Galdur og forneskja

Úr námskeiðinu  Bókmenntir og galdur

Kennari: Aðalheiður Guðmundsdóttir, prófessor í íslenskum bókmenntum fyrri alda.

Eftir því sem við lærum meira, þeim mun betur skiljum við hvað við vitum lítið. Fullyrðingar byggja á skilningi annarra manna, við getum myndað okkar eigin skoðanir á efninu. Galdur verður aldrei skilgreindur til fulls.

Hugtakið galdur er í raun óljós merking. Galdur andstæða trúar? Jón Hnefill Aðalsteinsson segir um galdra: „Trúmaðurinn lýtur hinu yfirnáttúrulega, beygir sig undir vald þess og vilja, dýrkar það og tilbiður í þeirri von að óræðum máttarvöldunum þóknist að umbuna gjafir, fórnir og auðmjúkan hug. Galdramaðurinn reynir á hinu yfirnáttúrulega og beygja það undir sinn vilja í því skyni að hagnýta sér mátt þess í eigin þágu."

En hvað eiga galdrar sameiginlegt?

1. Galdrar stríða gegn meginstraumum samfélagsins. Þar af leiðandi eru allar slíkar tilraunir litnar hornauga, og jafnvel taldar ólöglegar.

2. Galdur í eðli sínu andfélagslegur, hann þjónar ekki fjöldanum heldur einstaklingnum gegn fjöldanum. Þess vegna ógnar galdur þeirri reglu og því skipulagi sem samfélagið hefur mótað sér.

3. Galdur brýtur gegn viðurkenndum hugmyndum sem fólk skilur ekki, og þar af leiðandi hræðist fólk galdur. Hann ógnar samfélaginu.

4. Þeir sem stunda galdra hafa fært sig á ákveðið svið sem er framandi almenningi. Það sem menn þekkja ekki, það óttast þeir.

5. Það er óumdeilanlegt að galdur felur alltaf í sér ógn sem orsakar hræðslu og hræðslan getur stjórnað athöfnum manna. Þetta á bæði við í þröngu samhengi og víðu.

Það er gott að hafa það á bakvið eyrað að mjög erfitt getur reynst að alhæfa eitthvað um galdur innan Evrópu. Það sem er átt við galdur á einu svæði á ekki endilega við á öðrum stað. Við, sem erum gestir þessarar vefsíðu, fullyrðum ekki neitt! En eitt er víst, nornir voru svo sannarlega til. 

Nokkrar ranghugmyndir um galdra:

1. Nornir eru ekki til --> Það er ekki rétt

2. Witch-doctor (töfralæknir) er norn --> Það er ekki rétt

3. Galdur er eins alls staðar í heiminum --> Það er ekki rétt

4. Svartmessan (black mass) tilheyrir göldrum --> Það er ekki rétt

5. Iðkun galdra er eitt af því sem einkennir miðaldir --> Ekki alveg!

6. Nornir eru kvenkyns, yfirleitt gamlar og ljótar --> Það er ekki rétt

7. Iðkun galdra er heimskuleg afþreying --> Það er ekki rétt!

ENSK HUGTÖK UM GALDUR OG FORNESKJU:

1. Magic = Galdur. Stundum er honum skipt í tvennt:

   1. High magic = Vísindagaldur/lærður galdur/hágaldur. Lærðir menn í skólum, (á Íslandi t.d. skólapiltar í Skálholti og á Hólum). Yfirleitt karlmenn (e. renaissance magic). Hér þarf þó að hafa í huga að margt alþýðufólk á Íslandi (ekki einungis skólapiltar) var lært og stundaði einhvers konar hágaldur af þessu tagi. Dæmi um vísindagaldur: Stjörnuspeki (galdrakarl með hatt með stjörnum á. Hér er verið að vísa í e. renaissance magic). Stjörnuspekin byggir á sama grundvelli og annar vísindagaldur, að það sé náttúrleg tengsl á milli himintungla og heilsufars, skapgerðar og örlaga manna. Hágaldur tengdist þar af leiðandi vísindaiðkun. Þeir sem stunduðu hágaldur reyndu að skilgreina alheiminn og lögmál hans. Þetta eru í raun forverar nútímavísinda. Vísindin spretta af vísindagaldri. Vísindagaldramenn voru í raun vísindamenn á frumstæðu stigi. Þessir menn voru þó í andstöðu við kirkjuna þar sem alþýðunni var ekki ekki endilega ætlað að skilja tilvist heimsins, heldur átti hún að trúa á skapara hans. Vísindagaldur í tengslum við Ísland: Alþýðuvísindi? Jón Guðmundsson lærði (f. 1574. d. 1658) er dæmi um Íslending sem stundaði einhvers konar vísindagaldur.

   2. Low magic = Alþýðlegur galdur/kukl/lággaldur. Stundum einnig kallað „folk magic" á ensku. Þeir sem stunda „low magic" tilheyra hvorki lærðra manna stétt né kirkjuvaldi heldur er hér um að ræða alþýðumenningu. Hér eru notuð orð á borð við alþýðugaldur, „kuklara" og „fjölkynngi" og tengjast þessi hugtök á engan hátt kristinni trú (ath. þó e. witchcraft hér að neðan sem fellur undir alþýðugaldur (low magic). Það tengist kristni!). Þeir sem eru kuklarar eru í algerri andstöðu við vísindagaldur. Þeir voru þó sjálflærðir. Lággaldur er mjög frumstæður í eðli sínu. Byggist á orsök og afleiðingu. Ef þú gerir A þá gerist B. Dæmi um athöfn sem flokkast sem alþýðugaldur og henni síðan stillt upp gagnvart hefðbundinni aðferð sem ekki tengist galdri á neinn hátt: Bóndi A eykur frjósemi akurs síns með því að rífa niður og dreifa yfir hann hálsi af hænum á miðnætti. Bóndi B ber hins vegar áburð á akur sinn í dögun. Báðir gera þetta vegna þess að þetta er orsök og afleiðing. Eins og sjá má er hér um að ræða mikinn stigsmun. Bóndi B sem ber áburðinn gerir það í ljósi þekkingar og reynslu (það er gott að bera áburð í dögun áður en sólin er orðin heit). En bóndi A er fullur af hjátrú. Hér eru tvenns konar athafnir þar sem búist er við því sama, en aðferðin er ólík. Fyrri bóndinn stundar alþýðlegan galdur en hinn síðari ekki. Alþýðugaldri/kukli/lággaldri má skipta í tvennt:

      1. Sorcery: Ísl. fjölkynngi.  Engin tengsl við kristna trú. Þeir sem stunda fjölkynngi (e. sorcery) eru ekki vísindamenn sbr. umfjöllunina hér að ofan (e. high magic). Dæmi um fjölkynngi sem enn þekkist í dag eru t.d. athafnir margra frumstæðra þjóða í Afríku. Allur frumstæður galdur fellur undir fjölkynngi. Tilraunir til þess að komast af til að verja sig. Álög eru oft nátengd ástandi spennu og einhvers konar samfélagslegum málefnum. Í Skandinavíu er stundum talað um „trolldom." í tengslum við fjölkynngi. Góðgaldur tilheyrir fjölkynngi. Stundum er erfitt að gera greinarmun á fjölkynngi og trúarbrögðum. Lykilmunurinn er sá, að seiðkarlinn (e. sorcerer) reynir að þvinga eitthvað í gegn með valdi í formi athafna í staðinn fyrir að tilbiðja. Ef prestur í þjóðflokki fremur seið til þess að magna regn, friða stríðandi fylkingar getum við ekki sagt að um fjökynngi sé að ræða. Ef presturinn aftur á móti fremur seið gegn samfélaginu í einrúmi, sem hann einn nýtur góðs af, þá getum við talað um það sem fjökynngi. 

      2. Witchcraft: Ísl. Trúargaldur/nornagaldur/svartigaldur. Hér koma nornirnar við sögu (e. witch). Notað um þá sem stunda nornagaldur sem tengist trúarkristni. Hér þarf að hafa í huga að nornir þurfa ekki að vera gamlar konur! Djöflatengdur trúargaldur sem tengist mjög mikið nornafárinu á síðari hluta 16. aldar og 17. öld. Nornir tengja sig við djöfulinn. Nýheiðingjar (e. neopagans) sem stunda nú á dögum forn norræn trúarbrögð og eru að endurgera seiðinn tilheyra ef til vill þessum flokki. Í Skandinavíu er stundum talað um trúargaldur sem „norr. hekseri", þ.e. þeir sem  hafa gert samning við djöfulinn til þess að framkvæma svartan galdur. Þetta hugtak var mikið notað í tengslum við galdrafárið á Norðurlöndunum. Þó trúargaldur (e. witchcraft) falli undir lággaldur (e. low magic) þá byggist hann á mjög sambærilegum hugmyndum um hágaldurinn, þ.e. að það sé leynilegt og ósýnlegt samband á milli allra hluta, en þó ekki eins skilgreind vísindaleg heimsmynd eins og high magic. Iðkunin gengur út frá að ná sambandi við náttúrukrafta, jafnvel stjórna þeim í gegnum djöfulinn! Það má alls ekki blanda witchcraft við enska orðið occult (ísl. dulspeki). 

2. Spiritus mundi = Alheimsandinn. Tengist high magic. Það væri hægt að virkja hann og ná sambandi við hann. Fyrstu skrefin í eðlisfræði, Tilraun fólks til þess að reyna að skilja heiminn vísindalega. En þegar við reynum að hafa áhrif á þessar tengingar í alheimsandanum --> galdur.

3. Magick = Nútímagaldur. Það sem gerist í dag. Hópar eða „cult" sem starfa víðsvegar um heiminn.

4. Witch = Notað í mjög víðum skilningi en tilheyrir lággaldri. Í ensku er það notað yfir bæði kynin en á Íslandi skiljum við hugtakið sem „norn", það er gömul kona. Þetta gefur upp ranga mynd. En norn hefur þríþætta skilgreiningu:

   1. Nornin er alltaf fjölkunnug (mannfræðileg nálgun). Á ensku: „sorcerer"

   2. Nornin er djöfladýrkandi (sagnfræðileg nálgun). Á ensku heitir þetta að vera „Satanist." Þú getur ekki stundað galdra nema að gera samning við djöfulinn. Hér tengist nornin því kirkjunni og kristinni trú.

   3. Nornin dýrkar heiðin goð og iðkar galdur. Vinsæl náglun í dag. Svona skilur fólk hugtakið í dag. Komið út fyrir kristnina.

5. Wizard = Upprunaleg merking „sá vitri". En yfirleitt notað um þá sem stundaði hágaldur (high magic). Upprunalega tengdist hugtakið líklega báðum kynjum, en þó yfirleitt reglan sú að karlar eru „wizards" og konur „witches." Þetta er ekki úr lausi lofti gripið þar sem karlar stunduðu yfirleitt vísindin fyrr á öldum (þá wizards sem tengjast hágaldri) en konurnar (witch) fengu ekki að stunda slíkt, tengdust meira náttúrunni, fljótari að bregðast við með óútskýrðum hætti og þar með bendlaðar við lággaldur. . En á 19. öld breytist merkingin, mörg dæmi um það að wizards hafi fært sig yfir í lággaldur.

6. Warlock = Svikari, tengist báðum kynjum. Notað jafnt fyrir bæði kynin. En þegar komið var á 15. öld: sama merking og „witch."

7. Wicca = Sá sem stundaði sorcery (lággaldur). Merkingin breytist í nornafárinu: þá notað yfir fordæður, nornir sem tengdust djöflinum (witch). þ.e. færist úr fjölkynngi yfir í nornagaldur.

8. Maleficus = Fordæðuskapur (trolldom). Vísar til nornagaldurs. Tilheyrir lággaldri. Hann stundaði slæma og illa fjölkynngi.

Nokkur lykilrit lærdómsaldar um galdra (16. öld):

1. Cornelius Agrippa (1533: De Occulta Philosophia)

Hann skiptir galdri í þrennt:

1. Náttúrugaldur: Með honum vilja menn hafa áhrif á náttúrukrafta, frumefnin fjögur og slíkt

2. Stærðfræðigaldur: Með honum vildu menn hafa áhrif á krafta himingeimsins, tengdist stjörnuspeki

3. Trúargaldur: Menn vildu reyna að hafa áhrif á æðri máttarvöld

2. Giambattista della Porta (1558: Maggiae Naturalis)

Vann allt sitt líf að því að telja fólki trú um það að náttúrugaldur væri ekkert galdur heldur vísindi, og þeir sem fengjust við þær rannsóknir um náttúruna væru vísindamenn. Galdur ekkert yfirnáttúrulegur. Hvernig virka efni náttúrunnar saman? Þetta er í raun þekkingarleit að mati hans. 

ÍSLENSK HUGTÖK UM GALDUR 

1. Galdur = gala

2. Fjölkynngi = Vítt; alþýðugaldur, miðaldir. Sá sem veit mikið! Norrænt mál: trolldom. Fjölfróður? Lært og erft. Lærir t.d. af ömmu sinni, getur einnig verið meðfætt. Tengist á engan hátt kristni. Ófreskigáfa. 

3. Forneskja

4. Góðgaldur = Samheiti við hvítagaldur. Hvítigaldur vísar í kirkjuna. Í hvítagaldri er notast við helga gripi, vígt vatn særingar og guðsorð. Hvítigaldur fellur undir trúargaldur en þó bundið við kristni en trúargaldur er víðara hugat, á ekki endilega við kristni.

5. Hvítigaldur = Kristin skírskotun. 

6. Svartigaldur = Í illu skyni. Nornagaldur (í samningi við djöfulinn) Orð sem dregið er af latneska orðinu Necromantia. Það þýðir að vekja upp dauða eða særa upp anda sem eru dánir. Nota þá dauðu í þágu galdurs. Fólk fyrr á öldum ruglaði hugtökunum negromantia og necromantia saman. Svarti galdur og nornagaldur er alltaf trúargaldur. Ungt hugtak í íslensku. Svartakonstir.

7. Fordæðuskapur = Ill fjölkynngi.

8. Norn = Mjög gamalt orð í íslensku. Hafði upphaflegu merkinguna „dís" í fornum textum. Síðar fer þetta orð að merkja konu sérstaklega sem iðkar djöfullegan galdur. Upphaflega átti þetta við um bæði karlar og konur en á Íslandi tengist orðið konum einungis. Í seinni tíma textum tengjast nornir aldrei sorcery. 

Skilgreiningar Russels:

Að kalla til sín anda er mjög frumstætt

Sá sem framkvæmir trúarathafnir í þágu almennings er kallaður priest/priestess. Tengsl galdurs og trúarbragða er mikil. Fyrir þá sem trúa á galdur, líkt og gert er í frumstæðum þjóðum, geta afleiðingarnar orðið raunverulegar. 

Sorcery worldwide - áhrif galdra á samfélögin.

Í Suður-Súdan: Zande--ættflokkurinn

Hjá þessum þjóðflokki eru þrenns konar galdur

1. Góðgaldur

2. Sorcery - illur (við myndum kalla þetta fordæðuskap

3. Nornagaldur - Nornir haldi samkomur, ríða út á nóttunni í líki anda. Éta sálir til þess að næra sig. Sá sem tærðist upp var líklegur til að vera fórnarlamb nornar. Þess vegna borguðu Zande menn spámönnum fyrir að vernda þá. 

Nornir í Afríku eru yfirleitt kvenkyns. En witch doctors eru yfirleitt karlar. 

Evrópsk fornöld

Nauðsynlegt að byrja á stuttu yfirliti á þróun kristinnar trúar. Fyrr á öldum einkenndust trúarbrögð mjög á einhyggju, þ.a.s. allt sem væri til væri á endanum af einu og sama frumefninu. Gott yrði ekki aðskilið frá illu. Þessi heimsmynd fór að taka breytingum í kringum 600BC með kenningum íranska spámannsins Zarathustra, um að hið illa væri alls ekki hluti af hinu guðlega, heldur ætti sér aðra uppsprettu. Og með þessu hefst aðskilnaður á milli þess góða og illa. Og allt í einu stendur fólk rammi fyrir vandamáli sem var óþekkt áður, þ.e. siðferðislegu vali. Fólk þurfti að gera upp við sig hvort það veldi hið góða eða illa. Með þessu eykst ábyrgð einstaklingins og maðurinn verður berskjaldaðri. Þessar kenningar eru því undirstaða þeirrar tvíhyggju sem við þekkjum Kristin heimsmynd okkar byggir á þessu. Kristin trú er eingyðistrú á sama tíma og hún grundvallast á heimsmynd tvíhyggjunnar. Hvernig getur þá algóði guð verið skapari alls en samt sem áður skapað heim með öllum þeim hörmungum sem þar er að finna? Hugmyndir um djöfulinn eru óljósar. Guð og djöfullinn urðu andstæður. Þetta gerist ekki á einum vettvangi heldur á löngum tíma. 

Töfrabrögð Grikkja og Rómverja

Um galdur á Íslandi:

Skilin hér á landi eru mjög óljóst. Alþýðufræðimenn voru svo gott sem sjálfmenntaðir, en bjuggu þó yfir furðumiklum fróðleik og þekkingu úr vísindunum. Ef maður skoðar galdrahandrit frá 17. öld og 18. öld mjá sjá að Íslendingar voru óvenju vel að sér í vísindum. Mjög mikill lærdómur kominn saman í þessum galdrahandritum. Margt er komið úr erlendum fræðibókum og lærðum prentbæklingum. En að þessu sögðu, hvernig skilgreinum við þá þessa íslensku galdramenn? Greinilega lágu Íslendingar í slíkum bókum. Eru þeir kuklarar (tilheyra low magic) eða eru þeir vísindamenn? Greinilega kepptust þeir við að skrá allt niður, gæti verið að þeir hafi ekki vitað allt, heldur sanka að sér til þess að skoða seinna. En ljóst er að skilin eru óljós á milli hágaldurs og lággaldurs hjá íslenskum galdramönnum.

Nornafárið á 16. og 17. öld

Gerður greinarmunur á því hvort um sé að ræða alþýðugaldur (witchcraft) eða hágaldur (high magic)

Er munur á yfirnáttúrulegum hlutum og yfirskilvitlegum hlutum?

Ástargaldur

Í Hávamálum segist Óðinn kunna þá list að fremja ástargaldur. Mjög náskylt álögum. Þó við séum ekki göldrótt getum við snúið hugmyndum fólks. Óðinn getur það hið minnsta. Mitchell segir að samband milli ástar og galdurs sé mjög mikið í tungumálinu, sbr. að töfra einhvern upp úr skónum. Byggir undir almennum hugmyndum. Eitthvað sem snertir alla einstaklinga. Ástargaldur tengist mjög álögum. Í Kormák sögu er dæmi um að kona komi í veg fyrir ást. Og Gunnhildur drotting leggur álög á Hrút, sbr. í Brennu-Njáls sögu. Getuleysi gagnvart eiginkonu.  Ekki löngu eftir ritunartíma Njálu tekur Noregskonungur fyrir mál sem varðar ásökun um galdur. Ragnhildur tregagás árið 1325. Álögin fá meiri mátt ef galdrakonan gerir ástargaldur sinn opinberan, sbr. í Skírnismálum. 

Galdur breytist í kringum siðaskiptin, meiri djöflatrú --> tengist galdrafárinu.

Ástargaldur virðist hafa verið fjölbreyttur í galdrabókum. Ástardrykkur, ástarsteinar ofl. 

Frægasti ástardrykkur miðalda: Ástardrykkur í Tristrams sögu og Ísöndar. 

Ástargaldur og jurtir:

Margar jurtir tengjast ástargaldri, t.d. Nornajurt, Óðjurt, Hjónagras, Friggjargras og Brönugras, sbr. (Hálfdanar saga Brönufóstra! Á að gefa stúlku ákveðin grös).

Hermann Pálsson – Um norræna menn og sama

• Hermann Pálsson skrifar bók um tengsl milli norrænna manna og fólks af samísk bergi. Algengt að fjölkunnugir menn ræna einstaklingum minninu.

• Minna má á það að andstæðupör eru algeng. Til eru álög, einnig gagnálög. Óminnisdrykkur vs. minnisdrykkur.

Kraftaskáld:

Kraftaskáld á síðari tímum, ákvæðaskáldskapur tengist álögum. Þessum vísum er kastað fram eins og álögum. Og Eirik Westgard hann telur að þessi tegund skálda séu í rauninni séríslensk, kannski tengsl við írska skáldskaparhefð? Yfirnáttúrulegir eiginleikar. Eirik byggir á kenningum Bo Almquist. Almquist hafði tekið niður lista um kraftaskáld, um 200 nöfn. Hefur stóran lista eftir Almquist. 

Fimm skáld af handahófi sem talin eru kraftaskáld:

Guðrún Pálsdóttir

Níels Jónsson skáldi

Látra-Björg

Símon Dalaskáld

Ari Jónsson (f. 1822. d. 1907)

Öll eiga þau sameiginlegt að hafa notað kveðskap sem vopn. 

Álög og kraftaskáld? Mjög mikilvægt að tengja það saman.

Bo Almquist: Norrön Niddiktning

Eldri skáld á borð við Egil Skalla-Grímsson - nota til samanburðar.

Ath. einnig samanburð við álagasögur

At. hvaðan hugyndir spretta.

Hið mælta orð: bundið mál eða formúla (stöðluð orð)

Einnig dæmi um formúlur í sögnum (ekki bundnar við ævintýri)

Kraftaskáldin búa yfir heitum, sterkum eða áköfum huga

Hvernig hefur hugarástand áhrif á orð?

Hvað með mátt bæna?

Bölbænir, t.d. Buslubæn var ekki skrifuð niður oft þar sem fólk þorði ekki að fara með bænina.

Athugasemdir:

Ekki kaupa neina bók eftir Stephen Flowers! (The Galdrabók)  

Kvæði og þulur sem tengjast galdri:

1. Allra flagða þula - Upphaf: „Líttu upp leikbróðir og láttu fólk þegja." Úr Vilhjálms sögu sjóðs.

2. Bárður minn á jökli - Upphaf: „Bárður minn á jöklu/ leggstu nú á þófið mitt." Forneskjubæn

3. Hott hott í haga

Loki sest á stokka,

kembir sína lokka,

Fýll hét hann faðir þinn,

Skónál hét hún móðir þín,

Ágirnd hét hún amma þín,

Öfund hét hún systir þín.

Rekist nál í rassinn á þér,

Loki minn, og losnaðu nú.

Hott hott í haga,

kýrnar vilja naga,

farið þið hvörki í mitt tún

né annarra manna tún.

Farið þið hvörki í mínar engjar

né annarra manna engjar.

Sankti Jóhannes

vísi ykkur veginn,

þangað sem grasið er.

Sæl María, guðs móðir,

sestu nú á stein,

og gáðu vel að kúnum mínum

meðan ég fer heim.

Frásagnarfræði:

• Gagnast best á munnlægaefni, einkum goðsögnum, þ.e. sögum sem einkennast af mikilli formfestu. 

• Bókin Morphology of the folktale.

• Fornaldarsögurnar næst því að byggjast á munnmælum. Mörk munnlegra bókmennta og ritaðra bókmennta. 

Fjölbreytt hugtök fjölkynngis:

Brögð, feikn, forneskja, galdur, gerningur, konstur, kukl, kunnátta, kynngi, list, seiður, trölldómur, tröllskapur, töfrar, vísdómur.

Aðferðir:

að efla, gala, kasta á, leggja á, magna, rista, rýna og seiða.

Vegna þess hve fjölbreyttur efniviðurinn er þá hlýtur það að vera að fjölkynngi hafi skipt máli fyrir fólk.

Það þarf að dýpta bókmenntasöguna.