Embedded Files
Ólafur liljurós er langvinsælasti sagnadansinn á Íslandi. Hann er einnig sunginn og dansaður í Færeyjum.
ÍFk númer:
ÍFk 1
VÓ númer:
VÓ 1
TSB númer:
Varðveisla á Ísl:
G, B, V2, V1 ofl.
Fyrirsögn á íslensku:
Kvæði af Ólafi liljurós
Fyrirsagnir á öðrum málum:
Elveskud
Lagboði:
Fjögur íslensk þjóðlög:
Lag nr. 1 af vörum Guðmundar Davíðssonar frá Hraunum í Fljótum sem er í moll.
Lag nr. 2 af vörum Péturs Gudjohnsen, prentað hjá Bergreen árin 1846-1847
Lag nr. 3 af vörum G. Thorarensen
Lag nr. 4 í uppskrift Bjarna Þorsteinssonar við viðlagið ör snör flýgur sig
Höfundur:
Ókunnur
Kvæðagrein:
Kvæði undir sama bragarhætti:
Útgáfur:
Íslenzkir vikivakar og vikivakakvæði, 1894, bls. 281-282.
Efni kvæðis:
Riddari nokkur, Ólafur liljurós að nafni, ríður meðfram ónefndum björgum sem virðast vera álfabyggðir. Álfameyjar koma aðsvífandi að Ólafi, ein á fætur annarri - að minnsta kosti fjórar að tölu. Fjórða álfamærin tekur Ólafi fagnandi og býður honum til samvistar með þeim í björgunum. Ólafur kveðst ekki munu þiggja slíkt boð, enda vel kristinn að hans eigin sögn. Álfameyjarnar bregðast ókvæða við svari Ólafs, og ein álfamærin "gengur sig til arkar" og tekur "saxið snarpa". Sú veitir Ólafi svöðusár en þó tekst honum að stíga á sinn hvíta hest og ríða til móður sinnar. "Hví ertu fölur og hví ertu bleikur?" spyr móðir Ólafs en hann á erfitt með að segja hið sanna, að hann hafi verið á álfaslóðum. Kvæðið endar síðan með dauða Ólafs og í sumum útgáfum springa fjölskyldumeðlimir hans af harmi.
Uppruni og aldur kvæðisins:
Kvæðið hefur glatað mjög miklu af efni sínu ef skoðaðar eru aðrar norrænar útgáfur. Þá eru kristileg viðhorf mjög áberandi í íslensku gerðinni (Vésteinn Ólason 1979:359).
Færeyska útgáfan „Ólavur riddararós" er mun upprunalegri og ítarlegri en íslenska gerðin en þar er m.a. sagt frá ástæðum ferðalags Ólafs um álfaslóðir (Ólafur ætlaði sér að veiða hind). Þá byrlar álfkonan Ólafi með eiturdrykk (þar sem í flaut eiturkorn) í færeysku útgáfunni en ekki stunginn til bana líkt og í íslensku gerðinni. Sagnaminnið um eiturdrykkinn er þó til staðar í öðrum íslenskum sagnadönsum, t.d. í Kvæðinu um Nikulás.
Kvæðið er vel þekkt um öll Norðurlönd og en kvæðið birtist fyrst á prenti í Danmörku árið 1583. Þar ber kvæðið heitið „Elveskud". Í Noregi heitir kvæðið „Olav Liljekrans" og í Færeyjum „Ólavur riddararós".
Kvæðið birtist fyrst hér í Kvæðabók séra Gissurar Sveinssonar, sem hann setti saman árið 1665. Þar ber kvæðið heitið „Kvæðið af Ólafi liljurós" og hefur sá titill loðað við kvæðið allar götur síðan.
Meðhöndlun kvæðisins í tímans rás:
Kvæðið af Ólafi liljurós er langvinsælasti sagnadansinn hér á landi og er hann enn víða sunginn á heimilum landsmanna (2022).
I
Útg. Gissurar Sveinssonar (1665)
1. Ólafur reið með björgum fram,
– rauður loginn brann, –
hitti fyrir sér álfarann.
– Þar lá búinn byrðing undan björgunum fram.
2. Þar kom út ein álfamær
gulli snúið var hennar hár.
3. Þar kom út hin önnur,
hélt á silfurkönnu.
4. Þar kom út hin þriðja,
silfurlinda um sig miðja.
5. Þar kom út hin fjórða,
henni varð skjótt til orða.
6. Velkominn Ólafur liljurós,
gakk í búð og drekk hjá oss.
7. Eg vil ei með álfum búa,
heldur vil eg á Guð minn trúa.
8. Þó þú viljir með álfum búa,
samt máttu á Guð þinn trúa.
9. Bíð þú mín um litla stund,
meðan eg geng í græna lund.
10. Hún gekk sig til kistu,
axlaði yfir sig skikkju.
11. Hún gekk sig til arkar,
greip upp saxið snarpa.
12. Þú mut ei so héðan fara,
að þú munir oss kossinn spara.
13. Ólafur leit um söðulboga,
kyssti hann frúna af heilum huga.
14. Hún lagði undir hans herðarblað,
í hjartarótum staðar gaf.
15. Hún lét hönum svíða,
sárasax með síðu.
16. Ólafur leit sitt hjartablóð,
undir fæti á fola stóð.
17. Ólafur keyrði hest með spora,
so reið hann til móður dyra.
18. Klappar á dyr með lófa sín,
„ljúktu upp ástar móðirin mín.“
19. „Hvaðan komstu, sonurinn minn“,
„hvörninn ertu so fölur á kinn.“
20. „So ertu blár og so ertu bleikur“,
„sem þú hafi verið í álfaleik.“
21. „Mér tjáir ekki að dylja þig“,
„álfamærin blekkti mig.“
22. „Móðir, ljáðu mér mjúka sæng“,
„systir, ljáðu mér síðuband.“
23. Leiddi hún hann í loftið inn,
dauðann kyssti hún soninn sinn.
24. Þar var meiri grátur en gaman,
þrjú fóru lík í steinþró saman.
II
Útgáfa úr Snót (önnur útgáfa 1865):
1. Ólafur reið með björgum fram,
– villir hann,
stillir hann –
hitti' hann fyrir sér álfarann.
– þar rauður loginn brann.
Blíðan lagði hann byrinn undan björgunum
blíðan lagði hann byrinn undan björgunum fram.
2. Þar kom út ein álfamær,
hún var ekki Kristi kær.
3. Þar kom út ein önnur,
hélt á silfurkönnu
4. Þar kom út hin þriðja,
með gullband um sig miðja;
5. Þar kom út hin fjórða,
hún tók svo til orða,
6. „Velkomin, Ólafur Liljurós,
gakk í björg og bú með oss."
7. „Ekki vil eg með álfum búa,
heldur vil ég á Krist minn trúa;"
8. „Þó þú gjörir með álfum búa,
samt mátt þú á Krist þinn trúa;
9. „Bíddu mín um eina stund,
meðan ég geng í grænan lund;"
10. Hún gekk sig til kistu,
lagði yfir sig skikkju;
11. Hún gekk sig til arkar,
tók upp saxið snarpa;
12. „Ekki muntu svo héðan fara,
að þú gjörir mér kossinn spara;"
13. Ólafur laut um söðulboga,
kyssti frú með hálfum huga;
14. Saxinu hún stakk í síðu
Ólafi nokkuð svíður;
15. Ólafur leit sitt hjartablóð
líða niður við hestsins hóf;
16. Ólafur keyrir hest með spora,
heim til sinnar móður dyra;
17. Klappar á dyr með lófa sín,
„ljúktu upp, kæra móðir mín;"
18. Fatta hafði hann fingur og smá,
með listum plokkar hann lokuna frá;
19. „Því ertu fölur og því ertu fár:
eins og sá, með álfum gár?"
20. Ei er ég fölur, og ei er ég fár
eins og sá, með álfum gár.
21. „Móðir, ljáðu mér mjúka sæng,
systir, bittu mér síðuband."
22. Móðir gaf honum mjúka sæng,
systir batt honum síðuband.
23. Ei leið nema stundir þrjár,
Ólafur var sem bleikur nár;
24. Ei leið nema lítil stund,
Ólafur ungi gaf upp önd.
25. Vendi ég mínu kvæði í kross,
– villir hann,
stillir hann –
sankte Máría sé með oss,
– þar rauður loginn brann.
Blíðan lagði hann byrinn undan björgunum
blíðan lagði hann byrinn undan björgunum fram.
III
1. Ólafur reið með björgum fram
– ör snör flýgur sig –
hitti hann fyrir sér álfarann,
– með örina á hendi,
riddarinn temur folann sinn með vendi.
2. Þar kom út ein álfamær
gulli snúið var hennar hár.
3. Þar kom út hin önnur,
hélt á silfurkönnu.
4. Þar kom út hin þriðja,
silfurlinda um sig miðja.
5. Þar kom út hin fjórða,
henni varð skjótt til orða.
6. Velkominn Ólafur liljurós,
gakk í búð og drekk hjá oss.
7. Eg vil ei með álfum búa,
heldur vil eg á Guð minn trúa.
8. Þó þú viljir með álfum búa,
samt máttu á Guð þinn trúa.
9. Bíð þú mín um litla stund,
meðan eg geng í græna lund.
10. Hún gekk sig til kistu,
axlaði yfir sig skikkju.
11. Hún gekk sig til arkar,
greip upp saxið snarpa.
12. Þú mut ei so héðan fara,
að þú munir oss kossinn spara.
13. Ólafur leit um söðulboga,
kyssti hann frúna af heilum huga.
14. Hún lagði undir hans herðarblað,
í hjartarótum staðar gaf.
15. Hún lét hönum svíða,
sárasax með síðu.
16. Ólafur leit sitt hjartablóð,
undir fæti á fola stóð.
17. Ólafur keyrði hest með spora,
so reið hann til móður dyra.
18. Klappar á dyr með lófa sín,
„ljúktu upp ástar móðirin mín.“
19. „Hvaðan komstu, sonurinn minn“,
„hvörninn ertu so fölur á kinn.“
20. „So ertu blár og so ertu bleikur“,
„sem þú hafi verið í álfaleik.“
21. Móðir bjó honum mjúka sæng,
systir batt honum síðuband.
22. „Sendu minni festarmey
gullhring fríðan af hendi mér."
23. Þegar hann lagðist í mjúka sæng,
systir batt honum síðuband.
24. Þegar að sól á fjöllum skein
Ólafur beið sitt dauðamein.
25. Þegar sól á fjöllum rauð
Ólafur þoldi þunga nauð.
26. Þar var meiri grátur en gaman,
þrjú fóru lík í steinþró saman.
27. Vendi ég mínu kvæði í kross,
– ör snör flýgur sig –
Kristur og María sé með oss,
– með örina á hendi,
riddarinn temur folann sinn með vendi.
Page updated
Google Sites
Report abuse