Eddukvæði og dróttkvæði

Eddukvæði og dróttkvæði. Hér verða teknir saman bragarhættir eddukvæða og dróttkvæða og þjóðlögin við þau. Þessir bragarhættir eru þeir elstu á meðal germanskra þjóða en elstu lög við þessa bragarhætti voru ekki skráð fyrr en á 17. öld. Heimildir staðfesta að kvæði undir fornyrðislagi, ljóðahætti og dróttkvæðum hætti hafi verið sungin að minnsta kosti eftir siðaskiptin.

Engin tilraun verður gerð til að aldursgreina lögin hér en mörg þeirra eru keimlík sem bendir sterklega til þess að þau hafi tilheyrt sama tónheimi. Þekktasta þjóðlag sem tilheyrir þessum tónheimi er vafalaust við Það mælti mín móðir eftir Egil Skalla-Grímsson. Einnig má greina þennan tónheim í öðrum kveðskapartegundum, svo sem við erfiljóð, t.d. á borð við Vigfús Thorarensen - Upphaf: „Hælislaus á hóli/ hrísla stend ég sendnum" eftir Bjarna Thorarensen (f. 1786. d. 1841) og gamankvæði t.d. á borð við Hákarlsbrag - Upphaf: „Sögu ég segja vil/ sem hingað fregnin bar" eftir Sigfús Árnason (f. 1790. d. 1822) og Reiðvísa - Eftir Pál Ólafsson.

Hér má einnig nefna að bragarháttur sem mótaðist í byrjun 19. aldar, svonefnt Solveigarlag, tengist mjög dróttkvæðum hætti og er í raun náskyldur honum. Nokkur íslensk þjóðlög hafa varðveist við þennan bragarhátt. Helga Jóhannsdóttir tónlistarfræðingur bendir á að þjóðlög við Solveigarlag hafi jafnframt verið notuð við fornar dróttkvæðar vísur (SÁM 87/1233 EF).

Undir fornyrðislagi

Til eru að minnsta kosti fjögur íslenskt þjóðlög og kvæðalög við fornyrðislagið og þau sungin við eftirfarandi kvæði.

Grýlukvæði - Upphaf: „Nú er á skemmtun/ skortur ei lítill." Eftir Björn Ólafsson á Hrollaugsstöðum í Hjaltastaðaþinghá (f. 1802. d. 1866). Þjóðlagið er varðveitt á segulbandsupptöku. Heimildarmaður er Guðmundur Þorsteinsson frá Lundi.
Hjálmars kviða - Upphaf: „Drag mér af hendi". Heimildarmenn fyrir þjóðlaginu voru síra Þorlákur Jakobsson í Sauðlauksdal (f. 1860. d. 1954) og Sig. L. Jónasson. Þorlákur syngur lagið við Saknaðarljóð Jónasar en Sig. L. Jónasson fullyrðir að lagið hafi verið sungið við Hjálmars kviðu úr Örvar-Odds sögu í kringum 1850. Lagið var sungið í tvísöng.
Með því ég skyldumst - Upphaf: „Með því ég skyldumst/ að mæla og hugsa." Barnagæla eftir síra Ólaf Jónsson á Söndum (f. 1560. d. 1627). Þjóðlagið er varðveitt á nótum í tónlistarhandritinu Melódíu.
Saknaðarljóð - Upphaf: „Þá var ég ungur/ er unnir luku." Eftir Jónas Hallgrímsson (f. 1807. d. 1845). Heimildarmenn fyrir þjóðlaginu voru síra Þorlákur Jakobsson í Sauðlauksdal (f. 1860. d. 1954) og Sig. L. Jónasson. Þorlákur syngur lagið við Saknaðarljóð Jónasar en Sig. L. Jónasson fullyrðir að lagið hafi verið sungið við Hjálmars kviðu úr Örvar-Odds sögu í kringum 1850. Lagið var sungið í tvísöng.
Völuspá - Upphaf: „Hljóðs biðk allar/ helgar kindir." Þjóðlag við Völuspá er varðveitt í í bók Laborde & Roussier sem ber heitið Essai sur Musique Ancienne et moderne. Það lag var a.m.k. notað við Völuspá af sumum á 18. öld. Lagið er fengið úr fórum Jóns Ólafssonar nokkurs sem uppi var á 18. öld. Ekki er vitað með vissu sá maður var.
Þrymskviða - Upphaf: „Reiður var Vingþór/ er hann vaknaði." Fornyrðislag. Sama lag og notað var við Grýlukvæði eftir Björn Ólafsson á Hrollaugsstöðum í Hjaltastaðaþinghá (f. 1802. d. 1866). Þjóðlagið er varðveitt á segulbandsupptöku. Heimildarmaður er Guðmundur Þorsteinsson frá Lundi.

Undir ljóðahætti

Til eru að minnsta kosti tvö íslensk þjóðlög við hinn forna ljóðahátt og þau sungin við eftirfarandi kvæði.

Hávamál - Upphaf: „Gáttir allar/ áður gangi fram." Eftir Óðin sjálfan. Kvæðið er undir ljóðahætti. Hið fyrra er varðveitt í bók Laborde & Roussier sem ber heitið Essai sur Musique Ancienne et moderne. Lagið hið síðara er líklega miklu yngra (sem var notað við mörg kvæði undir ljóðahætti).
Man ég þig mey eftir Jónas Hallgrímsson (f. 1807. d. 1845).

Undir dróttkvæðum hætti

Eigi má ek á œgi - Upphaf: „Eigi má ek á œgi/ ógrátandi líta". Eftir Ketilríði Hólmkelsdóttur (f. á 10. öld). Vísan er varðveitt í Víglundar sögu. Lagið er það sama og við Stóðum tvö í túni.
Horfinn er fagur farfi - Upphaf: „Horfinn er fagur farvi".
Krákumál - Upphaf: „Hjuggum vjer með hjörvi." Vísa um dauða Ragnars Loðbrókar. Lagið er íslenskt þjóðlag, varðveitt í bók Laborde & Roussier sem ber heitið Essai sur Musique Ancienne et moderne. Lagið er fengið úr fórum Jóns Ólafssonar nokkurs sem uppi var á 18. öld. Ekki er vitað með vissu sá maður var.
Mundut síðr en sauðir - Upphaf: „Mundut síðr en sauðir/ Sýrar gráps fyr dýri." Dróttkvæð vísa úr Grettis sögu. Eftir Ásdísi Bárðardóttur (f. um 975). Guðmundur Þorsteinsson frá Lundi (f. 1901. d. 1989) syngur kvæðið á segulband fyrir þjóðfræðinga árið 1967. Hann var ættaður af Austfjörðum, bróðir Guðfinnu Þorsteinsdóttur, Skáld-Erlu.
Sneið fyrir Sikiley víða - Upphaf: „Sneið fyrir Sikiley víða/ súð; vorum þá prúðir." Dróttkvæð vísa eftir Harald konung harðráða. Lagið er íslenskt þjóðlag, varðveitt í bók Laborde & Roussier sem ber heitið Essai sur Musique Ancienne et moderne. Lagið er fengið úr fórum Jóns Ólafssonar nokkurs sem uppi var á 18. öld. Ekki er vitað með vissu sá maður var.
Stóðum tvö í túni - Upphaf: „Stóðum tvö í túni/ tók Hlín um mig sínum." Dróttkvæð vísa. Eftir Víglund Þorgrímsson væna (f. á 10. öld). Vísan er varðveitt í Víglundar sögu. Lagið er það sama og notað er við Það mælti mín móðir.
Það mælti mín móðir - Upphaf: „Það mælti mín móðir/ að mér skyldi kaupa." Eftir Egil Skalla-Grímsson (f. um 930). Vísuna orti Egill barn að aldri hafandi drepið dreng í knattleik við Hvítárvelli í Borgarfirði. Dróttkvæð vísa (eða dróttkvæð háttleysa)

Undir dróttkvæðri háttleysu

Hér í vörum heyrist bárusnari - Upphaf: „Hér í vörum heyrist bárusnari." Huldarmál úr þjóðsögu. Bragarháttur: dróttkvæð háttleysa.
Reiðvísa - Upphaf: „Þyt leit ég fóthvatan feta." Eftir síra Jón Þorláksson á Bægisá (f. 1744. d. 1819). Bragarháttur: dróttkvæð háttleysa.
Taflvísur - Upphaf: „Fallega spillir frillan skollans öllu/ frúin sú sem þú hefur nú að snúa." Taflvísa eftir síra Stefán Ólafsson í Vallanesi (f. 1619. d. 1688). Bragarháttur: dróttkvæð háttleysa.

Undir Solveigarlagi

Bjarni Thorarensen - Upphaf: „Skjótt hefur sól brugðið sumri." Erfiljóð eftir Jónas Hallgrímsson (f. 1807. d. 1845) um andlát Bjarna Thorarensen. Bragarháttur: Solveigarlag.
Sit ég og syrgi mér horfinn - Upphaf: „Sit ég og syrgi mér horfinn." Eftir Guðnýju Jónsdóttur frá Klömbrum (f. 1804. d. 1836). Bragarháttur: Solveigarlag. Ástarljóð

Elstu nótur við kvæði undir fornyrðislagi er í tónlistarhandritinu Melódíu, við barnagælu eftir síra Ólaf Jónsson á Söndum (1560–1627)

Athugasemdir:

Tenglar:

https://ismus.is/einstaklingar/1001911?sida=2

https://ismus.is/tjodfraedi/hljodrit/1036840