Barnagælur

(ATH sjá einnig grýlukvæðin, dýravísur, þulur og íslensk þjóðkvæði)

Af barnagælum er til hinn mesti urmull. Nær ógerningur er að taka þær allar saman hér. Í stórum dráttum eru barnagælur ljóð eða vísur sem notaðar voru til þess að hugga börn, hafa þau góð og svæfa. Þær fjalla um öll hugsanleg efni. Sum kvæðanna eru ævaforn og þekkjast annars staðar á Norðurlöndunum. Þess vegna er stundum talað um að barnagælur séu elsta kvæðagreinin á Íslandi. Barnagælur eru oft kveðnar með mismunandi kvæðalögum en einnig raulaðar við einföld og fábreytt lög. 

I. Barnagælur sem tilheyra íslenskum þjóðkvæðum. Þeim er stundum flokkað í:

A. Huggunarkvæði og gæluvísur

B. Ljóðaleikir

C. Vöggukvæði

D. Barnafælur (sjá einnig grýlukvæðin)

A. Huggunarkvæði og gæluvísur

1. Einn guð í hæðinni - Upphaf: „Einn guð í hæðinni / huggarinn minn." Eldgömul barnagæla frá lærdómsöld, líklega úr Austur-Skaftafellssýslu. Barnagælan er dragmælt, líkt og mörg gömul grýlukvæði. Barnagælan hefur líklegast verið ort á árunum 1650 til 1750. Þjóðsaga er varðveitt við þessa barnagælu, um draug sem kveður við gluggann. Sjá einnig sagnadansa

2. Fuglinn í fjörunni hann heitir már - Upphaf: „Fuglinn í fjörunni / hann heitir már." Upprunalega hefur kvæðið verið undir vikivakakvæðahætti. Þessi þjóðvísa er einnig þekkt í Færeyjum og notuð sem viðlag við danskvæði um Gunnar á Hlíðarenda. Sjá vikivakakvæði og dýravísur.

3. Gimbillinn mælti og grét við stekkinn - Upphaf: „Gimbillinn mælti / og grét við stekkinn." Sjá dýravísur.

4. Hver er uppi' á bænum, bænum? - Upphaf: „Hver er uppi' á bænum, bænum?" Sjá einnig dýravísur

5. Hrannar sunna spök spöng - Upphaf: „Hrannar sunna spök spöng." Eftir Pétur Jakobsson (f. um 1740. d. 1797). Sjá ástarljóð, þulur, dansþulur og vikivaka. 

6. Kalt er litlu lummunum - Upphaf: „Kalt er litlu lummunum / líkna vill þeim enginn."

7. Kindur jarma í kofunum - Upphaf: „Kindur jarma í kofunum." Sjá dýravísur.

8. Krummi krunkar úti - Upphaf: „Krummi krunkar úti / kallar á nafna sinn." Sjá dýravísur.

9. Krummi situr á kirkjuburst - Upphaf: „Krummi situr á kirkjuburst / kallar hann upp með hárri raust." Sjá dýravísur.

10. Krummi situr á kvíagarði - Upphaf: „Krummi situr á kvíagarði / kroppar hann á sér tærnar." Sjá dýravísur. https://open.spotify.com/track/1L6UQr3uld0p2Fou946NPS?si=14e26c8932204aa3

11. Krummi snjóinn kafaði - Upphaf: „Krummi snjóinn kafaði, / kátur hló og sagði." Sjá dýravísur.

12. Krumminn á skjánum - Upphaf: „Krumminn á skjánum / kallar hann inn." Sjá dýravísur, vikivakakvæði og vikivaka

13. Krumminn í hlíðinni hann er að slá - Upphaf: „Krumminn í hlíðinni / hann er að slá." Sjá dýravísur.

14. Lömbin út ég lét í gær - Upphaf: „Lömbin út ég lét í gær." Sjá dýravísur.

15. Smalaþula - Upphaf: „Vappaðu með mér Vala." Þetta eiginlega ekki þula heldur mun kvæðið vera undir vikivakakvæðahætti. Sjá einnig dýravísur, vikivakakvæði, vikivaka, þulur og dansþulur.

16. Þegiðu, þegiðu sonurinn sæli - Upphaf: „Þegiðu, þegiðu sonurinn sæli." A. Huggunarkvæði og gæluvísur. Heitir öðru nafni Kúaþula. Dýraþula. Sjá dýravísur og þulur

B. Ljóðaleikir

1. Faðir minn er róinn - Upphaf: „Faðir minn er róinn / langt út á sjóinn." Sjá einnig þulur.

2. Fagur fiskur í sjó - Upphaf: „Fagur fiskur í sjó." Sjá einnig þulur og dýravísur

3. Hún rær og hún slær - Upphaf: „Hún rær og hún slær." Sjá einnig þulur og dýravísur

4. Klappa saman lófunum - Upphaf: „Klappa saman lófunum."

5. Situr hún og rær hún - Upphaf: „Situr hún og rær hún."

6. Stígum við stórum - Upphaf: „Stígum við stórum / stundum til grunda." Sjá einnig þulur

7. Stígur hún við stokkinn - Upphaf: „Stígur hún við stokkinn / stuttan á hún sokkinn."

8. Vel stígur Lalli - Upphaf: „Vel stígur Lalli / langt inn á palli."

9. Við skulum róa á selabát - Upphaf: „Við skulum róa selabát."

10. Við skulum róa rambinn - Upphaf: „Við skulum róa rambinn." Orðasambandinu „róa rambinn" bregður einnig fyrir í fyrsta erindi fornkvæðisins Eilífs kvæðis. Það kvæði er frá miðöldum. Sjá einnig þulur

11. Við skulum róa sjóinn á - Upphaf: „Við skulum róa sjóinn á."

C. Vöggukvæði

1. Andrésardiktur - Upphaf: „Dýrð verði föðurnum / fyrir sín ráð." Þessi barnagæla er dragmælt, líkt og mörg grýlukvæði. Sjá einnig sagnadansa

2. Drottinn á drenginn - Upphaf: „Drottinn á drenginn, / dálítinn piltinn." 

3. Farðu að sofa fyrir mig - Upphaf: „Farðu að sofa fyrir mig / fyrst þú mátt og getur."

4. Góðu börnin gera það - Upphaf: „Góðu börnin gera það / guð að lofa og biðja." Sjá Jórunni Viðar, bls. 27

5. Ljúflingsdilla - Upphaf: „Sofi, sofi sonur minn."

6. Sofa urtu börn á útskerjum - Upphaf: „Sofa urtu börn á útskerjum." Þessi barnagæla var sungin af huldufólki (sjá huldarmál).

7. Sof þú, blíðust barnkind mín - Upphaf: „Sof þú, blíðust barnkind mín."

8. Sofðu nú sælin - Upphaf: „Sofðu nú sælin."

9. Sofðu vært í friði - Upphaf: „Sofðu sætt í friði."

10. Sofðu ætíð sætan dúr - Upphaf: „Sofðu ætíð sætan dúr." Bragarháttur vísunnar er líklegast gamall vikivakakvæðaháttur. Til eru mörg vikivakakvæði undir þessum bragarhætti með viðlagi.

11. Tunglið, tunglið taktu mig - Upphaf: „Tunglið, tunglið taktu mig / og berðu mig upp til skýja." Sjá þulur.

D. Barnafælur (sjá einnig grýlukvæðin):

1. Bíum bíum bíum bí - Upphaf: „Bíum bíum bíum bí."

2. Dó, dó og Dumma - Upphaf: „Dó, dó og Dumma / dagur fyrir sunnan." 

3. Fara börnin fram á pallinn - Upphaf: „Fara börnin fram á pallinn, / fella þau niður pípudallinn." Sjá einnig grýlukvæði

4. Karlinn undir klöppunum - Upphaf: „Karlinn undir klöppunum / klórar hann sér með löppunum."

5. Kruminn á skjá skjá - Upphaf: „Krumminn á skjá skjá." Dýravísa. 

6. Við skulum ekki hafa hátt - Upphaf: „Við skulum ekki hafa hátt."

7. Það á að strýkja stelpuna - Upphaf: „Það á að strýkja stelpuna."

8. Það á að strýkja strákaling - Upphaf: „Það á að strýkja strákaling."

9. Það var barn í dalnum - Upphaf: „Það var barn í dalnum/ sem datt ofan í gat."

E. Barnasálmar

1. Barnasöngur aumra til Jesúm með Bassa og Tenor - Upphaf: „Jesú, mín morgunstjarna." Höf. ókunnur. Lag frá síðmiðöldum.

II. Barnagælur eftir nafnkunna höfunda. Þau tilheyra ekki íslenskum þjóðkvæðum:

1. Bí bí og blaka - Upphaf: „Bí bí og blaka / álftirnar kvaka."  C. Vöggukvæði. Eftir Sveinbjörn Egilsson (f. 1791. d. 1852)

2. Enn eitt dyggða spegilkorn fyrir ungbörnin - Upphaf: „Sjálf ritningin sælan prísar." Eftir síra Ólaf Jónsson á Söndum (f. 1560. d. 1627)

3. Fljúga hvítu fiðrildin - Upphaf: „Fljúga hvítu fiðrildin / fyrir utan glugga." A. Huggunarkvæði og gæluvísur. Eftir Sveinbjörn Egilsson (f. 1791. d. 1852)

4. Illa dreymir drenginn minn - Upphaf: „Illa dreymir drenginn minn." C. Vöggukvæði. Eftir Pál Ólafsson (f. 1827. d. 1905)

5. Krummavísur - Upphaf: „Krummi svaf í klettagjá." Eftir Jón Thoroddsen (f. 1818. d. 1868). A. Huggunarkvæði og gæluvísur. Sjá einnig Dýravísur.

6. Með því ég skyldumst - Upphaf: „Með því ég skyldumst / að mæla og hugsa." C. Vöggukvæði. Þessi stórmerkilega barnagæla er eftir síra Ólaf Jónsson á Söndum (f. 1560. d. 1627), varðveitt í tónlistarhandritinu Melódíu. Kvæðið er undir fornyrðislagi og þjóðlag er varðveitt við barnagæluna. Lagið má einnig nota við fjölmörg gamankvæði undir fornyrðislagi, til dæmis við Skaufhalabálk eftir Svart Þórðarson, skáld Ólafar ríku. 

7. Skaufhalabálkur - Upphaf: „Hefir í grenjum / gamall skaufhali." A. Huggunarkvæði og gæluvísur. Eftir Svart Þórðarson á Hofsstöðum í Reykhólasveit (14. öld). Dýravísur

8. Sofðu unga ástin mín - Upphaf: „Sofðu unga ástin mín, / út í regni grætur." C. Vöggukvæði. Eftir Jóhann Sigurjónsson (f. 1880. d. 1919)

9. Vöggukvæði - Upphaf: „Litfríð og ljóshærð." Eftir Jón Thoroddsen. Sjá barnagælur

10. Þulur - Eftir Theodóru Thoroddsen (f. 1863. d. 1954). A. Huggunarkvæði og gæluvísur.

Röð barnagælnanna eftir upphöfum:

1. Bí, bí og blaka

2. Bíum bíum bíum bí

3. Dó, dó og dumma

4. Drottinn á drenginn

5. Dýrð verði föðurnum fyrir sín ráð

6. Einn guð í hæðinni

7. Faðir minn er róinn

8. Fagur fiskur í sjó

9. Fara börnin fram á pallinn

10. Farðu að sofa fyrir mig

11. Fljúga hvítu fiðrildin

12. Fuglinn í fjörunni hann heitir már

13. Gimbillinn mælti og grét við stekkinn

14. Góðu börnin gera það

15. (Grýlukvæðin)

16. Hefir í grenjum gamall Skaufhali

17. Hrannar sunna spök spöng

18. Hún rær og hún slær

19. Hver er uppi á bænum, bænum

20. Illa dreymir drenginn minn

21. Kalt er litlu lummunum

22. Karlinn undir klöppunum

23. Kindur jarma í kofunum

24. Klappa saman lófunum

25. Krummi krunkar úti

26. Krummi sjóinn kafaði

27. Krummi svaf í klettagjá

28. Krumminn á skjá skjá

29. Krumminn á skjánum kallar hann inn

30. Krumminn í hlíðinni hann er að slá

31. Lömbin út ég lét í gær

32. Með því eg skyldumst að mæla og hugsa

33. Situr hún og rær hún

34. Sjálf ritningin sælan prísar

35. Sof, þú blíðust barnkind mín

36. Sofa urtu börn á útskerjum

37. Sofðu nú sælin

38. Sofðu, unga ástin mín

39. Sofðu vært í friði

40. Sofðu ætíð sætan dúr

41. Sofi, sofi sonur minn

42. Stígum við stórum

43. Stígur hún við stokkinn

44. Tunglið, tunglið taktu mig

45. Vappaðu með mér Vala

46. Vel stígur Lalli

47. Við skulum ekki hafa hátt

48. Við skulum róa selabát

49. Við skulum róa rambinn

50. Við skulum róa sjóinn á

51. Það á að strýkja stelpuna

52. Það á að strýkja strákaling

53. Það var barn í dalnum sem datt ofan í gat

54. Þulur eftir Theodóru Thoroddsen

Lesefni:

Bjarni Þorsteinsson. (1906-1909). Íslensk þjóðlög. S.L. Møller, Kaupmannahöfn.

Einar Ól. Sveinsson. (1942). Fagrar heyrði ég raddirnar. Mál og menning, Reykjavík.Jón Árnason. (1887-1894). Íslenzkar gátur, skemtanir, vikivakar og þulur. Hið íslenzka bókmenntafélag, Kaupmannahöfn.

Jón Árnason. (1887-1894). Íslenzkar gátur, skemtanir, vikivakar og þulur. Hið íslenzka bókmenntafélag, Kaupmannahöfn.

Jón Samsonarson. (2002). Ljóðmál. Fornir þjóðlífsþættir. Stofnun Árna Magnússonar, Reykjavík.

Ófeigur Ófeigsson. (1945). Raula ég við rokkinn minn. Þulur og þjóðkvæði. Gefið út á kostnað höfundarins. Ísafoldarprentsmiðja, Reykjavík. 

Símon Jóh. Ágústsson og Halldór Pétursson. (1992). Vísnabókin. Mál og menning, Reykjavík.