Jólin

(ATH sjá einnig grýlukvæðin, jóladansa og huldarmál)

Jólin eru stærsta hátíð landsmanna líkt og annars staðar hjá nágrannaþjóðum. Alla þessa öld og síðustu hefur sú hefð tíðkast að kyrja aftansöng síra Bjarna Þorsteinssonar prests og þjóðlagasafnara á Siglufirði á aðfangadag jóla kl. 18:00. Áður var sálmurinn Með gleðiraust og helgum hljóm langvinsælasti jólasálmurinn og þótti mesti helgiblær yfir honum (skv. Maríu Magdalenu Andrésdóttur (f. 1859. d. 1965).

Aðra gamla íslenska jólasálma, sem nutu mikilla vinsælda í baðstofum til sveita áður fyrr, má nefna Aðfangadag dauða míns, Nú kemur heimsins hjálparráð, Á fæðingarhátíð lausnarans, Betlehems stjarna, Um fæðingu krists, dómsdag og eilíft líf, Heiðra skulum vér herrann krist, Í hörðum stalli og Borinn er sveinn í Betlehem.

Miklu minna vitum við um veraldlega jólasöngva sem sungnir voru á tímum gamla bændasamfélagsins. Líklegt er að mikið af veraldlegum jólakvæðum hafi glatast með öllu og sömuleiðis þjóðlögin. Þó má nefna Gilsbakkaþulu, Krummabrag, Hátíð fer að höndum ein, Komdu til mín fyrsta kvöldið jóla, Konuríki, Það á að gefa börnum brauð, Jólasveinar einn og átta og svo auðvitað grýlukvæðin sem líklega tengdust þó meir föstuinnganginum á vorin og síðar jólaföstunni.

I. Söngvar á jólaföstu

a. Sálmar:

Slá þú hjartans hörpustrengi - Upphaf: „Slá þú hjartans hörpustrengi."
Þú, brúður kristi kær - Upphaf: „Þú brúður kristi kær."
Gjör dyrnar breiðar, hliðið hátt - Upphaf: „Gjör dyrnar breiðar, hliðið hátt."
Síons dóttir, sjá, nú kemur - Upphaf: „Síons dóttir, sjá, nú kemur."
Nú kemur heimsins hjálparráð - Upphaf: „Nú kemur heimsins hjálparráð."
Kom þú, kom, vor Immanúel - Upphaf: „Kom þú, kom, vor Immanúel."

b. Veraldlegir söngvar (ath. sjá einnig grýlukvæðin):

Gilsbakkaþula - Upphaf: „Kátt er á jólunum koma þau senn/ þá munu upp líta Gilsbakkamenn." Eftir síra Kolbein Þorsteinsson í Miðdal (f. 1731. d. 1783). Íslenskt þjóðlag. Sjá einnig jóladansa.
Hvar er Jón Jakobsson? - Upphaf: „Hvar er Jón Jakobsson?/ Um jólin er hans aftur von." Íslensk þula með íslensku þululagi. Sjá Jórunni Viðar, bls. 28.
Jólasveinakvæði - Upphaf: „Segja vil ég sögu af sveinunum þeim." Eftir Jóhannes úr Kötlum (f. 1899. d. 1972). Íslenskt þjóðlag (?)
Jólasveinar ganga um gólf - Upphaf: „Jólasveinar ganga um gólf/ með gylltan staf í hendi." Lagið er eftir Friðrik Bjarnason (f. 1880. d. 1962) en það er keimlíkt laginu sem notað er við Sat ég á gylltum stól. Það lag er aftur á móti talið vera íslenskt þjóðlag. Sjá jóladansa.
Jólasveinar einn og átta - Upphaf: „Jólasveinar einn og átta/ ofan koma af fjöllunum." Þjóðvísa. Íslenskt sálmalag.
Nálgast jólin helg og há - Upphaf: „Nálgast jólin helg og há." úr Grettisljóðum eftir Matthías Jochumsson (f. 1835. d. 1920).
Nú eru jól að ganga í garð - Upphaf: „Nú eru jól að ganga í garð/ barnanna hátíð blíð." Þjóðvísa. Íslenskt þjóðlag, það sama og notað er við Söng Gríms og Helga eftir Matthías Jochumsson (f. 1835. d. 1920).

c. Dansað í kringum jólatréð:

Þessir jóladansar urðu vinsælir um aldamótin 1900

Adam átti syni sjö - Upphaf: „Adam átti syni sjö/ sjö syni átti Adam." Söngur sem Íslendingar kynnast í gegnum Danmörku. Söngurinn verður að jóladansi hér en hvergi annars staðar. Kvæðið er mjög gamalt og þekktist t.d. í Þýskalandi fyrir árið 1618. Þó hefur íslenska gerðin blandast við annað kvæði sem inniheldur „hann sáði/ hann sáði" o.s.fr.
Gekk ég yfir sjó og land - Upphaf: „Gekk ég yfir sjó og land." Lagið er erlent en óvíst er um höfund eða þann sem þýddi textann.
Göngum við í kringum einiberjarunn - Upphaf: „Gekk ég yfir sjó og land. Óvíst með höfund. Lag líklega erlent.
Hún Þyrnirós var besta barn - Upphaf: „Hún Þyrnirós var besta barn." Kvæðið kynntust Íslendingar í gegnum Norðurlöndin en lagið kemur frá Þýskalandi. Í Þýskalandi er lagið sungið við „Dornröschen war ein schönes Kind“.
Nú er Gunna á nýjum skónum - Upphaf: „Nú er Gunna á nýjum skónum" Eftir Ragnar Jóhannesson (f. 1913. d. 1976). Hann var Dalamaður, fæddist í Búðardal. Lagið er einnig eftir hann.
Nú skal segja - Upphaf: „Nú skal segja". Óvíst með uppruna lags og kvæðis. Lagið er að öllum líkindum erlent.

II. Á Þorláksmessu að vetri (23. desember)

Á Þorláksmessu - Upphaf: „Löng er nótt en ljósin björt/ langt fyrir ofan ský." vikivakadans. Lag það sama og við Máninn hátt á himni skín. Dansað á Þorláksmessu. Sjá jóladansa.
Tendra látum ljósa fjöld - Upphaf: „Tendra látum ljósa fjöld." Eftir Sæmund Eyjólfsson frá Rauðsgili (f. 1866. d. 1896). Lagboði: Borðsálmur eftir Jónas Hallgrímsson (f. 1807. d. 1845)
Vér heitum á þann mæta mann - Upphaf: „Vér heitum á þann mæta mann." Eftir Björn M. Ólsen (f. 1850. d. 1919)
Þorlákstíðir - Hinn forni íslenski tíðasöngur frá miðöldum um hinn sæla Þorlák biskup sem uppi var á árunum 1133 til 1193.
Þorláksmessubragur í handriti með tón: Ég veit eina baugalínu. Sjá: https://handrit.is/manuscript/view/is/JS08-0130/165?iabr=on#page/78v/mode/2up

III. Jólin (hefjast kl. 18:00 á aðfangadag jóla, 24. desember)

a. Sálmar/trúartextar:

Aðfangadagskvöld jóla 1912 - Upphaf: „Gleð þig, særða sál." Eftir Stefán frá Hvítadal (f. 1887. d. 1933).
Aðfangadagur dauða míns - Upphaf: „Aðfangadagur dauða míns/ drottinn þar kemur að." Mjög gamall íslenskur jólasálmur sem dreifðist um sveitir landsins í mismunandi útgáfum. Íslenskt þjóðlag. Þjóðvísa
Af himnum ofan boðskap ber - Upphaf: „Af himnum ofan boðskap ber."
Á fæðingarhátíð lausnarans - Upphaf: „Frelsarinn er oss fæddur nú." Jólasálmur úr Grallaranum.
Betlehems stjarna - Upphaf: „Heilög jól/ höldum í nafni krists." Jólasálmur eftir síra Jón Steingrímsson eldklerk (f. 1728. d. 1791).
Borinn er sveinn í Betlehem - Upphaf: „Borinn er sveinn í Betlehem." Jólasálmur úr Grallaranum.
Ein fögur jólasöngsvísa - Upphaf: „Frábæra, Frábæra" Í Melódíu. Lag frá Wittenberg.
Fögur er foldin - Upphaf: „Fögur er foldin/ heiður er guðs himininn."
Heiðra skulum vér Herrann Krist - Upphaf: „Heiðra skulum vér herrann Krist."
Immanúel oss í nátt - Upphaf: „Immanúel oss í nátt/ eðla barnið fæddist." Þjóðvísa með íslensku þjóðlagi.
Í hörðum stalli - Upphaf: „Í hörðum stalli hvílist sá." Jólasálmur úr Grallaranum.
Jólalofsöngur 1849 - Upphaf: „Heims um ból/ helg eru jól." Eftir Sveinbjörn Egilsson (f. 1791. d. 1852) rektor Lærða skólans í Reykjavík.
Jólasálmur - Upphaf: „Í dag er glatt í döprum hjörtum." Eftir séra Valdimar Briem vígslubiskup (f. 1848. d. 1930).
Jólasöngur 1862 - Upphaf: „Held ég nú loks mín hinstu jól". Eftir Bólu-Hjálmar (f. 1796. d. 1875).
Kvæði af stallinum Kristí - Upphaf: „Nóttin var sú ágæt ein." Vöggukvæði undir vikivakahætti eftir Einar Sigurðsson í Heydölum (f. 1539. d. 1626). Sjá einnig jóladansa.
Með gleðiraust og helgum hljóm - Upphaf: „Með gleðiraust og helgum hljóm/ þig, herra Jesú Kristi." Eftir danska biskupinn Victor C. Hjort í þýðingu Magnúsar Stephensen (f. 1762. d. 1833). Síra Bjarni Þorsteinsson segir að þessi sálmur hafi verið aðaljólalagið í gamla bændasamfélaginu. Þessi sálmur var alltaf sunginn í Mýrasýslu á aðfangadag jóla á slaginu 18:00 og víðar.
Náttúran öll og eðli manns - Upphaf: „Náttúran öll og eðli manns."
Nú eru byrjuð blessuð jól - Upphaf: „Nú eru byrjuð blessuð jól." Eftir Helga Hálfdanarson (f. 1826. d. 1894). Þessi sálmur var alltaf sunginn á aðfangadagskvöld í Hælavík á Hornströndum.
Sjá himins opnast hlið - Upphaf: „Sjá, himins opnast hlið." Eftir síra Björn Halldórsson í Laufási (f. 1823. d. 1882)
Um fæðingu Krists, dómsdag og eilíft líf - Upphaf: „Hljómi raustin barna best." Eftir Hallgrím Pétursson (f. 1614. d. 1674).
Það aldin úr er sprungið - Upphaf: „Það aldin út er sprungið." Eftir Matthías Jochumsson (f. 1835. d. 1920)

b. Veraldlegir söngvar:

Börnin segja og syngja svo á jóladag - Upphaf: „Börnin segja og syngja/ svo á jóladag." Vers með lagi úr fórum Sunnevu Markúsdóttur á Möðruvöllum (f. 1752. d. 1833).
Drengurinn í dvölinni - Upphaf: „Drengurinn í dvölinni/ dugir ekki að dóla." Höf. ókunnur. Þjóðvísa.
Drengurinn drjólinn - Upphaf: „Drengurinn drjólinn/ hvar varstu um jólin?" Sjá einnig þulur.
Ég söng þar út öll jól - Upphaf: „Ég söng þar út öll jól/ á ermabættum kjól." Úr kvæðinu Kórbrag eftir Jón Skýrkláruson (f. á 17. öld). Sungið í tvísöng
Hátíð barnanna - Upphaf: „Ó, þér blíðu englar smá." Eftir Sigurð Breiðfjörð (f. 1797. d. 1846).
Hátíð fer að höndum ein - Upphaf: „Hátíð fer að höndum ein/ hana vér allir prýðum." Viðlag og þjóðvísa með íslensku þjóðlagi. Erindi nr. 2 - 5 eru eftir Jóhannes úr Kötlum (f. 1899. d. 1972). Þetta kvæði hefur sama bragarhátt og nokkur vikivakakvæði.
Heitan blóðmör hæ - Upphaf: „Heitan blóðmör hæ/ hangikjöt ég fæ." Úr vörum Guðmundar Þorsteinssonar frá Lundi. Höf. ókunnur. Þjóðvísa. Þetta kvæði var raulað fyrir hann þegar hann var krakki.
Inni Kári sat í sal - Upphaf: „Inni Kári sat í sal/ silkiklæðin bar." Eftir Indriða Einarsson (f. 1851. d. 1939). Lagboði: Máninn hátt á himni skín. Sjá jóladansa.
Í fyrravetur fyrir jólin - Upphaf: „Í fyrravetur fyrir jólin/ fann ég hann Pál minn Bjarnarson." Íslensk jólaþula. Sjá þulur.
Jólastjarnan - Upphaf: „Jólastjarnan, blíða, bjarta." Sjá: https://timarit.is/page/5604340?iabr=on#page/n1/mode/2up/search/Jes%C3%BA%20%C3%BE%C3%ADnar%20opnu%20undir
Jólnasumbl - Upphaf: „Í heiðnum og í helgum sið,/ á horfnri og nýrri öld." Vikivaki eftir Grím Thomsen (f. 1820. d. 1896). Sjá jóladansa.
Komdu til mín fyrsta kvöldið jóla - Upphaf: „Komdu til mín fyrsta kvöldið jóla/ eg skal gefa þér einn fisk/ og allt upp á einn disk." Formúluvísa/keðjukvæði með íslensku þjóðlagi. Sjá einnig jóladansa.
Konuríki - Upphaf: „Það var eina jólanótt/ að haninn tók að gala." Íslenskur sagnadans. Íslenskt þjóðlag. Sjá jóladansa.
Krummabragur - Upphaf: „Út um byggðir Ísa hæða." Þjóðkvæði undir vikivakakvæðahætti. Kvæði sem hefur sama bragarhátt: Barbörukvæði. Sjá vikivaka, vikivakakvæði, jóladansa og dýravísur.
Nú er jóla komið kvöld - Upphaf: „Nú er jóla komið kvöld/ kveikt á blysum verður." Íslenskt þjóðlag. Sjá jóladansa.
Nú fara í hendur þau fallegu jól - Upphaf: „Nú fara í hendur þau fallegu jól." Höf. ókunnur. Þjóðvísa. Lag: Geng ég fram á Gnípu
Óluvukvæði - Upphaf: „Góða veislu gjöra skal." Lagboði: Máninn hátt á himni skín. Þetta lag er líklega færeyskt eða danskt að uppruna. Sjá jóladansa.
Sat ég á gylltum stól - Upphaf: „Sat eg á gylltum stól/ sá eg undrin mörg." Kristín Níelsdóttir frá Sellátri í Breiðafirði (f. 1910. d. 1986) kunni brot úr kvæðinu og söng það á segulband. Íslenskt þjóðlag. Sjá jóladansa.
Tunglið má ekki taka hann Óla - Upphaf: „Tunglið má ekki taka hann Óla/ til sín upp í himnarann." Höf. ókunnur. Þjóðvísa.
Það á að gefa börnum brauð - Upphaf: „Það á að gefa börnum brauð/ að bíta í á jólunum Þjóðvísa. Nokkur lög hafa verið sungin við vísuna. Sum innlend, önnur erlend.

IV. Á áttadag (áramótum) og þrettánda

a. Sálmar

Einn nýárssálmur - Upphaf: „Yfirvald engla sveita" (Lagboði: Gæsku Guðs vér prísum eða Passíusálmur nr. 7). Eftir síra Einar Sigurðsson í Heydölum. Í Vísnabók Guðbrands 1612
Eitt á enda ár vors lífs er runnið
Hvað boðar nýárs blessuð sól
Nú árið er liðið í aldanna skaut

b. Veraldlegir söngvar

Álfadans - Upphaf: „Engan grunar álfakóngsins mæðu." Eftir Gest. Lagboði: Sænskt þjóðlag, sjá Íslensku fjárlögin, bls. xx.
Álfadans - Upphaf: „Í tunglsljósi á ís yfir Tungufljót ég reið." Eftir Grím Thomsen (f. 1820. d. 1896).
Álfareiðin - Upphaf: „Stóð ég út í tunglsljósi/ stóð ég út við skóg." Íslensk þýðing Jónasar Hallgrímssonar úr ljóði eftir Heinrich Heine. Lag erlent að uppruna.
Árið hýra nú hið nýja (sjá BÞ)
Dans er hættur - Upphaf: „Dans er hættur/ höldum brott." Eftir Jón Ólafsson ritstjóra
Gott ár oss gefi enn
Himinstjörnur brosið blítt - Upphaf: „Himinstjörnur brosið blítt."
Kveikjum eld - Upphaf: „Kveikjum eld, kveikjum eld/ kátt hann brennur."
Kvæði af Ólafi liljurós - Upphaf: „Ólafur reið með björgum fram." Íslenskur sagnadans. Íslenskt þjóðlag.
Máninn hátt á himni skín - Upphaf: „Máninn hátt á himni skín/ hrímfölur og grár." Efti Jón Ólafsson ritstjóra (f. 1850. d. 1916). Lag upprunalega erlent, líklega danskt eða færeyskt.
Nú er glatt hjá álfum öllum - Upphaf: „Nú er glatt hjá álfum öllum." Lagið er upprunalega færeyskt
Nú er glatt í hverjum hól - Upphaf: „Nú er glatt í hverjum hól." Eftir Sæmund Eyjólfsson frá Rauðsgili (f. 1861. d. 1896)
Nú er glatt og líf í landi - Upphaf: „Nú er glatt og líf í landi". Eftir Sæmund Björnsson
Sól skín á fossa - Upphaf: „Sól skín á fossa/ segir hún Krossa." Höf. ókunnur. Þjóðvísa. Samtal kúnna á nýársnótt. Sjá þulur

V. Nýja árið

Ó, hver dýrðlegt er að sjá
Jesús, mín morgunstjarna
Hve sælt hvert hús

Röð kvæðanna eftir upphöfum:

Jólaveisla í Haganesi við Mývatn árið 1906

Gömul jólasveinaþula frá Snæfjallaströnd (Vestfjörðum):

Tífill og Tútur,

Baggalútur,

Refur og Redda,

Steingrímur og Sledda,

Bjálfinn sjálfur

og Bjálfans barnið,

Litli Drumbur

og Efri Drumbur

hann drumbar alla,

Lunguslettir

og Ketkrókur.

Þetta áttu húsmæður að fara með eftir að bærinn hefur allur verið þrifinn á gamlárskvöld til þess að bjóða huldufólk velkomið:

Komi þeir, sem koma vilja,

veri þeir, sem vera vilja,

og fari þeir, sem fara vilja,

mér og mínum að meinlausu.

Kýrnar tala á þrettándanótt:

Það þorði enginn að vera á þrettándanóttina í fjósinu því að þá fóru kýrnar að tala, þetta var talið yfirnáttúrulegt. Svo er það einu sinni á þrettándanum að einn vinnumaðurinn fer út í fjós og felur sig þar. Þá byrja kýrnar að tala:

Mál er að mæla,

en maður er í fjósi,

ærum við hann

og ærum við hann

áður en kemur ljósið.

Maðurinn varð vitlaus.