Kolagerðin á Húsafelli (Upptaka 03. 12. 2023)

Kolagerðinni er þannig lýst. Menn notuðust við íslenska ljái við sláttinn. Og hverjir smíðuðu ljáina það hef ég ekki í höndunum. Svo voru menn með brýni í vasanum, og slógu þeir í dálítla stund þar til ljárinn sljóvgaðist og þá brýndu þeir. Svo þykknaði eggin að lokum og um kvöldið þá þurftu þeir að fara með ljáinn í eld, hita hann og dengja. Þynna eggina. En þá reynist það vera að eggin verður miklu harðari og betri ef síðasti hitarinn var gerður úr viðarkolum. 

Það var ekki nóg með það að bóndinn á Húsafelli gerði til kola fyrir sína ljái heldur fengu bændur víðs vegar að koma og gera til kola.

Kolagerðin var eins og myndirnar sína. Þeir höggva upp hríslurnar, gildari parturinn af hríslunum hafður í stærri bútum sirka, grennri í svona styttri bútum og svo sýna þeir þarna hvernig þeir „reisa kurlið" upp eins og kallað er. Þegar maður reisir kurlið þá setur maður eldinn undir, svo hrúgar maður skammkurlum yfir allt saman þannig að þetta myndaði bungulaga form.

Og kolaröfin er sirka metri í þvermál. Torfið sem myndaðist þegar þeir byrjuðu að grafa gröfina löggðu þeir þar til hliðar og það er byrjað á því að kasta því yfir eldinn þegar skammkurlið tekur að hvítna. Og þannig er bungan hulin. Moldin sem kom upp var síðan mokuð yfir og passað að loft kæmist hvergi að. Síðan þurfti að bíða yfir nótt og vitja kolanna daginn eftir. Og þá átti eldurinn að vera dauður. Auðvitað gekk það venjulega og prýðilega.

En einstaka sinnum voru menn of bráðlátir þannig að þeir mokuðu kolunum ofan í pokana og löggðu af stað með sína lest og þá logaði í pokunum. Það var til dæmis sagt frá manni sem fór niður Kolslækjareyrað og þá kemur maður ríðandi á móti honum og baðar öllum höndum. Og hann glápir á þetta. Og maðurinn rýkur af baki með hníf í hendi þegar þeir hittast og sker niður baggann af baki mannsins sem logaði í.

Ég veit ekki hvort kolin hafi verið notuð til fleirri hluta. En heyrt hefi ég að bóndi skyldi ala einn eða tvo gemlinga fyrir manninum einn vetur fyrir kolagerðina. Manni finnst trúlegt að kolagerð hafi yfirleitt farið fram á vorin.

Upptökur af Þorsteini Þorsteinssyni (f.1925) frá Húsafelli í Hálsasveit og Eddu Emilsdóttur (f. 1931 frá Eskifirði)

Upptaka 02.02.2019

...Allt annað var óupphitað og kalt og þegar ég var ungur þá fékk ég kuldabólgur í hendurnar. Þá kom bjúgur á handabökin.

Hvað ætli það hafi verið kalt í húsinu? Kannski yfir frostmark?

Ég held að það hafi nú verið já. Þá var stundum hlandkollur undir hverju rúmi. Ég held að það hafi komið fyrir að það hafi frosið hlandið í kollinum. Nei það var afskapleg bylting að fá hitann.

Og hvaðan fenguð þið heita vatnið?

Við eignuðumst lindirnar á Húsafelli 4.

Hver sá um þessa framkvæmd árið 1938?

Það var svoleiðis að pabbi minn var svona framúrstefnumaður í tækni miðað við aðra bændur í sveitinni. Honum dettur þetta í hug að það hljóti að vera hægt að hita upp með þessum laugum þarna upp í fjallinu. Hann ber þetta undir kunnáttumenn sem töldu að svo væri. Þá var í Stóra-Ási kall sem Kolbeinn hét. Hann var útlærður járnsmiður og smíðaði mikið og var handlaginn. Og með Kolbeini í ráðum þá var mæld vegalengdin upp í heitu lindirnar og áður hafði frændi minn Þorsteinn Jakobsson höggvið skarð inn í fjallið eftir lindinni en hann hitti ekki. Ég var með honum í þessu þegar hann var að höggva þetta kallinn. Og svo var bara gott og nú setjum við tommupípu hálfa leiðina og trékottupípu hálfa leiðina. Og Kolbeinn mældi og svo var hugsað hvurnin mætti nú einangra pípurnar svo vatnið kæmist heitt heim. Og það var gert á þann hátt, að keypt var tunna með asfalti (malbiki) og fyrst var þessu makað utan um pípurnar, asfaltinu, og þetta var afskaplega góður ryðvari. Svo fórum við þar sem verið var að byggja stórt hús og fengum að hirða ósköpin öll af sementspokum. Svo voru sementspokarnir vabbðir utan um pípurnar, bundnir með bandi utan um og til öryggis þá voru pokarnir bikaðir eða tjargaðir að utan með fljótandi tjöru. Og þarna tapaðist ekki nema 10 stigum á leiðinni og það duggði alveg til að hita húsið. Þetta var alveg gríðarlega merkileg og góð framkvæmd. Áttu ekki bókina Engjafang?

Upptaka 07.05.2019

Voru rímur eitthvað kveðnar þegar þú varst að alast upp, eða varstu vitni að því einhvers staðar?

Það var bara einstaka maður sem kunni að kveða einstakar vísur. Ekkert með það að rímur voru kveðnar eins og það væri ópera á ferð eða neitt svoleiðis. Það var allt fyrir bí. En það var svolítið eftir að því, eimd eftir að því, að menn kynnu að syngja í lýdísku tóntegundinni.

Hvað var sungið út frá því?

Það var bara svona hitt og þetta sem er löngu horfið úr mínum huga. Það er bara það eina sem eftir er það er Ísland farsældar frón sem lifir ennþá.

En hvað með aðra tvísöngva?

Nei, aldrei. Ekki fyrr en maður fer að lesa í Bjarna Þorsteinssyni. Og með Þrándi þá reyndum við að syngja tvísöng. Ég veit hins vegar ekkert annað en það að ég þykist hafa séð að þetta sé upprunalega úr íslenskum kirkjusöng. Og þá höfðu þeir verið þessir gömlu biskupar. En þennan tvísöng iðkuðum við stundum hér fyrir sunnan.

Upptaka 12.02.2021

Ég er á móti hikorðum. Það er óprýðis mál. Það er einkenni alþingismanna að þeir eru orðnir lausir við hikorð. En jæja. Sagan er um þrjá vinnumenn á Húsafelli. Það var Kristleifur Þorsteinsson sem þar var uppalinn og ekki farinn að heiman enn þá, og það var Björn Gíslason frændi hans, sonur Gísla Jakobssonar á Augastöðum. Gísli Jakobsson á Augastöðum var sonur Jakobs Snorrasonar á Húsafelli. Og svo var það maður sem Magnús hét. Hann var bóndi í Englandi í Lundarreykjadal. En hann stríddi við þann vanda blessaður Magnús að hann var þunglyndur á köflum. Glaður á milli. Svo kemur sagan um það að hann hafi farið út að Hraunsási og beðið sér þar bóndadóttur er Valgerður hét. Hann fékk hryggbrot. „Eigum við ekki að búa til úr þesu gátu?“ spyr Björn við Kristleif. Kristleifur var til með það. Og úr þessu verður þessi gáta sem ég kann ekki að skýra alveg rétt:

Askur fór frá alidýra ylberanda

smiðum um kennanda

af klaufum smíðanda

tilsagnar orðið

Og hann fór út að gambrenndum

hjólleikanda

og vildi fá hesta hræðanda,

hringa beranda,

sólgeisla sjáanda samfaranda.

En hann fékk bolla bananda

á bagga beranda.

Og þar með er gátan búin. En jæja. Og ef við reynum nú að skýra þetta. Askur fór frá alidýra.. Askur er þarna karlmannsheiti. Alidýra ylberanda er náttúrulega hús. Svo er þetta þessi setning sem ég ekki almennilega kann að skýra. Faðir minn kenndi mér þetta og kunni ekki að skýra þetta nákvæmlega. Það er þetta fell: smiðum um kennanda, af klaufum smíðanda tilsagnar orðið. Þetta táknaði fell hjá honum. Hann fór út að gambrenndum hjólleikanda. Gambruni er hraun. Og hjólleikandi er náttúrulega ás. Gambrenndum hjólleikanda, það er Hraunsás. Og vildi fá hesta hræðanda, hringa beranda, sólgeisla sjáanda samfaranda. Vildi fá hesta hræðanda, það er sig. Hringa beranda, það er mund. Sigmund. Og sólgeisla sjáanda, það er ar. Það er Sigmundar. Samfaranda, það er fylgja Sigmundar. En fylgja Sigmundar er öxi en axarnafn á konu það er Valgerður. Hann fékk bolla bananda, það sem verður bollanum að bana, það er brot. Á bagga beranda er bak eða hryggur. Það er hryggbrot.

Upptaka 12.02.2021

Kobbi [Jakob Guðmundsson vinnumaður á Húsafelli] stóð yfir fénu á veturna, sérstaklega þegar kalt var í veðri, þá var hann að passa þær á daginn. Þetta voru svona um 250 fjár sem hann var með, svo er einusinni sem átti að beita fénu upp í sel. Upp með Selgilinu. Að austanverðu. Og um kvöldið þá vantaði nokkrar kindur. Daginn eftir þá fer hann enn með féð upp í sel og kemur svo heim um kvöldið með kindurnar og Mangi litli kemur hlaupandi á móti honum og spyr hann „fannstu kindurnar? Fannstu kindurnar?“ Og þá svaraði Kobbi með tveimur vísum:

Fram á fífusundi

fann ég rollugreyin

hræddust smalahundinn

hrukku niður veginn.

Ofan í seli sáu

systur og frænkur bíta

vildu vaða gilið,

vættu sokka hvíta.

Upptaka 05.09.2021

... með miklu brúðkaupi, sem Kristleifur á Stóra-Kroppi orti seinna:

Það var fyrir þrjátíu árum

þá á fögrum sumardegi

á Húsafelli er hleypt úr klárum

hundrað manns á sléttum vegi.

Þeir voru brúðkaup þá að prýða

Þorsteins bóndans unga fríða.

Jæja svo kemur heilt ljóð á eftir. En jæja. Þeir fara síðan fljótlega að sofa. Magnús. Honum **** að verða prestur. [Amma bætir við]: Séra Magnús. [Afi heldur áfram]: Hann var ákaflega skarplyndur maður hann Magnús. Og kunni margt. Næsta ** var Ástríður. Fædd 1877.

Hvenær fæddist séra Magnús?

Árið 1877.

Og hvað.. hann verður nokkuð gamall?

Hann varð áttatíu og eitthvað töluvert. Fyrir Ástríði átti það að lynda að það kemur maður norðan af Húnavatnssýslu, hafði mikinn áhuga á verslun, var búinn að vera í Reykjavík að læra bókfærslu og bréfaskriftir í hálfan vetur og kemur að Húsafelli og er þar í þrjá mánuði.

Settist hann upp eða var hann ráðinn sem kaupamaður?

Ég hef ekki neinar nákvæmar sagnir af því, hvernig ráðningu hans var háttað.

Hvaða maður var það?

Það var Jósef Gottfreð Elíeserson. Hann var 153cm á hæð, afskaplega úthaldsmikill á hlaupum. Hann hafði lifandi áhuga á verslun og uppátæki hans voru alveg takmarkalaus. Þarna bara kvæntist hann Ástríði og þau ríða norður í Víðidal og fara að búa í háfjallakoti. Einhverntímann man ég og vissi hver hæðin var á kotinu. Það voru mörg hundruð metrar. Og þau urðu náttúrulega að lifa á því að heyja í flóum og veiða silung. Jæja, fyrir í kotinu bjó móðir Jóseps.

Var hann Húnvetningur hann Jósef?

Já hann var það. Móðir Jósefs *** og það er systir hans og bróðir. Og systir hans, hún var með mann sinn og komin með tvo þrjá krakka.

Þetta var mikil kommúna þarna?

[Amma svarar]: Það var það nú á flestum heimilum. Húsafell var alltaf kommúna.

ANNÁLL ÞORSTEINS ÞORSTEINSSONAR AFA MÍNS

Annáll ÞÞ

Fæddist á dansiballi á Húsafelli 1.4.1925. Ástríður Jósepsdóttir f. 1902 og Valgerður Einarsdóttir f. 1901 stýrðu dansleiknum. Ástríður tók á móti barninu. Þær voru nýverið komnar frá hjúkrunarnámi í Skotlandi og að minnsta kosti Ástríður hafði tekið námskeið í ljósmóðurfræðum. Á ballinu voru auk heimafólks Kalmanstungubræður Stefán f. 1901 og Kristófer f. 1898 Ólafssynir.

Heimilisfólk á Húsafelli var þetta: Ingibjörg Kristleifsdóttir, f. 1891 húsfreyja, Þorsteinn Þorsteinssson f. 1889 húsbóndi, Magnús f. 1921 og Kristleifur f. 1923 synir þeirra, Jakob Guðmundsson f. 1873 og Guðrún Jónsdóttir f. 1861 vinnuhjú. Ingibjörg Sigurðardóttir f. 1905, var á Húsafelli frá unglingsaldri, bróðurdóttir Guðrúnar vinnukonu, Freymóður Þorsteinsson, f. 1903, bróðursonur Guðrúnar, Björn Gíslason f. 1893 og Andrína Guðrún, f. 1899 kona hans, systir Ingibjargar húsfreyju, Vigdís f. 1921 og Guðrún f. 1923 dætur þeirra, Ólína Jónsdóttir f. 1910 uppeldisdóttir frá 10 ára aldri. Hún var dóttir Jóns Ólafssonar á Kaðalstöðum. Hann var kvæntur Ingibjörgu systur Þorsteins húsbónda, átti þessa stúlku fyrir hjónaband.

Árið 1927 fæðist Ástríður dóttir Þorsteins og Ingibjargar. Á árunum 1928 – 1930 stríddi Ingibjörg við Hodkins sjúkdóm sem er eitlakrabbi og dó 8. sepetmber 1930.

Þá er ég 5 ára, man móður mína vel og jarðarförin á Húsafelli í glöggu minni.

Björn Gíslason og Andrína fóru frá Húsafelli 1928. Björn var lágur vexti, eldfjörugur og músíkalskur, söng og spilaði á harmóníum. Hann var hinn mesti harðjaxl við sjálfan sig og aðra. Andrína var kraftamikil og létt yfir henni og fasmikil. Þau komu að Húsafelli bláfátæk. Þau gengu í hjónaband árið 1920, tóku Klett í Reykholtsdal á leigu. Þar bjuggu þau í eitt ár. Leigugjaldið eftir jörðina ósanngjant, keyptu bústofn á háu verði, verðfall varð á afurðum árið eftir og óþurrkar. Þau flosnuðu upp og komu að Húsafelli bláfátæk 1923. Þau höfðu gert hjónum Þorsteini og Ingibjörgu góðan greiða og þau tóku Andrínu og Björn í húsmennsku þessi ár til 1928.

Endurminningar fyrir 1930.

Það er sólskin og blíða. Ingibjörg á Kaðalstöðum er komin með börnin. Ég sé þau á berjamó austan við Bæjargilið, er of lítill og ónýtur til að vera með; er líka alveg sama. Bræðurnir eru ekkert góðir við mig.

Sama dag er ég uppi á lofti. Ólafur á Kaðalsstöðum 10 ára liggur uppi í rúmi. Hann fer allt í einu að kasta upp. Andrína segir: „Hvurs lags” og stormar til drengsins og tekur um ennið á honum.

Dögum síðar: Mangi segir: Hann Óli át 40 lúkur af berjum, svona fullar” og lagði saman hendurnar svo að lófarnir mynduð saman skál.

1928 – 1930 stríddi Ingibjörg móðir mín við Hodkins sjúkdóm sem er eitlakrabbi.

1929. Ástríður Þorsteinsdóttir á Signýjarstöðum er mánuðum saman á heimilinu. Ingibjörg húsfreyja er á sjúkrahúsi í Reykavík. Það er létt yfir Ástu, hún skrifar börnum sínum bréf út í heim og fær svarbréf. Hún, Ólína og Helga Sigurðardóttir, bróðurdóttir Gunnu vinnukonu leika dverg. Ásta útbýr húfu og skegg. Ungu stúlkurnar standa fyrir aftan sófann með háa bakinu og svo lítur út sem dvergur sitji í sófanum. Ólína gerir sig ráma og heimtar að allir komi og hneigi sig fyrir sér. Allir hlýddu nema Gísli í Hraunsási gestkomandi. Hann sagðist ekki hneigja sig fyrir þessu helvítis kvikindi. Hann er 10 ára.

Endurminning frá útmánuðum 1930. Það er verið að útbúa sleða í snjó. Það á að flytja móður mína áleiðis til Reykjavíkur á sjúkrahús. Það hefur frést að komnar séu radíumnálar á spítalann en með þeim sé hægt að lækna illkynja æxli. Ég skynjaði ekki alvöru málsins. Þetta átti eftir að kosta stórfé og kom til einskis og hún dó 8. september 1930. Hún er jörðuð á Húsafelli og man ég vel eftir þessu. Söngflokkur söng á grafarbakkanum. Klukka var fengin að láni í Reykjavík. Það þurfti að sækja um leyfi til að jarða í kirkjugarðinum og eina skilyrðið fyrir því var að fengin væri kirkjuklukka til að hringja líkhringingu. Jakob vinnumaður lét girða garðinn á sinn kostnað 1929.

Sigurður Jónsson frá Laug í Biskupstungum tók að sér að gera bílfært um Kaldadal. Hann var með flokk vegavinnumanna. Þegar takmarkinu var náð, leiðin orðin bílfær skemmta mennirnir sér. Þeir leigðu sér hesta á Húsafelli til að fara í Surtshelli. Helgi Steinberg sérdeilis almennilegur maður er orðinn blindfullur þegar lagt er af stað. Hann spretti af hesti sínum, dró hnakkinn út á tún í misgripum fyrir hestinn, lagðist niður í grasið og svaf þar lengi dags. Þegar hann vaknaði var runnið af honum, hann fór inn í bæinn til fólksins og var þar hverjum manni hinn ljúfasti.

Sigurður frá Laug varð síðan kær heimilisvinur á Húsafelli og gerði okkur margan góðan greiða.

Um sumarið er Alþingishátíðin. Fullorðna fólkið fór margt þangað ríðandi. Það er orðið bílfært um Kaldadal. Það kemur bíll daginn áður sem býðst til að taka krakkana með sér á hátíðina. Við bíðum spennt en aldrei kom bíllinn. Hann fór án okkar og varð ónýtur skammt frá Brunnum á Kaldadalsleiðinni. Flakið sást þar lengi, enginn hirti um það. Ég sá leifarnar af því þegar ég fór á þjóðhátíðina 1944.

Um og eftir 1930 var mikil bílaumferð um Kaldadal, áætlunarferðir voru um dalinn. Finnbogi Guðlaugsson fór úr Borgarnesi. Páll og Pétur fóru allt til Hvammstanga, hvor um sig á 7 mannna bílum. Við þekktum allar bílasortir langar leiðir frá. Það er greiðasala og seld næturgisting. Þorsteinn húsbóndi er að hugsa um að setja upp hótel en fær ekki styrk til þess frá Alþingi. 1932 verður fært fyrir Hvalfjörð. Umferðin stórminnkar. Alltaf fer þó slæðingur af bílum um Kaldadal.

Heimilislíf og störf á Húsafelli á árunum 1930 – 1950

Fært í letur fyrir Þjóðminjasafnið

Á heimilinu voru 8 allt árið. Nöfn og aldur var sem hér segir raðað eftir aldri:

1. Guðrún Jónsdóttir fædd 1861 vinnukona

2. Jakob Guðmundsson fæddur 1873 vinnumaður

3. Þorsteinn Þorsteinsson fæddur 1889 bóndi

4. Herdís Jónasdóttir fædd 1890 ráðskona

5. Magnús Þorsteinsson fæddur 1921 sonur bónda

6. Kristleifur Þorsteinsson fæddur 1923 sonur bónda

7. Þorsteinn Þorsteinsson fæddur 1925 sonur bónda

8. Ástríður Þorsteinsdóttir fædd 1927 dóttir bónda

Á sumrin voru 2 til 4 kaupakonur að auki, fyrir 1935 þar að auki einn til tveir kaupamenn. Þegar synir bónda urðu þroskaðir til erfiðisvinnu hvarf þörfin fyrir kaupamenn en kaupakonur voru oftast eða alltaf allt til 1950. Svo voru vinir og setugestir á sumrin, Ásgrímur málari var oft 4 – 6 vikur.

Störfin voru flest árstíðabundin fyrir utan stöðuga hirðing á kúm. Gegna þurfti öllum skepnum á vetrum, sauðfé beitt og gefið, hross hýst og gefið.

Farið var á fætur kl 8, farið í fjós, kúm gefið, þær voru 5 - 6, og síðan mjólkaðar. Fyrst fór ég í fjósið og gaf kúnum, svo kom Ásta systir mín og Kristleifur og við mjólkuðum sínar 2 kýrnar hvert. Mjólkin er borin inn í bæinn, teknir frá 3 l til neyslu, hitt skilið í skilvindu. Annan hver dag er rjóminn strokkaður og á hverjum degi er undanrennan hituð upp í suðu og hellt í upphleypudall úr tré, settur í hana þéttir og hleypir þegar hún hefur kólnað niður í hæfilegt hitastig. Þetta annast ráðskonan, einhver karlmannanna eða unglinga snýr skilvindu og strokk. Á kvöldin er kúm sinnt á sama hátt og að morgni og mjólkin skilin. Strokkað er að morgni og sett í upphleypudall en ekki að kvöldi.

Í dagbók frá fyrsta júní 1942 segir Kristleifur:

„KÞ (Kristleifur)  leggur af stað í grenjaleit strax eftir morgunmat, kom aftur kl 6. Hinir karlarnir voru í smáverkum. Eftir að KÞ kom heim fóru þeir MÞ (Magnús) og HÞ (ég) út í Hringsgil og gerðu þar við veg, voru 3 tíma í ferðinni. Ásgrímur málaði allan daginn uppi í Múlaskógi. Veður var hægt, breytileg átt oftast á austan, létt skýjað framan af en þykknaði heldur með kvöldinu. KÞ fann ekkert greni, gáði í 8, aðeins umgengið í Selgilsdrögum”.

Vitað var um mörg greni í landareigninni, en að finna greni var að koma að greni þekktu eða óþekktu þar sem tófa hafði lagt. Þær héldu sig við sömu grenin ár eftir ár og í þau var gáð á vorin. Ef grasið var lítillega bælt og hár í holunni, engin lykt engin aðdráttur. Grenið var umgengið en tófa hefur ekki lagt í það. Holur smognar og hárugar, megn lykt úr greninu, leifar af fuglum og stundum lömbum við grenið, kallað í einu orði aðdráttur. Þá eru örugglega yrðlingar í greninu. Ef til vill hafa grenjaskyttur veitt Þjóðminjasafninu fræðslu um þetta, ef ekki, eiga þær eftir að gera það.  Þegar greni fannst var strax sent eftir grenjaskyttu sem lagðist á grenið. Að leggjast á greni var að halda vörð um það með byssu, skjóta dýrin þegar þau komu að vitja yrðlinganna og ná þeim út. Karldýrið var kallað refur en kvendýrið tófa. Þegar rætt var um greni voru tófurnar kallaðar dýrin. Grenjaskytta gat sagt svo frá: „Ég vann grenið og hafði bæði dýrin. Fyrst kom refurinn og ég skaut hann og seinna um nóttina hafði ég tófuna. Ég gat kallað alla yrðlingana út og náð þeim”.

Störf á sveitabæ eru margvísleg svo að lýsing á einum degi á aðeins við á einni árstíð. Það er á vori sem leitað er að grenjum, annan júní eru flestar ærnar bornar, annir við sauðburð eru liðnar. Sláttur hefst á Húsafelli í byrjun júlí í meðalári. Árið 1931 eru 4 kaupakonur og einn kaupamaður. Vinnutími er 11 stundir. Klukkunni er flýtt á vorin um einn eða tvo tíma og mun það hafa verið gert á öllum bæjum. Menn þekktu að vísu fyrirbærið símatími. Hann var notaður í kaupstöðum. Hugtakið virðist þannig til komið að símstöðvarnar í sveitunum voru opnar ákveðinn tíma á dag. Notaður var opinber tími tímabeltisins sem Ísland er í. Þetta tímaviðmið var svo nefnt símatími.      

Karlar slá með orfi og ljá. Ljáirnir eru bakkaljáir. Ljáblöð frá Skotlandi eru hnoðuð á íslenska ljábakka. Þessu lýsir Magnús Kolbeinsson í bókinni Engjafang. ISBN 9979-70-062-9, bls 166 – 167. Eftir 1935 eru komnir einjárnungar frá Noregi. Þeir bíta betur en bakkaljáirnir. Sláttumaður brýnir ljáinn á nokkurra mínútna fresti. Hann verður þykkur í eggina þegar líður frá því hann var dengdur eða lagður á. Bakkaljáirnir eru dengdir kaldir á litlum steðja með klöppu, einjárnungar eru lagðir á hverfistein. Konur raka í flekki. Hrífur eru með brúnspónstindum. Þegar svo mikið er komið undir  að talið er að náist upp á þurrkdegi er ekki slegið meira fyrr en það sem laust er næst upp í galta eftir þurrkdag. Taða þorrnar á þremur dögum. Þegar heyið er orðið þurrt síðdegis er tekið saman, heyið er rakað í beðjur, ýtt með hrífunum og borið upp í galta. Um 1930 er þó hesti beitt fyrir borð eða planka og heyið dregið saman jafnfljótt og það er rakað upp í garða. Fólkið fer á fætur, oftast um klukkan 8, stúlkur og unglingar mjólka, ráðskona vinnur úr mjólkinni. Húsbóndinn gáir til veðurs og ákveður hvað gera skal. Hann segir fyrir verkum. Á sumum bæjum ríkti húsbóndinn eins og skipsstjóri á sjó, á öðrum bæjum gerði vinnufólkið athugasemdir, jafnvel möglaði og vilji húsbóndans var alls ekki alltaf ofaná.

Venjulega fara karlar að slá með orfi og ljá, ellegar sinna þeir heyþurrki eða hirðingu, binda, fara á milli láta í hlöðu og leysa úr, drengir orðnir 10 ára eru sendir með kaupakonum af bera ofan af hjá þeim. Það þýddi að stúlkur söxuði heyinu í föng, drengirnir tóku föngin og báru inn í flekkinn og dreifðu úr þeim. 15 ára drengir fá orf og ljá. Heyvinnan er strit fullt af vonbrigðum, heyið hrekst í votviðrum og heyskapurinn gengur ekkert. Þess vegna ríkir sönn gleði þegar heppnast að ná heyinu óhröktu upp í galta og svo inn í hlöðu. Stundum er asinn of mikill við heyþurrkunina og heyið hrátt þegar það er hirt í hlöðuna. Þá hitnar í því og það bliknar  og skemmist. Stundum kviknar í hlöðunni þegar kemur fram á haust. Þá hefur hitinn mallað lengi í heyinu.

Árið 1934 er einn kaupamaður og tvær kaupakonur. Sláttuvél var fengin árið 1926, sló illa fyrir mistök, ekkert notuð fyrr en1932 tekst að laga mistökin og vélin er tekin í notkun. Reynt er að hafa meira undir og rakstrarvél og ýtur dregnar af hesti eru til að flýta fyrir við að taka saman heyið. Vélaöldin er að koma í sveitina.

Árið 1945 er komin á bæinn Farmall A dráttarvél. og sumarið eftir landbúnaðar–jeppi. Farmallinn vinnur á við 10 – 20 hesta. Öll hestadregin tæki eru lögð til hliðar, ryðga bak við hús, á sumum bæjum úti í túnhorni.  Vinnutíminn verður óreglulegri og miðast nú við afköst vélanna. Það er hætt að flýta klukkunni á sumrin.

Heimilisbragurinn er misjafn eftir bæjum. Sums staðar ríkir þögn og hlýðni á öðrum bæjum talar hver ofaní annan og oft er rifist, jafnvel flogist á.

Ráðskonan Herdís var stundum þungorð, Kobbi var oft óvæginn í tali og það hentaði Herdísi ekki vel. Þrátt fyrir það reyndist hún Kobba vel eftir að þau voru bæði flutt til Reykjavíkur, hann karlægur á elliheimilinu Grund. Við bræður unnum oftast vel saman en stundum bar það við að okkur greindi á svo að úr varð rifrildi, ekki þó áflog.

Á Húsafelli skiptust störf milli bræðranna nema á sumrin þegar allir unnu einhuga að heyinu. Magnús hugsaði um sauðféð, venjulega hlédrægur við verkaskiptingu en þegar sauðféð var annars vegar breyttist hann í þann sem valdið hafði. Ég og Kristleifur hugsuðum um kýr og viðhald á girðingum og svo hin eilífa skófluvinna, Kristleifur var skytta og veiðimaður og mikið fyrir ferðalög, Þorsteinn húsbóndinn var búhagur, smíðaði skeifur og dyttaði að amboðum. Hann fékkst við minniháttar viðhald á húsum. Hann var leikinn í að hlaða veggi, og torfkofa gerði hann frá grunni. Meiri háttar viðhald á húsum réði hann ekki við. Til þess voru ráðnir smiðir. Duglegir smiðir voru á þremur bæjum af 16 í sveitinni og var svipað hlutfall hagra manna í flestum sveitum. Fá smíðatól voru á bænum. Þau voru þessi: Stóri hamarinn, notaður meðal annars við skeifnasmíði og í girðingavinnu, klaufhamarinn, klappa til að dengja ljái, litli hamarinn, notaður við að járna hesta, naglbítur, hófjárn, flettisög, töng með löngu járnskafti notuð til að halda á glóandi járni til dæmis við skeifnasmíðar. Meitill og stappa til að gata glóandi skeifur voru í smiðju. Handsnúin smiðja var notuð við járnsmíði og hverfisteinn til að leggja á ljái og önnur eggjuð verkfæri. Svo voru nokkrar axir til skógarhöggs og einn sniðill notaður til að kvista hríslur í skógi.

Þorsteinn bóndi vildi helst ekki koma í fjós og lét aðra um að eltast við hesta. Hann var þjarkur duglegur í hverskonar erfiðisvinnu, það vorum við reyndar allir feðgarnir.

Andleg menning var þó nokkur á heimilinu. Lestrarfélag var í sveitinni. Það voru keyptar bækur brotinn brúnn maskínupappír um spjöldin og skrifað á hann hvaða leið þær áttu að ganga bæ frá bæ um Hálsasveit og Hvítársíðu. Í sveitunum eru skáld og hagyrðingar sem gæta þess að úrvalsbækur eru keyptar, ljóð Davíðs, bækur Þórbergs og Kiljans, þýdd úrvals skáldrit. Svo er rætt um efni bókanna við nágrannana. Skáldin Guðmundur á Kirkjubóli, Þorsteinn á Úlfsstöðum, Sigurður á Gilsbakka og Bergþór í Fljótstungu eru ungum mönnum hvatning til að reyna að yrkja og hugsa um heimspeki. Skáld og bækur eru umræðuefni á bænum,  fyrir utan hina eilífu uræðu um vinnuna og skepnurnar. Fólkið kunni ljóð eftir skáldin og vísur eftir hagyrðingana. Alþýðuheimspekingur sveitanna var Þorsteinn á Úlfsstöðum. Hann var oft góður gestur á heimilinu og um tíma 1930 farskólakennari, kaupamaður sumarið 1934 eða '35. Oft var setið við borð með honum og rætt um óendanleikann, kenningar Helga Pjeturss og mögulegt samband við aðrar reikistjörnur. Þorsteinn bóndi var duglegur að tileinka sér heimspeki en var ekki hagmæltur. Margir voru vel að sér í ættfræði. Kobbi safnaði bókum. Hann var í Sögufélaginu og fékk bækur þess. Hann átti tvo bókaskápa hvorn ofaná öðrum. Þeir eru varðveittir í sumarbústað fjölskyldu minnar. Efri skápinn smíðaði Þorbjörn Sveinbjarnarson einhvern tíma á árunum 1920 – 1930. Hann er eikarmálaður með vængjahurðum og rúður í þeim, vel smíðaður, sterklegur. Neðri skápinn smíðaði Þorsteinn Pálsson á Steindórsstöðum um 1940 í stíl við þann efri. Kobbi átti Íslendingasögur, þjóðsögur Jóns Árnasonar, Þúsund og eina nótt, Sögur herlæknis  og allmargar ljóðabækur. Kobbi var greiðugur , bæði að lána eigur sínar og líka að láta fé af hendi rakna til að hjálpa fólki og til góðgerðamála. Allir á heimilinu nutu góðs af bókum hans.

Guðrún vinnukona átti allmargar bækur og lítinn bókaskáp. Mest voru það ljóðabækur. Eigur hennar fékk Sigurður Snorrason bóndi á Gilsbakka. Hann ólst upp á Húsafelli og var augasteinninn hennar Gunnu. Nú er flest af hennar dóti á Héraðssafninu í Borgarnesi.

Allmargrar bækur voru í eigu heimilsins. Hreppstjórastöðunni tilheyrðu alþingis og stjórnartíðindi, formálabók og eitthvað fleira. Í brúnni bókahilllu í innra herberginu uppi á lofti  voru allmargar bækur sem gátu talist eign heimilisins. Fyrir mitt minni hafði verið olíulampi undir henni og þegar að var komið var komin glóð í tréð. Síðan var skarð í hilluna eftir eldinn, bókin sem var yfir eldinum var Biblíukjarninn og var síðan brunnið af honum hornið við kjölinn. Skarðið í hillunni var kringlótt eins og lampaglasið og ámóta í þvermál. Þessi hilla er horfinn af yfirborði jarðar sem og Biblíukjarninn. Í hillunni var meðal annars Öldin nítjánda eftir Ágúst H. Bjarnason, Vinnan eftir Guðmund Finnbogason, árituð frá höfundi. Þar voru fasteignamatsbækur og guðsorðabækur. Frægustu bækurnar voru Vídalínspostilla prentuð 1828 í Kaupmannahöfn, 12. útgáfa með gotnesku letri, losnuð upp úr bandinu, og Steinsbiblía í voldugu bandi með málmspenslum. Hún kom út 1734. Postillan kemur við sögu á heimilisbragnum á þessum tíma.

Við á Húsafelli tókum þátt í að gera veginn yfir Kaldadal færan á vorin. Á svölum vordegi með útsynnings skúrum árið 1938 vorum við í vegavinnu framan við skóginn. Bændur í Kalmanstungu Stefán og Kristófer voru með í vinnunni og hafði hvor sinn vinnumanninn með sér. Kristófer var með Jón Sæmundsson, Stefán með Val Jóhannsson. Nú er tekið upp kaffi og brauð um nón. Vinnumenn voru frekar leiðir og þvældir, blautir og illa klæddir. Jón tekur upp á því að súpa á kaffi og frussa því út úr sér á Val sem reiðist illa og hellir úr sér skömmum á Jón og hrækti á hann. Þá sleppir Jón sér, ræðst á Val og slær hann niður í tveimur höggum, kastar sér yfir hann og ætlar að láta hnefana dynja á honum. Húsbændur skildu þá snarlega áður en Jón hafði meitt Val að ráði, en hann lagði á flótta á hlaupum.

Eftir nokkra stund var mér fenginn gamall vagnhestur og mér sagt að fara heim ég orðinn blautur og kaldur. Ég lét klárinn brokka með skógajaðrinum, heyri að er kallað á mig. Það er þá Valur, Hvítá ófær veigalitlum manni, Kalmanstunga hinum megin við hana og hann vissi ekki hvað hann átti að gera af sér. Ég lána honum hestinn að gömlum sið, hann reið yfir ána og sendi hestinn mannlausan til baka og gekk heim að Kalmanstungu. Síðan hef ég ekki séð hann.

Daginn eftir kom Jón Sæmundsson að Húsafelli. Hann sat þar við eldhús–borðið með heimamönnum og var að drekka kaffi. Þorsteinn húsbóndinn nær þá í Vídalínspostilluna, flettir upp á prédikun milli áttadags og þrettánda en það er reiðilesturinn. Hann les yfir fólkinu klausuna sem byrjar þannig: „Heiptin er eitt andskotans reiðarslag...” Þetta var ekki gert í alvarlegum áminningartón, miklu fremur í gáska og glettni enda vakti þetta glaðværan hlátur og Jón varð að hlæja með hinum sem á hlýddu. Þetta var til þess að við drengirnir lærðum að lesa gotneskt letur þegar við fórum að líta í reiðilesturinn. Postillan varðveittist. Ég náði í hana og lét hana í hendur eins af afkomendum mínum sem varðveitir hana sem dýrgrip.

Steinsbiblían lenti í minni eigu þegar ég fór í Menntaskólann í Reykjavík. Ég ákvað að selja hana til að borga námskostnað. Ingólfur Ísólfsson bróðir Páls organista og tónskálds safnaði biblíum. Hann afgreiddi í skóverslun Hvannbergsbræðra, einhver fimasti afgreiðslumaður sem ég hef séð, viðkunnanlegur ágætismaður. Hann vildi kaupa biblíuna. Við lýstum henni nákvæmlega, það vantaði titilblað og þrjár fremstu síðurnar. „Ég kaupi hana á 12 hundruð krónur sagði Ingólfur”. Ég kem með bókina suður og Ingólfi eru gerð orð. Hann kom nokkuð kenndur og skoðaði hana vandlega og sagði: „Hún er nú ekki eins góð og ég hélt en ég lofaði að borga fyrir hana 15 hundruð krónur og ég stend við það”. „Þú lofaðir aðeins 12 hundruð krónum” sögðum við. „Nei, ég lofaði 15 hundruðum og stend við það”, og þar við sat. Síðar hittum við Ingólf: „Ég er búinn að komplettera biblíuna og er mjög ánægður með hana”. sagði hann. Ef biblíusafn Ingólfs er til enn er í því Steinsbiblía frá Húsafelli í þykkum spjöldum og leður bandi með málmspenslum.

Þegar komu trúboðar og fengu gistingu tók faðir minn bókina fyrir gistinguna, en þeir voru æfinlega með guðsorðabækur til sölu. Sumar þeirr voru í brúnu hillunni.  aðrar voru notaðar í forhlað þegar patrónur voru endurhlaðnar á rjúpnaveiðitímanum. Ég hirti úr rusli eftir að húsið var orðið yfirgefið og mannlaust Vinnuna og þrjár fasteignamatsbækur, fremur illa farnar en hin merkustu heimildarit.

Við Kristleifur sváfum í sama rúminu undir hillunni til 12 ára aldurs. Allir aðrir voru einir í rúmi.  Engir höfðu neitt einkapláss nema rúmið sitt. Helst var hægt að segja að Herdís ráðskona hefði prívat í Litlu kompunni.

Rúm fólksins voru sem hér segir: Þorsteinn húsbóndi undir súðinni í innra herberginu uppi á lofti. Við Kristleifur beint á móti honum í innra herberginu. Magnús (Mangi) í rúmi þversum til fóta við Þorstein í innra herberginu. Þegar við Kristleifur hættum að sofa í sama rúmi svaf einn okkar í miðherberginu til fóta við rúm Kobba. Rúmin í miðherberginu voru undir norðurvegg. Á rúmi Kobba var rúmstólpi slitinn eftir hrosshársvinnslu. Kobbi annaðist hana, spann hrosshár á snældu, negldi kemburnar niður í rúmstólpann með nagla sem rekinn var gegnum spýtu svo úr varð T. Í stóra herberginu uppi á lofti, baðstofunni – voru 4 – 5 rúm. Þar sváfu konur, einstöku sinnum trúlofaðir kaupa- eða vinnumenn. Gunna svaf í innsta rúmi, syðst í baðstofunni, að öðru leyti man ég ekki hvernig skipað var í þessi rúm.

Á sumrin breyttist þessi skipan. Við feðgar fluttum í Innra búr. Þar voru þrjú rúm og fór vel um okkur meðan veður voru góð og hlý. Kobbi flutti í Kobbakompu, öðru nafni reiðingakompu inn af Hjallinum og þar voru líka sumardrengir. Sumargestir voru í herbergjum uppi á lofti og í rúmunum í stofunum og kamesinu.

Herdís svaf í Litlu kompunni.

Ingibjörg húsfreyja andaðist árið 1930. Hún var einn eða tvo vetur í Reykjavík á þroskaárunum og lærði að spila á orgel. Hún var dugleg að láta fólk syngja og man ég eftir því þó að ég nyti ekki samvistar við hana eftir 5 ára aldur. Kobbi vinnumaður var söngelskur, hafði mikla rödd og söng stundum við raust. Herdís ráðskona var líka söngelsk og raulaði við vinnu sína og vildi láta börnin syngja en hafði ekki umbun sem erfiði. Hún reyndi sérstaklega að láta okkur Ástu syngja. Hún vann um tíma á Laugarnesspítala áður en hún kom að Húsafelli. Einn sjúklinganna fékkst við smíðar sér til dægrastyttingar og hugarhægðar. Herdís fékk hann til að smíða eikarmálaða kistla fyrir okkur  sem umbun fyrir það að reyna að syngja með sér. Þennan kistil gaf ég á Læknaminjasafnið til minja um hinn óþekkta holdsveikisjúkling. Ástríður á sinn kistil enn. Annars mátti heita að við syngjum ekkert á bernsku og unglingsárunum.

Þegar við Ástríður vorum 10 og 12 ára vorum við í 6 vikur á Stóra Kroppi til að læra að spila á orgel. Kennarinn var Björn Jakobsson, leikinn organisti og söngstjóri, samdi lög. Námið gekk sæmilega. Síðan get ég spilað hin léttari lög í kirkjusöngs bókinni og fjárlögunum, en hef ekki notið meiri tilsagnar í hljóðfæralistinni. Á árunum 1942 – 1943 var á heimilinu frændi og heimilisvinur. Hann hafði lent í miklu óláni og var að reyna að ná sér með sveitavistinni. Hann kunni vel til hljóðfæraleiks og kenndi hann Kristleifi að spila á orgelið. Þessi viðleitni varð til þess að við systkinin lærðum að njóta tónlistar. Ásgrímur málari kenndi fólkinu að njóta lista og var það jafnt tónlist og myndlist. Hann sagði okkur frá miklu snillingum  málaralistarinnar og spilaði verk Beethovens og Bachs  á grammifón fyrir okkur. Á vel flestum heimilum í sveitinni var sinfóníugarg í útvarpinu fordæmt nema á Húsafelli, Úlfsstöðum og Stóra Ási. Alls staðar nutu menn þess að heyra í karlakór og karlkyns einsöngvurum enda voru góðir söngmenn á mörgum bæjum þótt ekki næði það lengra en til Fjárlaganna og kirkjusöngsins. Nágranni okkar sagði fyrir 1940: „Eina konan sem syngur vel í útvarpinu er Galí Kúrsí. Mér finnst fiðla leiðinlegt hljóðfæri“. Í Hvítársíðu var fólk sem kunni að meta alls kyns tónlist. Einkar söngvint heimili var í Kalmanstungu. Þar var til píanó og karlmennirnir voru góðir söngmenn svo af bar. Þótti okkur unun að ríða fram að Kalmanstungu á sumarkvöldum og fá að heyra Stefán spila á píanóið.

Ég hygg að þetta hafi verið svipað í flestum sveitum. Prestar og organistar höfðu flutt með sér söngmenningu. Karlakórinn Bræðurnir var stofnaður  í Reykholtsdal árið 1915 og sungu í honum menn úr mörgum sveitum og þótti takast vel. Fór kórinn í söngferðir til annarra héraða og einu sinni til Reykjavíkur. Starfaði hann í 30 ár og alltaf sami söngstjórinn, Bjarni Bjarnason á Skáney í Reykholtsdal.

Í textanum með grunnteikningunum er sagt frá tveimur myndum í stofunum eftir franska málarann  Jean François Millet, Önnur myndin er sögð vera Kvöldbænin en hin Rut á akrinum. Þetta er að vísu rétt en þessar myndir eru kynntar í safninu Orsay í París, þar eru frummyndirnar geymdar, sem The Gleaners og The Angelus. Fyrri myndin er af fátækum konum sem eru að hirða síðustu kornöxin af akrinum. Sú síðari ef af manni og konu sem biðja Maríubæn á kartöfluakrinum þegar Maríubjallan ómar frá kirkjunni. Þessar myndir voru á fleiri bæjum, mig minnir í Hraunsási og Stóra Ási.

Í lýsingunni á húsinu er getið um nokkra búshluti og myndir. Ber að geta þess að virðing fólksins fyrir þeim var takmörkuð enda týndust flestir í umróti tímans við kynslóðaskipti.

Það voru tvær kommóður, önnur gul, hin rauð fyrir utan kommóðu Herdísar. Ofan á rauðu kommóðunni var skápur. Í honum voru geymd Stjórnartíðindi. Hreppsstjórinn var skyldugur til að varðveita þau. Ef til vill er sú gula til en tæplega sú rauða og skápurinn.

Þrjár myndir sem prýdddu stofurnar eru til enda alltaf borin virðing fyrir þeim. Ein er bróderuð mynd af svönum á vatni. Ingibjörg Kristleifsdóttir móðir mín gerði hana og er á henni hið besta handbragð. Hún er nú í eigu Ástríðar Þorsteinsdóttur systur minnar og ég vona að hún eigi eftir að ganga í arf mann fram af manni. Önnur myndin er málverk eftir Ásgrím Jónsson. Hann gaf  heimilinu myndina innrammaða, líklega 1917. Það var alltaf litið á þessa mynd sem dýrgrip og nú á ég hana og hún prýðir stofu mína. Þriðja myndin er vatnslitamynd eftir Ásgrím. Hann gaf Ástríði hana í fermingargjöf og að sjálfsögðu hefur hún varðveitt þetta gersemi. Fleiri myndir voru í stofunum, allar glataðar nema nokkrar ljósmyndir.

Eftir 1950 gaf Ásgrímur Þorsteini bónda olíumálverk af Strút og Jökli hinn mesta dýrgrip. Þessi mynd er í eigu Sigrúnar Bergþórsdóttur ekkju Kristleifs bróður míns. Einnig gaf hann Herdísi mynd sem er að sjálfsögðu varðveitt hjá fólki Herdísar í Reykjavík sem reyndist henni vel í ellinni.

Sterkleg borðstofuhúsgögn voru í Fremri stofunni,  borð með því sem Danir kalla Hollandsk udtræk. Þetta borð var gert upp og er í gamla bænum. Svo var bekkur með baki, bæði set og bak klætt köflóttu vaðmáli. Hægt var að draga setið burt, þá mátti draga út bekkinn og nota hann fyrir rúm. Þessi mubbla glataðist. Jón Ólafsson bóndi og smiður á Kaðalsstöðum í Stafholtstungum smíðaði þessa gripi. Hann var kvæntur föðursystur minni. Í Kalmanstungu var til svipað borð. Í lýsingunni af húsinu er getið um plusssmubblur í innri stofunni. Þær voru orðnar lasnar og þá fékk kona úr Mathiesen fjölskyldunni fékk megnið af þeim og hefur eflaust látið gera þær upp.

Guðrún f. 26. ágúst 1861, d. 7. júní 1957, Jónsdóttir kölluð Gunna, vinnukona til vinstri, Ástríður f. 18. maí 1877, d. 27. sept. 1961 Þorsteinsdóttir systir Þorsteins bónda til hægri, húsfreyja á Signýjarstöðum frá 1901 - 1946.  Hún var óskólagengin en skáldmælt. Eftir hana liggja merkileg bréf og ljóð. Myndin er tekin 1952 eða 1953. Á vinstri hönd Ástríðar sést í skápinn sem var sagður vera altarið úr Húsafellskirkju, rifin árið 1812. Guðrún var vinnukona á Húsafelli í nálægt 70 ár. Hún er því á tíræðis aldri á myndinni. Hún annaðist eldamennsku og kaffigerð, hún prjónaði sokka og vettlinga á fólkið á bænum og þvoði plöggin. Hún gerði skóna meðan íslenskir leðurskór voru notaðir. Við handavinnuna sat hún á kassa undir eldhúsglugganum. Hún átti sér rúm í baðstofuherberginu uppi á lofti og hengdi myndir af Schiller og Byroni yfir rúmið hjá sér af því að hún dáðist að skáldskap þeirra. Hún var vinmörg, enda skemmtileg í samræðum og hlýleg í framkomu. Hún var mikil kaffimanneskja og bjó til sérstaklega gott kaffi. Hún hafði misst allar tennur fyrir löngu þegar ég man fyrst eftir um 1930.

Jakob, f. 1. júní 1873, d. 8. feb. 1963, Guðmundsson. Hann var fæddur og uppalinn á Kolsstöðum í Hvítársíðu. Hann var vinnumaður á Húsafelli frá 1906 – 1963, farlama síðustu árin. Hér sést hann snúa skilvindu um 1952 – 1953, fætur bilaðir en handleggir að gagni. Hann var kallaður Kobbi, stálminnugur og bókhneigður. Á jólum 1929 las hann síðasta húslesturinn sem lesinn var á Húsafelli. Eftir það voru útvarpsmessur látnar duga. Hann safnaði bókum og sífellt að búa til vísur, brageyra óskeikult. Hann setti svip á heimilið ekki síður en Gunna. Þau voru ólík að geðslagi. Hún lágvær og mild, hann hávaðasamur og hafði ekki alltaf góða stjórn á sér þegar illa lá á honum, einkum ef hann kom heim svangur, þó alla jafna glaðvær og skemmtilegur. Hann keypti útvarpstæki árið 1930, þriggja lampa Telefunken. Tvær rafhlöður þurfti að hafa við það, þurrbatterí sem entist árið og sýrurafgeymi sem þurfti að hlaða, líklega á  14 daga fresti. Rafmagn var komið á þremur bæjum í Hálsasveit og Hvítársíðu og þangað urðu menn að fara með sýrugeymana. Geymar frá Húsafelli voru hlaðnir í Kalmanstungu. Þurfti mikla aðgát þegar þeir voru fluttir á milli. Sýran eyðilagði föt og gat slasað hesta ef lak úr geymunum. Útvarpstækið var haft í innra herberginu uppi á lofti. Þurfti langt loftnet og öruggt jarðsamband ef það átti að verka.

Fólkinu leið bæði vel og illa á Húsafelli á árunum 1930 – 1950. Það átti sér sínar unaðsstundir. Það voru ógleymanlegar stundir þegar Ásgrímur sagði fólkinu frá listum og listamönnum og tók fram grammófónin og spilaði verk snillinganna. Í lok dvalarinn hafði hann stundum sýningu á snilldarverkum sínum. Einnig voru það himneskar stundir þegar Þorsteinn á Úlfsstöðum og Þorsteinn Jósepsson sátu við eldhúsborðið og ræddu um heiminn. Einnig ríkti gleðin ein þegar söngfólk fór að syngja og leika á orgelið sem stundum bar við. Ánægja við komu góðra nágranna gat orðið einlæg, þá var sest við eldhúsborðið og rætt um fortíð og nútíð, skepnurnar og heiminn allan. Oft var gaman á útreiðum, farið langt eða stutt, á aðra bæi eða á vit fegurðarinnar í landslaginu. Oft var farið í Surtshelli. Við  fórum ríðandi á þjóðhátíðina á Þingvöllum árið 1944.

Langferðalög voru sjaldgæf í sveitinni áður en bílar fóru að verða bændaeign. Það var undantekning sem lengi var munað eftir þegar ungur maður úr Hvítársíðu efndi til skemmtireiðar til Gullfoss og Geysis árið 1913. Þá var faðir minn 24 ára. Riðið var um Kaldadal til Þingvalla, þar var gist og skoðað sig um, síðan til Gullfoss og Geysis og svo var farinn Skessubásavegur um Hlöðuvelli til baka.

Sjaldgæft var að sveitamenn gengju á fjöll sér til skemmtunar en algengt að fjallagarpar úr kaupstaðnum klifu hvert fjallið eftir annað. Þorsteinn húsbóndi hafði komið á Eiríksjökul og Ok. Á hvítasunnudag 1937 í góðu veðri ákveður hann að fara með drengina og nýkomna kaupakonu á Ok, 5 tíma gangur upp og 3 tíma niður aftur. Aðra eins dýrð hafði ég aldrei séð og sá nú út á hafið í fyrsta sinn. Kaupakonan var stirð af harðsperrum daginn eftir.

Á þessum árum var stundum farið í bændaferðir í fjarlæg héruð. Höfðu menn frá nógu að segja þegar komið var úr slíkum ferðum.

Mikið var líka af vanlíðan, sjúkdómum og hvers kyns sorgum þó að varla ætti við á Húsafelli vísa Kristjáns Jónssonar: Alls staðar er harmur og alls staðar er böl, alls staðar er söknuður táraföll og kvöl. Ógæfan gleymdist öll í annríki daganna, hvað þá á unaðsstundum.

Karlmennirnirnir þjáðust oft af gigt. Kobbi var barnlúinn, fætur bilaðir og hendur lúnar og fingur bognir. Hann fékk oft vond gigtrarköst. Magnús Andrésson prestur á Gilsbakka, orðlagður kennari og höfðingi var nágranni Kobba þegar hann var að alast upp. Magnús sá að hann var næmur og vildi kenna honum en heima fyrir á Kolsstöðum var fátækt og ekki viðlit að láta hann læra. Þetta sat í honum alla ævi að hann hefði átt að ganga á skóla. Árangurslaust þráði hann kvenmansfaðminn. Þorsteinn húsbóndi fékk mjög sár gigtaraköst, að öðru leyti heilsugóður. Gunna var tannlaus og nærsýn, en furðu heilsugóð, sjaldan var rætt um hvað hún þráði í æsku sinni en ég efa að hún hafi fengið óskir sínar uppfylltar. Herdís þjáðist af ýmis konar kvillum, alin upp sem munaðarleysingi, eflaust þjökuð af vonbrigðum á klaka mannlífsins. Við systkinin vorum alin upp móðurlaus, feimin og úrræðalaus til að koma okkur áfram í hinum stóra heimi, hins vegar heilsugóð.

Íbúðarhúsið fór fremur vel með fólkið. Á vetrum var ekki hitað upp nema tvö herbergi og eldhúsið af eldavélinni. Þegar eldurinn var slokknaður á kvöldin varð napurt í eldhúsinu. Fólkið fór niður að fá sér hræring í kvöldskattinn, þá hríðskulfu sumir þegar þeir komu upp. Þegar húsið var nýtt hefur það verið mjög vistlegt og fínt. En svo fer sem oftar, málningin máist, húsið fer að leka með gluggum svo að vatn flæðir niður í kjallara í úrhellum, húsið gisnar og verður kaldara á vetrum.

Fatnaðurinn var góður og vondur. Ullarnærföt voru ágæt, en hlífðarföt vond, héldu ekki vatni og voru ekki hlý. Oft komu menn inn gegnvotir og skjálfandi af kulda. Fram undir 1940 gekk fólkið á íslenskum heimasaumuðum leðurskóm. Þeir voru að vísu léttir og liprir í hæfilegum raka en þeir urðu glerharðir í þurrki, reglulega vont skótau. Líka urðu þeir harðir í frosti. Það var erfiðis vinna að búa þá til og mikil vinna að halda þeim við. Það lenti á Gunnu. Á haustin voru felldir tveir til þrír, stórgripir og húðirnar af þeim spýttar, litaðar með blásteini (koparsúlfati) og notaðar ósútaðar í skó. Líka voru gerðir sauðskinnsskór, líka kallaðir þynnkuskór, notaðir inni við. Fyrir 1940 fóru menn að ganga í gúmmískóm og eignast gúmmístígvél.

Mikil vinna fór í þvotta og hreinsun á húsinu. Þvottar voru þvegnir hálfs mánarlega, léreft og annað tau á mánudögum, ullarfötin á þriðjudögum. Einu tækin sem voru notuð við þvottana voru þvottabretti, þvottaklöppur og þvottabalar. Lérefts- og baðmullarþvotturinn var soðinn í stórum potti. Stundum var þvotturinn skolaður í læk eða ánni. Þá voru þvottaklapppirnar eða þvottaklöppin notuð. Tauið var lagt á hellu og slegið með klappinu (eða klöppunni) á milli þess sem hann var skolaður.

Á hverjum degi var allt íveruhúsnæði sópað með hárkústi. Það var hellt úr koppunum í emileraða fötu og settur vatnsdreitill í hvern kopp. Það var gert til að hægt væri að hrækja í koppinn á daginn. Sá sem síðastur fór á fætur skyldi hella úr koppunum og hafði titilinn koppasmali. Aldrei var þó gengið eftir þessu. Kopparnir voru emileraðir málmkoppar alþekktir um land allt. Einn gamall trékoppur var til, hann er löngu horfinn og týndur. Á hverjum föstudegi var allt íveruhúsnæði skúrað. Öll gólfin í húsinu voru úr nótuðum furuborðum, nema í kjallaranum voru steingólf. Á hverju vori eftir páska var húsið gert hreint, veggir og loft þvegin úr sápuvatni, húsgögn borin út og sessur barðar til að rykhreinsa þær. Olíulampar og reykur og sót frá eldamennsku gerðu þetta nauðsynlegt. Heimafólk reykti ekki, en það gerðu kaupamenn og gestir. Allt þetta skilur eftir sig fituga sótslikju á veggjum og loftum. Hreingerningar á húsum og bæjum hafa líklega verið stundaðar um land allt. Útikamar var ofan á hlandfor sunnan við bæinn. Hún var lokuð, reft yfir hana með timbri og tyrft yfir. Í hlandforina var veitt skolpinu úr vaskinum í eldhúsinu eftir hellulögðu lokræsi. Einu sinni á ári var forin tæmd. Þá var veitt læk ofan úr gili framhjá henni og þaðan út á tún og ausið með fötu úr henni í lækinn. Var þetta góður áburður og spratt vel þar sem lækurinn náði að vökva með seyrunni í sér.

Fólkið þvoði sér reglulega um höfuðið úr grænsápu, ekki sjaldnar en einu sinni í viku. Skipt var um föt hálfsmánaðarlega og oftar þegar vinna var óþrifaleg. Menn böðuðu sig fyrir stórhátíðir eða oftar. Börnin lærðu að synda 10 ára og fóru í næstu sundlaug eins oft og við varð komið. Baðker kom í húsið með hitaveitunni 1938.

Höfuðlús kom í börnin um 1930. Var barist við hana í nokkur ár, mest með lúsakambi en þá loks hvarf hún. Gekk Herdís hart fram í að útrýma lúsinni. Ekki voru notuð önnur lyf en steinolía einstöku sinnum.

Steinolíulampar lýstu í húsinu. Í baðstofu uppi á lofti var 14 línu hengilampi með hvítum glerkúpli, hægt að hækka hann og lækka eftir þörfum. Í Fremri stofu var 15 línu lampi með hvítum glerkúpli. Hann var hægt var að hækka og lækka. Þegar farskólinn var á Húsafelli var Fremri stofan kennsluherbergið og þá kom sér vel að hafa þar besta lampann. Í öðrum herbergjum voru 8 og 10 línu vegglampar með glerbelg neðst fyrir olíuna og kveikinn. Einn borðlampi 14 línu með glerkúpli var oftast í innra herberginu uppi á lofti. Svona lampar voru algengir um land allt og eru eflaust til á Þjóðminjasafninu. Hengilamparnir voru gefnir á annan bæ þegar raflýst var árið 1949, hafa eflaust glatast. Þeir voru fallegir og góðir gripir. Gaslugtir með glóðarneti fóru að koma um 1940. Þær lýstu betur en olíulamparnir, líklega á við 40 watta peru. Síðar komu olíulampar með glóðarneti, ennþá betri en lugtirnar. Rafmagnsljósin voru samt miklu betri.

Þegar ég man fyrst eftir um 1930 var notuð týra í fjósi. Korktappi gataður og járnpípu stungið í gegn. Þetta var sett í glas eða litla flösku. Kveikur var dreginn í gegnum pípuna og náði í botn á glasinu. Steinolía var eldsneytið í því. Þetta lýsti fremur illa, var þó betra en kerti. Eftir 1930 voru steinolíulgtir notaðar í fjósi. Síðast þegar ég vissi fyrir fáum árum fengust slíkar lugtir í verslun Erlingsens og gerist varla þörf á að lýsa þeim.

Alltaf var lítið um lausafé á heimilinu og allt sem keypt var í kaupstað sparað. Var mér sagt að einn eldspýtustokkur hafi verið látinn duga yfir árið um aldamót 1900. Nokkrum árum síðar var farið að kaupa eitt búnt með 10 eldspýtustokkum. Um 1930 var farið að kaupa einn pakka með 10 búntum. Alltaf voru eldsspýturnar sparaðar. Miklu meira eyddist af þeim á bæjum þar sem menn reyktu. Vitanlega var steinolían spöruð. Eitt olíufat með 200 lítrum var keypt árlega. Nágranninn í Hraunsási fékk 80 lítra úr olíufatinu og voru þá eftir 120 lítrar fyrir heimilið á Húsafelli. Allt eldsneyti til upphitunar og eldunar var tekið úr skóginum, nema tað úr tveimur króm, undan 60 ám var þurrkað og notað til eldunar með hrísinu. Var það hentugt því að það brann hægar en hrísið og var því gott þegar eldurinn átti að vera hóflegur. Eins var taðið gott þegar eldurinn var falinn á kvöldin. Taðköggull var settur í eldholið og ösku og rusli hrúgað yfir. Þá var glóð í taðinu um morguninn. Mótekja var engin á Húsafelli.Mikill vandi var að baka brauð og kökur við þennan eldivið. Var ýmist of heitt eða ekki nógu heitt. Baksturinn var sannkölluð íþrótt, mistókst stundum, kökur og brauð voru brennd eða klesst.  Mikil viðbrigði urðu þegar rafmagnið kom árið 1949 og baksturinn varð leikur einn. Rafstöðvar fóru að koma á einstaka bæi uppúr 1930. Þangað komu stundum hagsýnar húsmæður til að baka þegar mikið lá við.

Herdís, f. 27. júlí 1890, d. 6. sept 1972,  Jónasdóttir. Hún var ráðskona á Húsafelli frá 1931 til 1953. Hún var dugnaðar kona og hagvirk, dýravinur hinn mesti og barngóð, dugleg að segja sögur [íslensk ævintýri]. Mikið starf hvíldi á henni, einkanlega á sumrin. Þá var mikill gestagangur og oft setugestir, Ásgrímur á hverju sumri og stundum aðrir listmálarar. Fjölskylduvinir úr Reykjavík komu á sumrin og sátu vikum saman. Herdís var ráðrík, manngerð sem kallast tyran í sálfræðinni. Hún var oft þjáð af kvillum og vanlíðan og hafði ekki alltaf stjórn á skapi sínu.

Íslensk ævintýri sem Herdís kunni að fara með blaðalaust fyrir börn:

1. Sagan af Hlina kóngssyni, 2. Sagan af Dingulfót, 3. Sagan af Birni Bragðastakk, 4. Sagan af mórauða hundinum, 5. Sagan af Mjaðveigu Mánadóttur, 6. Sagan um Lúsarhött, 7. Sagan af Sigurði og Ingibjörgu, 8. Sagan af Líneik og Laufey, 9. Sagan af Unu álfkonu, 10. Sagan af Móra, 11. Sagan af Grámanni, 12. Sagan af stelpunum sem fóru að sækja eldinn.

Húsakynni og heimili á Húsafelli var ekki verulega frábrugðið því sem var á öðrum bæjum. Líklega hefur íbúðarhúsið verið stærst húsa í sveitinni en um 1930 voru húsakynni óðfluga að batna. Menn byggðu sér steinhús á hverjum bænum eftir annan. Í Kalmanstungu, næsta bæ, var mikið og gott íbúðarhús, byggt 1904 og eftir 1930 var byggt nýtt hús áfast því gamla. Þarna var bæði ríkmannlegt og fínt á þeirra tíma mælikvarða. Annar bændanna hafði dvalist í Skotlandi og talaði og las ensku. Hinn bóndinn var líka sigldur og vel að sér. Konur á báðum bæjum voru vel menntaðar og höfðinglegar í allri framkomu. Í Hraunsási góðri bæjarleið vestar en Húsafell var byggt steinhús árið 1912 eða 1913 og var þar allt í líkum stíl og á Húsafelli, myndir á veggjum, hitað upp með miðstöðvarkyndingu (frá 1930 á að giska), með baðstofu og sparistofu. Fólkið á bænum var fluggreint og yngri kynslóðin skólagengin. Áður er þess getið að bæði voru skáld og heimsspekingur á bæjum í Hálsasveit og Hvítársíðu.

Listi yfir erlenda ferðamenn sem heimsóttu Ísland og teiknuðu myndir af fólki:

W. G. Collingwood. Sjá: https://collingwoodarchive.weebly.com/w-g-collingwood.html

Halldór Pétursson. Sjá: https://sarpur.is/Leit.aspx?search=Halld%c3%b3r%20P%c3%a9tursson&filter=895&museumID=0&typeID=0&page=0&skraID=-1&pageSize=192

Auguste Meyer

Kålund