Embedded Files
(ATH. Sjá einnig jólin, jóladansa, barnagælur, sagnadansa, vikivakakvæði og þulur)
Grýla er upphaflega tröllkona, en er síðan með tíð og tíma talin til íslenskra jólavætta. Í þulum Snorra-Eddu er hún sögð tröllkona, en er síðan ekki bendluð sérstaklega við jólin fyrr en í kvæði frá 17. öld. Grýla er í íslenskum sögnum talin móðir íslensku jólasveinanna og Leppalúði að öllum líkindum faðir þeirra, en Grýla var ekki við eina fjölina felld því áður en hún kynntist Lúða átti hún vingott við Bola og Gust og átti með þeim fjölda tröllabarna. Þá er til urmull af Grýlukvæðum. Þau elstu eru talin vera frá 13. öld.
Grýlukvæði eru kvæði flokkuð með barnagælum, þótt þau hafi einkum verið notuð til þess að hrella og/eða aga börn fyrr á öldum. Grýlukvæðin gátu þannig falið í sér ákveðið uppeldisgildi, þótt þau hafi eflaust einnig falið í sér skemmtanagildi. Í kvæðunum er jólavætturin Grýla fyrirferðamest allra persóna ásamt Leppalúða, eiginmanni hennar, og jólasveinunum.
Elstu heimildir þar sem Grýlu ber á góma eru íslensk skinnhandrit frá 13. öld og má helst nefna nafnaþulu í Eddu Snorra Sturlusonar en þar bregður Grýlunafninu fyrir sem eitt af tröllkvennaheitum. Þá má nefna Grýluvísu sem sem varðveitt er í Íslendinga sögu Sturlu Þórðarsonar en þá vísu kvað Oddaverjinn Loftur Pálsson rétt fyrir Breiðabólstaðarbardaga í Fljótshlíð gagnvart Birni Þorvaldssyni (hálfbróður Gissurar jarls) árið 1221. Vísa Lofts hljóðar svo:
Hér fer Grýla í garð ofan
og hefr á sér
hala fimmtán.
Grýlukvæði og kvæði um hyski hennar með þjóðlögum:
Dúðadurtskvæði - Upphaf: „Hér er kominn Dúðadurtur/ digur bæði og hár." Eftir síra Hallgrím Eldjárnsson (f. 1723. d. 1779) prófast á Grenjaðarstað í Aðaldal. Sjá einnig sagnadansa
Fara börnin fram á pallinn - Upphaf: „Fara börnin fram á pallinn,/ fella þau niður pípudallinn." Sjá einnig vikivakakvæði
Grýla er að sönnu gömul herkerling - Upphaf: „Grýla er að sönnu/ gömul herkerling." Gömul þjóðvísa sem var þekkt víða um land. Sjá einnig þulur.
Grýla fór á fjöll og bjó - Upphaf: „Grýla fór á fjöll og bjó/ og var hún í burtu lengi." Þetta grýlukvæði er úr Suðurnesjum. Höfundur er óþekktur.
Grýla hefur horn í vanga - Upphaf: „Grýla hefur horn í vanga."
Grýla kallar á börnin sín - Upphaf: „Grýla kallar á börnin sín/ þegar hún ver að sjóða/ til jóla." Gömul þjóðvísa. Fyrri helmingur kvæðisins líkist mjög bragarhættinum við Þessi karl á þingið reið eftir Jón Arason Hólabiskup (f. 1484. d. 1550). Sjá einnig þulur.
Grýla reið fyrir ofan garð - Upphaf: „Grýla reið fyrir ofan garð/ hafði hala fimmtán." Gömul þjóðvísa. Líklega með allra elstu grýlukvæðum. Sjá einnig þulur.
Grýlukvæði - Upphaf: „Nú er á skemmtun/ skortur ei lítill." Eftir Björn Ólafsson (f. 1802. d. 1866) bónda á Hrollaugsstöðum í Hjaltastaðaþinghá. Bragarháttur kvæðisins er hið eldgamla fornyrðislag. Það að þjóðlag hafi fundist við umrætt kvæði undir fornyrðislagi á 20. öld. er einstakt. Lagið geymdist á vörum Guðmundar Þorsteinssonar frá Lundi.
Grýlukvæði - Upphaf: „Hér er komin Grýla/ og gægist um hól." Eftir síra Guðmund Erlendsson (f. um 1595. d. 1670) á Felli í Sléttuhlíð. Þetta er elsta grýlukvæðið eftir nafngreindan höfund svo vitað sé. Sjá einnig sagnadansa
Grýlukvæði - Upphaf: „Ekki linnir ferðum um Fljótsdalinn enn." Eftir síra Stefán Ólafsson í Vallanesi (f. 1619. d. 1688). Þetta er líklega langfrægasta grýlukvæðið. Sjá einnig sagnadansa
Grýlukvæði - Upphaf: „Boli og Grýla brutust inn." Þjóðkvæði. Kvæðið hefur líklega aldrei verið gefið út á prenti. Kvæðið er undir vikivakakvæðahætti og hefur því kannski verið dansað í gleðinni á vökunóttum. Sjá einnig vikivakakvæði
Hún er suðr'í hólunum - Upphaf: „Hún er suðr'í hólunum/ hefir gráa skýlu." Höfundur ókunnur. Kvæðið var jafnan sungið í tvísöng. Sjá einnig tvísöngva
Í Gilsbakkagilinu Grýla kerling býr - Upphaf: „Í Gilsbakkagilinu/ Grýla kerling býr." Þetta grýlukvæði er úr Hvítársíðu í Borgarfirði. Höfundur er Jón Eyjólfsson frá Rauðsgili í Hálsasveit. Hann bjó síðar á Kirkjubóli í Hvítársíðu. Líklega með yngstu grýlukvæðum sem ort var á gamla mátann. Sjá einnig sagnadansa
Kom ég út og kerling leit ófrýna - Upphaf: „Kom ég út og kerling leit ófrýna." Eftir Hallgrím Jónsson Torlacius (f. 1680. d. 1736) skólameistara í Hólaskóla. Bragarháttur þessa grýlukvæðis er forn, einnig notaður við miklu eldra fornkvæði sem ber heitið Kvæði af svörtum riddara.
Leppalúðakvæði - Upphaf: „Hér er kominn Leppalúði/ ljótur og grár." Höfundur óþekktur. Þetta virðist vera eina Leppalúðakvæðið sem geymdist enn á vörum fólks um miðja 20. öld þegar þjóðfræðingar Árnastofnunar söfnuðu þjóðfræðilegu efni og þjóðlögum. Sjá einnig sagnadansa
Skröggskvæði - Upphaf: „Eitt vil ég kvæði/ kveða til gamans hér." Stundum er þetta þjóðkvæði eignað Guðmundi Bergþórssyni (f. 1657. d. 1705). Lagið sem notað var við Skröggskvæði var einnig notað við önnur grýlukvæði, t.d. við Grýlukvæði eftir síra Stefán Ólafsson í Vallanesi (f. 1619 d. 1670). Sjá einnig sagnadansa
Það á að gefa börnum brauð - Upphaf: „Það á að gefa börnum brauð/ að bíta í á jólunum." Gömul þjóðvísa. Ath. að lagið við þetta kvæði er ekki íslenskt þjóðlag heldur franskt að uppruna. Það fær þó að slæðast hingað með sökum þess að kvæðið og lagið er rótgróið
Barnafælur (sjá einnig barnagælur):
Bíum bíum bíum bí - Upphaf: „Bíum bíum bíum bí." Sjá einnig barnagælur
Dó, dó og Dumma - Upphaf: „Dó, dó og Dumma/ dagur fyrir sunnan." Þjóðkvæði. Sjá einnig barnagælur og dýravísur
Karlinn undir klöppunum - Upphaf: „Karlinn undir klöppunum/ klórar hann sér með löppunum." Þessi barnafæla er úr Grímsey. Sjá einnig barnagælur
Kruminn á skjá skjá - Upphaf: „Krumminn á skjá skjá/ skekur hann bergið þrjá þrjá." Þjóðkvæði. Sjá einnig barnagælur og dýravísur
Við skulum ekki hafa hátt - Upphaf: „Við skulum ekki hafa hátt." Þjóðkvæði. Sjá einnig barnagælur
Það á að strýkja stelpuna - Upphaf: „Það á að strýkja stelpuna." Þjóðkvæði. Sjá einnig barnagælur
Það á að strýkja strákaling - Upphaf: „Það á að strýkja strákaling." Þjóðkvæði. Sjá einnig barnagælur
Það var barn í dalnum - Upphaf: „Það var barn í dalnum." Þjóðkvæði, dragmælt. Sá einnig sagnadansa
Röð kvæðanna eftir upphöfum:
Dragmæltar huggunarvísur sem undir sama bragarhætti og mörg Grýlukvæði:
Page updated
Google Sites
Report abuse