Jón Arason

(Til baka í íslensku skáldin og þjóðlögin)

Jón Arason (f. 1484. d. 1550) var síðasti kaþólski biskupinn á Norðurlöndunum. Hann barðist gegn Lútherstrúarmönnum með kjafti og klóm en beið lægri hlut og var hálshöggvinn árið 1550. Hann var fyrsti Íslendingurinn sem flutti inn prenstmiðju. Jón Arason var ekki einungis andlegt skáld heldur einnig veraldlegt og er hann eitt nafntogasta skáld okkar á síðmiðöldum. Eftir Jón Arason liggja mörg merkileg helgikvæði á borð við Ljóm (sem varð að þekktu þjóðkvæði í Færeyjum), Píslargrát, Davíðsdiktur, Niðurstigningsvísur og Krossvísur. 

Hólastaður hefur verið stórveldi á veraldarvísu á dögum Jóns. Í biskupstíð hans fjölgaði kúgildum Hólastaðar úr 1920 í 2243. Það hefur því verið til ærið mikið smjör á Hólum, en Helgi Þorláksson sagnfræðingur telur að þegar Jón var tekinn af lífi hafi verið á Hólum „kleggi smjörs, 30 álnir að lengd, 4 álnir á hæð og tvær á breidd, og var talið að væru 740 vættir. Þetta hefur verið vel yfir 25 tonn. Svo var þarna annar smjörstafli, mun minni. Smjörið í þessum stöflum mun hafa verið ósaltað og súrt og er talið að lagst hafi yfir það grár mygluskjöldur (Helgi Þorláksson 2022, 283).

Kvæði Jóns Arasonar með þjóðlögum:

1. Davíðsdiktur - Upphaf: „Heyr mig, himna stýrir,/ herrann allra greina." Sami bragarháttur og við Ljóm. Helgikvæði

2. Ljómur - Upphaf: „Hæstur heilagur andi/ himnakóngurinn sterki." Helgikvæði

3. Niðurstigningsvísur - Upphaf: „Djarfleg er mér diktan." Helgikvæði

4. Þessi karl á þingið reið - Upphaf: „Þessi karl á þingið reið/ þá með marga þegna/ svo gegna."

Kvæði Jóns Arasonar eftir upphöfum:

1. Djarfleg er mér diktan

2. Heyr mig, himna stýrir

3. Hæstur heilagur andi

4. Þessi karl á þingið reið

Lausavísur eftir Jón Arason:

Látína er list mæt,

lögsnar Böðvar,

í henni ég kann

ekki par, Böðvar.

Þætti mér þó rétt

þitt svar, Böðvar,

ef míns væri móðurlands

málfar, Böðvar.

Sagt er, að Jóni Arasyni hafi í æsku leikið hugur á að eignast móálóttan hest. Eigandinn, Jón að nafni, kvaðst mundu gefa nafna sínum hestinn, ef hann gæti kveðið vísu, meðan hann gengi einu sinni kringum hann og nefnt nafn hans í öðru hverju vísuorði. Jón gerði það og er vísan svona:

Mín er lyst i ferðum fyrst

að fara í kringum Móaling,

finna þar hinn fróma mann,

er fær mér slyngvan Móaling;

átt hefi' eg i aurum fátt

annað þing sem Móaling.

Því er min bón, að bóndinn Jón

bringi mér sinn Móaling. 

Athugasemdir:

Ólafur Tómasson, lögréttumaður á Hafgrímsstöðum orti Minningarkvæði um Jón Arason og sonu hans.

Heimildir:

Helgi Þorláksson. (2022). Á söguslóðum. Reykjavík: Vaka-Helgafell.