Ákvæðavísur

Áður en fjallað verður um ákvæðavísur og hin íslensku kraftaskáld síðari alda og helstu einkenni þeirra er við hæfi að byrja á að varpa hér fram þekktustu ákvæðavísu fyrr og síðar og þjóðsögunni í tengslum við hana. Hallgrímur Pétursson (f. 1614. d. 1674) er hér aðalpersóna og tófa nokkur sem gerir ónafngreindum bónda lífið leitt. Bo Almqvist (1961, 86) gengur það langt að fullyrða að hvert mannsbarn hafi þekkt umrædda þjóðsögu sem hljómar svo:

Það eru og enn nær almenn munnmæli, að Hallgrímur prestur kvæði ref dauðan fyrir bónda einn, er væri vinur hans, því kallað væri, að stefnivargur eyddi sauðfé hans unnvörpum, og kvæði hann þá stöku þessa:

         Þú sem bítur bóndans fé,

         bölvuð í þér augun sé

         stattu nú sem stofnað tré

         stirð og dauð á jörðunni!

Þjóðsaga þessi birtist í 5. árgangi tímaritsins Gesti Vesfirðingi (1855, 71). Þarf varla að taka fram að refurinn steindrapst við þessa vísu séra Hallgríms. Í þjóðsögunni og vísunni má draga saman lykileinkenni kraftaskáldanna og ákvæðakveðskapar. Kraftaskáldin eru yfirleitt nafngreindar og sögulegar persónur. Kraftavísur þeirra þurftu að vera frumortar fyrir ákveðinn atburð – þær höfðu einungis áhrif einu sinni – og ekki mátti mátti fara með sömu vísu tvisvar (Almqvist 1961, 74). Ekki þótti það verra ef skáldunum var heitt í hamsi og fluttu kraftavísur sínar með miklum eldmóð og miklum trúarhita, því þá gátu áhrif skáldskaparins magnast enn frekar (Almqvist 1961, 75). Kraftaskáldin voru yfirleitt sterkar og áberandi persónur. Þau voru sveipuð dulúð, voru þekkt í samfélaginu fyrir það að verjast hvers kyns andstæðingum með sínum kröftugum vísum og gerði kveðskapurinn þeim kleift að stjórna dýrum, veðri og færa björg í bú fyrir sig og sína nánustu.

Benda má á að kraftaskáldin þurftu ekki endilega að vera vel að sér í skáldskaparfræðum. Þau gátu verið leirskáld eins og Almqvist bendir á og nefnir dæmi um Þorstein nokkurn í Varmavatnshólum sem ekki virtist hafa verið sleipur í fræðunum en kraftaskáld þó (Almqvist 1965, bls. 76). Enn mikilvægara var fyrir skáldin að vera hraðkvæð, þ.e. að yrkja á staðnum, og eins fljótt og þau frekast máttu, til þess að verjast þeirri ógn hverju sinni sem steðjaði að þeim (Westcoat 2021, 90-91).

Allra mögnuðustu kraftaskáldin höfðu einnig svo mikið vald yfir skáldskap sínum að þau gátu kveðið niður drauga og meira að segja varist fjölkynngi galdramanna (Westcoat 2021,1). Dæmi um varnarbaráttu kraftaskálds á móti galdramönnum má lesa í þjóðsögunni „Um Þormóð, feðgana og Jón frænda“ (Jón Árnason 1961, 532-534). Saga þessi fjallar um Þormóð á Gvendareyjum sem átti í deilum við feðga sem báðir hétu Jón Jónsson. Í einni klausu úr þjóðsögunni má lesa viðhorf Jóns galdramanns, er kallaður var „frændi“ (líklega til þess að greina hann frá feðgunum sem einnig hétu Jón), til kraftsins í vísum kraftaskálda sem, að hans mati, virtist geta borið galdramenn ofurliði:

„Jón hét maður og var Ólafsson; hann var í frændsemi við feðga þá sem fyrr eru nefndir og því var hann kallaður „Jón frændi“. Jón var smiður góður og galdramaður svo mikill að haft var eftir honum að hann hefði sagt það kunningjum sínum að sig vantaði einn staf til þess að hugsa mann dauðan og væri hann nú á leiðinni. [...] Sagt er að Jón frændi vildi hefna þeirra feðga á Þormóði og léti sem sér mundi verða lítið fyrir því nema ef ákvæði Þormóðar yrðu sér að ofurefli, því Jón var ekki skáld.“

Þá voru sérstök augu kraftaskáldanna, þekkt af endemum, sbr. „að hvessa augun“ og virðast slík frásagnareinkenni vera afar forn þar sem slíkar lýsingar má einnig finna í Íslendingasögunum og öðrum fornsögum (Westcoat, 2021, 74-79). Kraftaskáldin voru einnig oftar en ekki drykkju- og tóbaksmenn (Almqvist 1961, 84). Það gat haft mikil áhrif á skáldin, þau gátu því snöggreiðst og líklegri til þess að hóta andstæðingum með kraftavísum undir slíkum áhrifum en ella.

Elstu heimildir um kraftaskáldin eru ekki gamlar. Þær elstu eru ritaðar á fjórða áratug 19. aldar og birtast orðin ‚kraftaskáld‘ og ‚ákvæðaskáld‘ í fyrsta sinn á prenti í Íslenzkum æfintýrum sem Jón Árnason og Magnús Grímsson gáfu út árið 1852 (Almqvist, 1961, 73-74). Þó benda heimildir til þess að ímynd kraftaskálda hafi verið ljóslifandi á meðal almennings miklu fyrr, og má tilfæra eitt dæmi úr Kvæðabók úr Vigur, pappírshandriti frá 17. öld (þó orðin kraftaskáld eða ákvæðaskáld séu að vísu ekki notuð þar). Eftirfarandi klausa í kvæðabókinni er úr ritgerð um skáldskap, líklega eftir Magnús Jónsson í Vigur (1637-1702): „Nokkrir eru þeir, sem halda, að vor skáldskapur hafi furðanlegan kraft og verkan, bæði um illt að gera og illu að afstýra, hvar kannski dæmi megi til finnast (Jón Helgason, 1955, 36v).“

Þó kraftaskáldin hafi verið algeng á 17. og 18. öld, og í raun alveg fram á 20. öld má finna vísbendingar um að þau hafi verið á ferðinni miklu fyrr, meira að segja á 14. öld. Í Íslandslýsingu Peder Hansen Resens (1625-1688) má finna varðveittar arfsagnir um munk nokkurn sem hafði:

... veitzt með bölbænum að biskupi nokkrum, er áður hafði gert munkinum miska. Varð biskupinn nærri sturlaður og tók ekki að batna, fyrr en munkurinn kvað bragarbót (palinodium), og að annar munkur í Þykkvabæjarklaustri um 1500 ofsótti þjónustustúlku , sem hafði áður gert honum miska með ákvæðakvæði, svo að jörðin hafi tekið að opnast og tekið hana með sér allt upp að hnjám.“ (Almqvist 1961, 90).

Munkurinn getur ekki verið neinn annar heldur en Eysteinn Ásgrímsson, 14. aldar munkur í Þykkvabæjarklaustri (d. 1361). Eysteini bergður einnig fyrir í kvæðinu Sjálfdeilum eftir Hall Magnússon (d. 1601) og sýnir vísan greinilega að Eysteinn hafi verið einhvers konar kraftaskáld:

Eysteinn hét sá upptók slag

af eptirleitni snauða,

þá kvað hann svo breyttan brag

að biskup hrepti dauða.

Það er því greinilegt að kraftaskáldin hafa verið til – eða fólk áður fyrr hafi haldið slíku fram – á 14. öld fram á miðja 20. öld.

Kraftaskáldatal:

1. Áni bóndi í Ketu (18. aldar handrit)

2. Ari Jónsson (1833–1907)

3. Árni Böðvarsson skáld (1713–1776)

4. Auður (18th century)

5. Baldvin Halldórsson (1863–1934)

6. Bergsteinn Þorvaldsson blindi (ca. 1550–1635)

7. Bergúlfur (huldumaður, samtíða Grími höfðingja, 19. aldar handrit)

8. Bergþór (17. öld. Föðurnafn óþekkt. Faðir Guðmundar)

9. Bjarni Gíslason frá Kálfárdal (1880–1940)

10. Björn Björnsson á Klúku (1809–1908)

11. Bólu-Hjálmar Jónsson (1796–1875)

12. Borgar-Grímur (álfur eða huldumaður, 17. aldar handrit)

13. Brokeyjar-Hákon Hákonarson (1793–1863) --> KVEÐSKAPUR Á ÍSMÚS (rímur)

14. Brullant (sending, 20. aldar handrit)

15. Brynjólfur Þorsteinsson (1838–1909)

16. Dala-Starri (18. öld)

17. Einar (17. öld. Samtíða Bergþóri)

18. Einar Bjarnason á Mælifelli í Skagafirði (1782–1856)

19. Einar Einarsson skáld á Harrastöðum (1792–1865)

20. Einar Sæmundsson (1684–1750)

21. Eiríkur á Jódísarstöðum (18. öld. Samtíða Magnúsi Björnssyni)

22. Emerentsjána úr Mýrdal eða Meðallandi (19th century)

23. Eyjólfur Bjarnason prestur á Þönglabakka (18. eða 19. öld)

24. Eyjólfur Pétursson (1744–1836)

25. Eyjólfur Magnússon ljóstollur (1841–1911)

26. Finna skáld af Norðurlandi (19. aldar saga)

27. Finnbjörn bóndi á Sæbóli (19. aldar handrit)

28. Galdra-Illugi Jónsson (ca. 1590–ca. 1645)

29. Galdra-Leifi, a.k.a. Þorleifur Þórðarson (ca. 1570–ca. 1647)

30. Geirmundur (18. öld)

31. Gísli Eyjólfsson (1810–1863)

32. Gísli Konráðsson (1787–1877)

33. Grímur höfðingi (samtíða Bergúlfi, 19. aldar handrit)

34. Grímur Bessason (1719–1785)

35. Guðbrandur Einarsson (Galdra-Brandur) (1722–1799)  --> KVEÐSKAPUR Á ÍSMÚS

36. Guðmundur prestur að Arnarbæli í Ölfusi (19. aldar handrit)

37. Guðmundur Bergþórsson (1657–1705)  --> KVEÐSKAPUR Á ÍSMÚS

38. Guðmundur Guðmundsson á Sólheimaþingum (ca. 1751–1828)

39. Guðmundur Torfason (1798–1879) 278

40. Guðríður Jónsdóttir (1810–1895)

41. Guðrún kona Sæmundar fróða (12. öld)

42. Guðrún Bjarnadóttir, kona Teits (ca. 1738–ca. 1801)

43. Guðrún Jónsdóttir skálda (1767–1850)

44. Guðrún Pálsdóttir yngri (1815–1890)

45. Guðrún Þórðardóttir skáldkona (1817–1896)  --> KVEÐSKAPUR Á ÍSMÚS

46. Guttormur Guðmundsson (ca. 1736–1816)

47. Halldóra Guðmundsdóttir (ca. 1778–1858)

48. Halldór Jónsson hinn eldri frá Reykjahlíð (ca. 1757–1817)

49. Hallgrímur Ásmundsson skáld (1759–1846)

50. Hallgrímur Jónsson Thorlacius (ca. 1679–1736)

51. Hallgrímur Pétursson (1614–1674)

52. Hallur Magnússon (d. 1601)

53. Hallvarður Hallsson (ca. 1723–1799)

54. Hermann Jónsson í Firði (1749–1837)

55. Hjálmar Þorsteinsson (1742–1819)

56. Hreggviður skáldi (18. eða 19. öld, óvíst hvort um sé að ræða Hreggvið Eiríksson)

57. Hreggviður Eiríksson skáld á Kaldrana (1767–1830)

58. Illugi Helgason (1741–1818)

59. Ingibjörg í Grafarkoti (19. öld)

60. Jakob Samsonarson (1790–1843)

61. Jens [Vigfússon] Hjaltalín (1842–1930)

62. Jóhann Kristjánsson (1893–1965)

63. Jóhannes Árnason (ca. 1786–1856)

64. Jón (16. öld. Föðurnafn óþekkt. Samtíða Þórði Magnússyni á Strjúgi)

65. Jón Árnason, a.k.a. Bárðarstaðar-Jón (ca. 1789–1856)

66. Jón Björnsson skáld (1742–1830)

67. Jón Egilsson (19. öld. Samtíða Gísla Konráðssyni)

68. Jón Eyvindsson, Skottuskáld (18. öld)

69. Jón Guðmundsson lærði (1574–1658)

70. Jón Hákonarson (19.öld, sonur Brokeyjar-Hákonar)

71. Jón [Jónsson] Austmann (1787–1858)

72. Jón [Jónsson] Espólín (1769–1836)

73. Jón Jónsson skáld í Berunesi (ca. 1639–ca. 1703)

74. Jón Jónsson Torfabróðir (ca. 1799–1846)

75. Jón Rifsi (18. öld, Samtíða Páli Jónssyni Vídalín)

76. Jón Sigurðsson Dalaskáld (1685–1720)  --> KVEÐSKAPUR Á ÍSMÚS

77. Jón Þorláksson á Bægisá (1744–1819)   --> KVEÐSKAPUR Á ÍSMÚS

78. Jón Þorsteinsson (ca. 1775–1848)

79. Karítas Jakobsdóttir (19. eða 20. öld)

80. Keflavíkur-Sigurður Hallgrímsson (d. 1792)

81. Ketill bóndi í Ketu á Skaga (Samtíða Borgar-Grími. 18. aldar handrit)

82. Kolbeinn á Bjarghúsum í Vesturhópi (18. öld)

83. Kolbeinn Grímsson Jöklaskáld (ca. 1600–ca. 1682)   --> KVEÐSKAPUR Á ÍSMÚS (rímur)

84. Latínu-Þorsteinn Jónsson (18. öld, samtíða Árna Böðvarssyni)

85. Látra-Björg Einarsdóttir (1716–1784)

86. Leirulækjar-Fúsi, a.k.a. Vigfús Jónsson frá Leirulæk á Mýrum (ca. 1648–1728)

87. Magnús Björnsson (1746–1785)

88. Magnús Einarsson á Tjörn (1734–1794)

89. Magnús Hallsson skáld blindi (17th century, contemporary of Magnús Pétursson)

90. Magnús Pétursson á Hörgslandi (ca. 1600–1686)

91. Magnús Sigurðsson (19th century)

92. Magnús Sveinsson (1699–1776)

93. Níels Jónsson skáldi (1782–1857)

94. Oddrún eyfirsk vinnukona í Möðrudal (19th century)

95. Ólafur Erlendsson (ca. 1783–1830)

96. Ólafur Jónsson (1735–1794)

97. Páll Jónsson skáldi (1779–1846)

98. Páll [Jónsson] Vídalín (1667–1727)

99. Páll Ólafsson (1827–1905)

100. Pétur Einarsson á Ballará (1597–1666)

101. Pétur Gizurarson prestur á Ofanleiti í Vestmannaeyjum (d. 1691)

102. Pétur Pétursson prófastur (1754–1842)

103. Runólfur Sigurðsson sem bjó í Heiðardalnum (1798–1862)

104. Sigfús Jónsson prófastur í Höfða (1729–1803)

105. Sigmundur Árnason, a.k.a. Blót-Sigmundur (1742–1829)

106. Sigríður Jónsdóttir (17th–18th century)

107. Sigríður Sigurðardóttir frá Keflavík (b. 1777)

108. Sigurður [Eiríksson] Breiðfjörð (1798–1846)

109. Sigurður Gíslason Dalaskáld (d. 1688)

110. Sigurður Jónsson á Hvalsá (1802–1860)

111. Sigurður Jónsson Fljótsdælaskáld (b. ca. 1760)

112. Sigurður Jónsson skáldi (b. ca. 1722)

113. Sigurður Sigurðsson á Öndverðarnesi (18th–19th century)

114. Sigurveig Þorvaldsdóttir skáld (1753–1838)

115. Símon Bjarnarson Dalaskáld (1844–1916)

116. Skarða-Gísli Gíslason (1797–1859)

117. Snorri Björnsson á Húsafelli (1710–1803)

118. Snæbjörn Hákonarson (ca. 1788–1836)

119. Staðarhóls-Páll Jónsson sýslumaður (d. 1598)

120. Stefán Sigurðsson Thorarensen (1831–1892)

121. Stefán Tómasson læknir á Egilsá (1806–1864)

122. Steinn Guðmundsson á Reykjum í Miðfirði (19th century?)

123. Sölvi Stefánsson reykdælskur (ca. 1780–1817)

124. Þorbjörn (18th century)

125. Þorkell skáld (18th century)

126. Þórður Magnússon á Strjúgi (16th century)

127. Þorlákur Þórarinsson prófastur (1711–1773)

128. Þormóður Eiríksson í Gvendareyjum (ca. 1668–ca. 1741)

129. Þórólfur Jónsson sem bjó að Litla-Bakka og Arnarstapa í Tálknafirði (18th century?)

130. Þorsteinn bóndi í Varmavatnshólum (19th century?)

131. Þorsteinn Jónsson prestur að Dvergasteini (1737–1800, unclear he is Latínu-Þorsteinn)

132. Þorsteinn Magnússon á Hæli (ca. 1652–ca. 1732)

133. Þórunn Oddsdóttir ekkja í Þverdal í Dalasýslu (19th century?)

134. Þorvaldur Magnússon á Sauðanesi (ca. 1670–1740)

135. Þorvaldur Rögnvaldsson (ca. 1596–1679)