Embedded Files
(Ath. sjá einnig veislukvæði)
Þorrinn hefst vanalega í kringum 20. janúar og er miðsvetrarhátíð. Samkvæmt gamalli hjátrú var það trú manna að vora skyldi vel ef þorri væri stilltur og frostasamur, sbr:
Þurr skyldi hann þorri,
þeysin góa,
votur einmánuður,
þá mun vel vora.
Föstudagurinn fyrsti í þorra var talsverður uppáhalds- og tyllidagur víða áður fyrr. Þessi hátíðardagur, sem nefnist bóndadagur, hélst lengst af á Austfjörðum en þar fögnuðu karlmenn þorra með því að fara snemma á fætur og „fagna þorra" eða „bjóða þorra í garð." Átti bóndinn að „fara út í eintómri skyrtunni og annarri brókarskálminni, en draga hina á eftir sér, en vera allsber að öðru. Svo átti hann að hoppa á öðrum fæti þrjá hringa í kringum bæinn og viðhafa einhvern formála, sem nú er líklega týndur, og bjóða þorra í garð (Þorrinn, 1945)". Samkvæmt heimildum borðuðu íbúar Múlasýslu hangikjöt og annan hátíðarmat á þorra (Þorrinn, 1945). Bjarni Gissurarson í Þingmúla (f. 1621. d. 1712) orti kvæði um Þorra, að öllum líkindum fyrstur manna (Jón M. Samsonarson, 1960, 97-100).
Þorramatur er gamall og góður íslenskur matur, yfirleitt súr eða kæstur, sem (illu heilli) er einungis er borðaður á þorrablótum nú á dögum. Áður fyrr var þetta hefðbundinn matur fólks (föðurafi höfundar þessarar vefsíðu borðaði súrmat allan ársins hring fram á unglingsár). Sauðfé er slátrað á haustin eftir réttir, slátrið og innmaturinn verkaður og settur í súr (mysu) til geymslu yfir veturinn. Þessi geymsluaðferð er líklega jafngömul og landnámið. Salt var af mjög skornum skammti og kæliaðferð til geymslu matvæla þekktist ekki. Þorramaturinn er nú á dögum borinn fram í trogum. Í hverju trogi eru t.d. súrsuð svið, súrt slátur, súrir hrútspungar, hangikjöt, bringukollar, hákarl, soðbrauð, flatbrauð, rúgbrauð og smjör.
Gömlu þorrabragirnir og þorrablótskvæðin:
A. Þorrabragir og þorraljóð:
Af Þorra og hans framgöngu - Upphaf: „Hér er kominn höldur grár". Eftir Árna Þorvarðarson (f. 1650. d. 1702)
Ég er Þorri, jöfur snæs - Upphaf: „Ég er Þorri, jöfur snæs/ ég er af fornum goðum borinn". Eftir Helgu Halldórsdóttur frá Dagverðará (f. 1903. d. 1991).
Noregs fornkóngur frægi - Upphaf: „Noregs fornkóngur frægi". Eftir síra Bjarna Gissurarson í Þingmúla (f. 1621. d. 1712)
Við skulum þreyja þorrann og hana góu - Upphaf: „Við skulum þreyja/ þorrann og hana góu". Höf. ókunnur. Þjóðkvæði.
Þorraforlag - Upphaf: „Heyrið Reynishverfingar/ heyrið nýju fréttirnar". Eftir síra Jón Guðmundsson frá Sólheimaþingum (f. 1709. d. 1770).
Þorravísur Herdísar - Upphaf: „Þú ert að heilsa þorri minn/ þýður og hýr á brána". Eftir Herdísi Andrésdóttur (f. 1858. d. 1939). Kvæðið er sungið með mismunandi stemmum, t.d. Hólamannastemmu, sungið í tvísöng.
Þorraþræll - Upphaf: „Nú er frost á fróni/ frýs í æðum blóð". Eftir Kristján Jónsson fjallaskáld (f. 1842. d. 1869).
Þorri bjó oss þröngan skó - Upphaf: „Þorri bjó oss þröngan skó". Höf. ókunnur.
Þorri kaldur þeytir snjá - Upphaf: „Þorri kaldur þeytir snjá/ þylur galdra stríða". Eftir síra Björn Halldórsson í Laufási (f. 1823. d. 1882).
Þriðjudaginn í þriðju viku þorra - Upphaf: „Þriðjudaginn í þriðju viku þorra/ þá sálaðist systir allra vorra". Höf. ókunnur. Þjóðkvæði. Sjá einnig Þulur
B. Þorrablótskvæði sem eiga að vera sungin á Þorrablótum:
Borðsálmur - Upphaf: „Hjer er átveizla stór,/ Hjer er ólgandi bjór". Eftir Björn Jónsson yngri (f. 1854. d. 1920), ritstjóra á Akureyri. Lagboðinn er fenginn úr Víkingabálki Friðþjófs sögu eftir Esaisas Tegnér, í þýðingu Matthíasar Jochumssonar. Þetta kvæði var sungið á Þorrablótinu á Akureyri 26. janúar árið 1884.
Borðsálmur - Upphaf: „Æ, borðið nú blessaðir, drengir!/ og brytjið ei alltof smátt." Eftir Vilhjálm Jónsson (f. 1870. d. 1902). Hann var sonur Jóns Borgfirðings handritasafnara og lögreglumanns.
Fiskilækjarhverfi - Upphaf: „Ó, fagurt er í Fiskilækjarhverfi." Eftir Pál J. Árdal (f. 1857. d. 1930). Lag: líklegast Vísur Íslendinga.
Full Freyju - Upphaf: „Ó, Vanadís!/ Þú kveykir ástar eld og þíðir hjartans ís." Eftir Björn M. Ólsen (f. 1850. d. 1919).
Full Þórs – í miðsvetrarblóti fornleifafjelagsmanna 1881 - Upphaf: „Nú heitum bræður að heiðnum sið/ á Þór!" Eftir Björn M. Ólsen (f. 1850. d. 1919).
Minni félagsins - Upphaf: „Að lifa glaður, lifa frjáls." Eftir Pál J. Árdal (f. 1857. d. 1930). Lagboði: Ó fögur er vor fósturjörð. Þetta kvæði var sungið á Þorrablótinu á Akureyri 26. janúar árið 1884.
Minni Forseta - Upphaf: „Vér allra heilla óskum þér/ um æfitíð." Eftir Jóhannes Davíðsson (?). Óvíst með lagboða. Líklega sama lag og notað var við Þorvald víðförla eða Svend Tveskæg havde sig en Mand. Lagið hið síðarnefnda var að minnsta kosti notað við Þorláksbrag í Stúdentasöngbókinni frá 1894.
Minni Íslands - Upphaf: „Þú gamla mæra móðurgrund." Eftir Hannes S. Blöndal (f. 1863. d. 1932). Lagboði: Þú söguríka Svíabyggð eftir Otto Lindblad. Þetta kvæði var sungið á Þorrablótinu á Akureyri 26. janúar árið 1884.
Minni Þórs - Upphaf: „Bjór drakk hann fastar en firðar gátu veitt". Eftir Jón Sigurðsson frá Möðrudal á Fjöllum (?). Þetta kvæði var sungið á Þorrablótinu á Akureyri 26. janúar árið 1884.
Minni Þórs 1885 - Upphaf: „Lifir Ása-Þór enn." Eftir Pál J. Árdal (f. 1857. d. 1930). Lagboði: Líklega fenginn úr Víkingabálki Friðþjófs sögu eftir Esaisas Tegnér, í þýðingu Matthíasar Jochumssonar. Eftir Pál J. Árdal (f. 1857. d. 1930).
Minni Þórs 1893 - Upphaf: „Þursaskelfir, skrugguvaldur." Eftir Pál J. Árdal (f. 1857. d. 1930). Lag: Líklega norski þjóðsöngurinn
Söngur við Þorrablót 1893 - Upphaf: „Vér hæðum ekki helga trú/ þó höldum blót." Eftir Matthías Jochumsson (f. 1835. d. 1920).
Søngur á Þorrablóti 1894 - Upphaf: „Við tignum enn í ýmsu guða/ aldna sjót." Eftir Pál J. Árdal (f. 1857. d. 1930).
Umfram allt þú átt að svelta - Upphaf: „Umfram allt þú átt að svelta/ áður ferð á Þorrablót." Höf. ókunnur. Óvíst með lag.
Þegar hnígur húm að þorra - Upphaf: „Þegar hnígur húm að þorra,/ opt jeg hygg til ferða vorra." Eftir Hannes Hafstein (f. 1861. d. 1922) og Björn M. Ólsen (f. 1850. d. 1919)
Þorra heilsað á þorrablóti 1894 - Upphaf: „Lengjast enn dagar,/ lifna þá drengir." Eftir Björn Jónsson yngri (f. 1854. d. 1920), ritstjóra á Akureyri
Þorrablót 1900 - Upphaf: „Engin fleiri aldamót/ ætla má vér hjörum." Eftir Matthías Jochumsson (f. 1835. d. 1920)
Þorrablótskvæði sungið á Akureyri 1902 - Upphaf: „Vér höfum lengi hlakkað/ að halda þessi fornu jól." Eftir Matthías Jochumsson (f. 1835. d. 1920)
Þorrablótskvæði 1910 - Upphaf: „Hallar vetri, hækkar sól./ Stígum dans vættafans." Höf. ókunnur. Kvæði í sagnadansalíki. Lagboði: Kvæði af Ólafi liljurós. Sjá önnur danskvæði og sagnadansa.
Þorrablótsvísur - Upphaf: „Til veiga, til veiga." Eftir Hannes Hafstein (f. 1861. d. 1922). Lagboðinn er fenginn úr laginu 27. Söngur Fredmans eftir Bellman. Kvæðið er í Stúdentasöngbókinni frá 1894. Kvæðið var sungið á Þorrablóti 21. janúar árið 1887 en óvíst hvar.
Þorrablótsvísur 1863 - Upphaf: „Nú drekkum, drekkum, drekkum burt/ vort dauða-blóð!" Eftir Matthías Jochumsson (f. 1835. d. 1920)
Þorrablóts-vísur 1870 - Upphaf: „Lífið er svo langt/ leiðist þeim, sem strangt." Eftir Jón Ólafsson ritstjóra (f. 1850. d. 1916).
Þorrablóts-vísur 1877 - Upphaf: „Í Babýlon hér útlægir vér erum." Eftir Jón Ólafsson ritstjóra (f. 1850. d. 1916). Lag: Vísur Íslendinga
Þorraljóð 1877 - Upphaf: „Er fjalla tinda forna þekur alla." Eftir Gísla Brynjúlfsson (f. 1827. d. 1888).
Þorri - Upphaf: „Nú er ég kominn náungann að finna." Eftir Svein Jónsson (f. 1851. d. 1931) bónda í Fagradal í Vopnafirði. Úr vopnfirsku leikriti frá árinu 1910. Sveinn er bæði höfundur að texta og lagi.
Þá er hefð fyrir því í Skagafirði að syngja eftirfarandi kvæði:
Fram í heiðanna ró
Góða tungl
Jósep, Jósep
Kvöldið er fagurt
Rósin (Undir háu hamrabelti)
Sveifla á Sauðárkróki
Undir bláhimni
„Þorri kaldur þeytir snjá"
„Þorrablótið hafið"
Heimildir:
Jón M. Samsonarson. (1960). Sólarsýn. Reykjavík: Bókaútgáfa Menningarsjóðs.
Þorrinn (1945, 25. janúar). Vikan, bls. 14
Tenglar:
Page updated
Google Sites
Report abuse