Íslensk hljóðfæri

I. ÍSLENSK FIÐLA

1. Helgi Sigurðsson í Safn til bragfræði íslenzkra rímna að fornu og nýju (1891):

Fiðlur, þessi einföldu, ófullkomnu hljóðfæri, munu nú, að eg ætla, vera, sem fleira gamalt, undir lok liðnar í landinu, og fáir því vita, hvernig þær voru að gerðinni, nema ef væri elztu menn. Því skal hér lítið eitt nánara minnzt á þær, þótt rit þetta ekki hnígi að söng eða hljóðfærum. Það hnígur þó að fornum, andlegum hlutum, bragfræði íslenzkra rímna, og getur þá líka snert þá hluti, er að einhverju leyti snerta bragfræðina, og eru frá horfnum tímum, og einkum hlutir þessir (fiðlurnar) eru líka horfnir úr tímanum.

II. LANGSPIL

1. Jón Ólafsson Grunnvíkingur nefnir langspil undir flettiorðinu „spil”

2. Sjálfsævisaga Jóns Steingrímssonar eldklerks:

„Þá eg í minni Setbergsferð, hvar um áður er getið, hafði næturstað á Bæ í Borgarfirði, sá eg þar snoturt langspil, er þar hékk, og þarverandi húsmóðir, madame Þuríður Ásmundsdóttir, átti og brúkaði. Hún, sem gera vildi mér allt til þénustu og afþreyingar, bauð mér það til að slá upp á það. Og þá eg það reyndi, gat eg það ei fyrir innvortis angursemi og hugsun til fyrri daga, hvað þá hún sá, tók hún sjálf að spila á það ein þau lystilegustu lög, hvar við eg endurlifnaði og fékk þar af sérleg rólegheit."

3. Ferðasaga Mackenzies 

Börn Magnúsar Stephensen sem leika.

4. Magnús Stephensen 

Langspilsleikari líka. Hefur verið stuð hjá Magnúsi. Hann var mjög áhugasamur um tónlistarflutning.

5. Pétur Guðjohnsen (1812–1877)

Langspilin „eyðileggja eyrun á blessuðu fólkinu”. Stuðlaði að útbreiðslu harmóníum.

6. Ari Sæmundsen (f. 1797. d. 1876) 

Tilraun með að kenna nýjan sálmasöng  (Péturs Guðjohnsens) með langspili.

7. Benedikt Gröndal í Dægradvöl:

Einu sinni man jeg til at Bjarni Thorarensen kom; jeg man eptir honum og sýndist mjer hann stærri en hann var í raun og veru, því að jeg var barn, en Bjarni bar sig hátt og ljet mikilmannlega; hann var á rauðum kjól, eðalmaður á hæð, beraxlaður og flatvaxinn; hann beiddi móður mína að spila á langspil, sem hún var ágætilega vel leikin í, og spilaði hún þá Lyt Elskede, ut", en Bjarni söng undir. Þetta hefur verið 1836 eða 7.; Þá voru Langspil alltíð á Álptanesi; í Mackenzies ferðabók er mynd af langspili með bumbu, alveg eins og móðir mín átti, með þrem strengjum, myndin er alveg rétt. Móðir mín var fræg fyrir þetta spil, hún ljek valsa og allskonar lög. Sum langspil voru ekki með bumbu, en einungis breiðari í þann endann sem hljóðopið var á og leikið var yfir; strengirnir voru þrír en nótur settar einungis á þann strenginn sem næstur manni var og hæst var stemdur. þar næst var strengur einni octövu lægri og svo bassinn. Í bók Ólafs Davíssonar um gátur og leiki og í Sunnanfara (nr. 6, 1893) er talað um langspil af töluverðum ókunnugleik (þar sendur og bls. 272 að M. St. hafi andast 1827) Ólafur ætlar að þau sjeu alíslenzk að uppruna, en þau eru sjálfsagt frá Noregi og heita (hjetu) "langeleg", "Langeleik" og "Langspel" (I. Aasen). Um langspil eru þessi vísa, líklega eptir Rósu;

"Netta fingur venur við
veifir slingur korða
hjartað stingur, fær ei frið,
fallega sýngur langspilið".

8. Langspilsmenn á teikningum/málverkum

1.        Kvöldvaka á Grímsstöðum á Fjöllum árið 1836 (rómantíseruð kvöldvaka)

9. Langspilsmenn á ljósmyndum

1.        Jón Ásbjörnsson (f. 1821. d. 1905)

2.        Eggert Helgason (f. 1830. d. 1910)