/ herrann allra greina." Eftir Jón Arason Hólabiskup (f. 1484. d. 1550). Sami bragarháttur og við Ljóm.
Dorotheu kvæði - Upphaf: „Hef ég mér sett með herrans ráði". Gamalt helgikvæði. Höfundur ókunnur. Sjá einnig íslensk söguljóð
Ekkjukvæði - Upphaf: „Utanlands í einum bý". Mjög fornt ekkjukvæði frá miðöldum. Höfundur ókunnur. Sjá einnig íslensk söguljóð
Guðmundar drápa biskups - Upphaf: „Ræsi heiðra ek lopts ens ljósa." Eftir Arngrím ábóta Brandsson (d. 1361).
Lilja - Upphaf: „Almáttigr guð allra stétta." Eftir Eystein Ásgrímsson (d. 1361) munk að Þykkvabæjarklaustri.
Ljómur - Upphaf: „Hæstur heilagur andi/ himnakóngurinn sterki." Eftir Jón Arason Hólabiskup (f. 1484. d. 1550).
Maríulykill - Upphaf: „Drottning æðsta, dýr af ættum." Eftir Jón Pálsson Maríuskáld (f. um 1390. d. um 1471).
Maríuvísur - Upphaf: „Máría móðirin skæra/ minning þín og æra." Eftir Jón Pálsson Maríuskáld (f. um 1390. d. um 1471). Sjá Kvæðasafn eftir nafngreinda menn á miðöld, bls. 138-140. Sungið í tvísöng
Maríuvísur - Upphaf: „?" Eftir Jón Arason Hólabiskup (f. 1484. d. 1550).
Niðurstigningsvísur - Upphaf: „Djarfleg er mér diktan." Eftir Jón Arason Hólabiskup (f. 1484. d. 1550).
Rósa - Upphaf: „Faðir og son á hæstu hæðum." Eftir Sigurð blind Narfason (f. um 1470. d. um 1545).
Sancti Ólafs vísur - Upphaf: „Herra Ólaf, hjálpari Noregs landa." Eftir Gunna Hallsson Hólaskáld (f. 1465. d. 1645). Varðveittar í AM 721. 4to og fjölmörgum pappírshandritum
Súsönnukvæði - Upphaf: „Himnasmið ég hæstan bið að hjálpa mér". Súsönnukvæði er varðveitt heilt í Vísnabók Guðbrands Þorlákssonar frá 1612. Sjá einnig Bjarna Þorsteinsson Íslenzk þjóðlög, bls. 613. Sjá einnig íslensk söguljóð
Úrsúlukvæði - Upphaf: „Það skal upphaf óðarblands,/ eftir sögu meistarans." Þetta kvæði kallast einnig „Annálskvæði af 1100 meyjum". Þar er fjallað um Úrsúlu hina ensku. Hún var konungsdóttir frá Bretlandi er hélt af stað í pílagrímsför til Rómaborgar með 11000 meyjum. En Atli Húnakonungur var þeim öllum að bana á leiðinni. Sjá einnig íslensk söguljóð
Vísur af sancta Maria virgine - Upphaf: „Sancta Maria mater mild/ himna kóngs og landa." Eftir Jón Pálsson Maríuskáld (f. um 1390. d. um 1471).

Jólin:

Jólasveinar einn og átta - Upphaf: „Jólasveinar einn og átta/ ofan koma af fjöllunum." Þjóðvísa. Íslenskt sálmalag.

Sagnadansar:

Kvæði af Ólafi liljurós - Upphaf: „Ólafur reið með björgum fram." (Nr. 1). Langvinsælasti sagnadansinn á íslandi.
Kvæði af vallara systrabana - Upphaf: „Þorkell átti sér dætur þrjár." (Nr. 15). Stundum einnig nefnt Systra þula.
Tófu kvæði - Upphaf: „Tófa situr inni." (Nr. 35). Lagboði við Tófu kvæði varðveittist munnlega á sunnanverðum Austfjörðum um miðja síðustu öld. Guðný Jónsdóttir frá Múla og Brynjúlfur Sigurðsson frá Starmýri í Álftafirði voru þau einu sem kunnu lag við Tófu kvæði. Nokkrir önnur kvæði eru varðveitt sem hafa sama viðlag.
Draumkvæði - Upphaf: „Fagurt syngur svanurinn/ um sumarlanga tíð." (Nr. 39). Draumkvæði var með allra vinsælustu sagnadönsum, varðveitt heilt í minnst 28 pappírshandritum og munnlega fram á þennan dag.
Harmabótarkvæði - Upphaf: „Einum unna eg manninum." (Nr. 45). Þetta er einn örfárra sagnadansa sem fólk þekkir enn, nú yfirleitt sem kórverk sungið af Hamrahlíðarkórnum.
Ásu kvæði - Upphaf: „Ása gekk um stræti." (Nr. 60). Þessi sagnadans lifir enn á vörum fólks og íslenskt þjóðlag hefur varðveist við það.
Þjófa kvæði - Upphaf: „Steinfinnur og Stálir/ þeir voru þjófar báðir." (Nr. 85). Varðveist hefur íslenskt þjóðlag við bjagað erindi úr þessu kvæði. Erindið hefst svo „Átta eru krof á einni rá". Hildigunnur Valdimarsdóttir varðveitti þjóðlagið.
Konuríki - Upphaf: „Það var eina vökunótt/ að haninn tók að gala." (Nr. 86). Konuríki þekkti Guðfinna Þorsteinsdóttir um miðja síðustu öld og hljóðritaði fyrir þjóðfræðinga Árnastofnunar.
Húfukvæði - Upphaf: „Eina húfu átti ég mér/ er hún í prjónabandi." (Nr. 92). Kvæðið ber einnig heitið Húfan dýra.
Kirkjuklerks kvæði - Upphaf: „Það var eitt sinn kirkjuklerkur." (Nr. 98). Sagnadansinn þekkti Þorbjörg R. Pálsdóttir og hljóðritaði fyrir þjóðfræðinga Árnastofnunar.

Fornkvæði sem hafa að geyma formúlur í anda sagnadansanna:

Eilífs kvæði - Upphaf: „Eilífur er sig gamall kall/ hann siglir suður með sandi." Mjög gamalt kvæði undir einhvers konar sámlahætti, líkist mjög sagnadansastíl.
Jófreys kvæði - Upphaf: „Það er nú kvæðið komið hér í bý/ um þau Jófrey og Ólöfu mey." Slitrur úr kvæðinu eru varðveittar í alls þremur íslenskum pappírshandritum. Kvæðið er upprunalega danskt, ort einhvern tímann á 15. eða 16. öld. Danska frumútgáfan er löngu glötuð. Þetta kvæði er einnig vel þekkt í Færeyjum og dansað enn þar á vikivökum. Þjóðlag við kvæðið var geymt á vörum fólks í Suðurey í Færeyjum.

Tíðasöngur:

Þorlákstíðir - Hinn forni íslenski tíðasöngur frá miðöldum um hinn sæla Þorlák biskup sem uppi var á árunum 1133 til 1193.

Önnur kvæði eftir nafngreinda höfunda:

Ellikvæði - Upphaf: „Í æsku en unga kæra/ um erindi nökkur beiddi mig." Eftir Jón Hallsson (f. 1470. d. 1540).
Þessi karl á þingið reið - Upphaf: „Þessi karl á þingið reið/ þá með marga þegna/ svo gegna." Eftir Jón Arason Hólabiskup (f. 1484. d. 1550)