Stefán Ólafsson í Vallanesi

(Til baka í íslensku skáldin og þjóðlögin)

Síra Stefán Ólafsson í Vallanesi (f. um 1619. d. 1688) var eitt allra vinsælasta skáld 17. aldarinnar. Eftir hann liggur gífurlegt magn andlegs og veraldlegs kveðskapar. Hann fæddist á Kirkjubæ í Hróarstungu og var sonur síra Ólafs Einarssonar skálds og prests. Afi Stefáns var síra Einar Sigurðsson í Heydölum. (f. 1539. d. 1636). Stefán er því eitt hinna ausfirsku skálda. Kveðskapur Stefáns var svo vinsæll að hann geymdist vel á vörum fólks um allt land, einkum af veraldlegu tagi, alveg fram á miðja 20. öld og fjölmörg þjóðlög hafa varðveist við kvæði hans. 

Kvæði Stefáns í Vallanesi með þjóðlögum:

1. Bríetarkvæði - Upphaf: „Bjarni og Bríet sinntu/ bæði þreyttu lögmæt svör."

2. Búrið geymir býsna margt - Upphaf: „Búrið geymir býsna margt./ Bæði ker og annað þarft."

3. Carmina Theodorica - Upphaf: „Hvað skal tala, hvað skal tjá/ hrund í eymda róli." Kvæði með viðlagi

4. Díakon - Upphaf: „Neðan úr Fjörðum flytur sig." Kvæði með viðlagi.

5. Drengur, sem opt sníkti í búrið - Upphaf: „Gvendur minn/ gengur í búrið þrátt."

6. Dæmisaga um leonið, úlfinn og refinn - Upphaf: „Eptirdæmið eina/ eg færi til greina." Kvæði undir vikivakakvæðaháttum. Kvæðið er einnig stundum eignað Guðmundi Erlendssyni á Felli í Sléttuhlíð (f. 1595. d. 1670)

7. Eitt kvæði - Upphaf: „Hugsa eg það hvern dag/ þá horfi eg veröld á." Kvæði undir vikivakakvæðaháttum

8. Fabulæ Æsopi fáeinar - Upphaf: „Uxum fjórum á einum stað/ engin þorðu dýrin að." Þetta kvæði kallast einnig Dæmisögur Esóps. Kenniljóð

9. Gott og ílt - Upphaf: „Ei er andvakan góð/ andvöku fylgir angursmergð." Sungið í tvísöng

10. Grýlukvæði - Upphaf: „Ekki linnir ferðum/ um Fljótsdalinn enn." Grýlukvæði

11. Gestur á baðstofuglugga - Upphaf: „Hott, hott og hæ/ hér er guð í bæ."

12. Gunna það verk vann - Upphaf: „Gunna það verk vann,/ er Valdi hlaut af gjald."

13. Hallur á Breiðavaði - Upphaf: „Hingað kom með kálfa tvo/ kænn að velja um staði." Kvæði með viðlagi

14. Hestakaupavísur - Upphaf: „Þá grannar vorir hittast hér."

15. Heyr þú guðs barnið góða - Upphaf: „Heyr þú, guðs barnið góða/ sem grætur tíðum." Þetta er með allra fallegustu lögum við kvæði eftir Stefán í Vallanesi.

16. Húuvísur - Upphaf: „Heiman ríður Húa/ og horfir upp í sól." Hér er Húa líklega hundur. Dýravísur.

17. Inga græðir Þorstein lamaðan - Upphaf: „Þorsteinn hefur lim lest"

18. Ketát - Upphaf: „Gunnarsson ket kann/ að kokka við sinn arnstokk."

19. Kveðið við hund - Upphaf: „Létt er þeim sem lausir flakka,/ líka er þér það kindin blakka." Dýravísur

20. Kvæði Hórazar - Upphaf: „Hvert sinn á haf blá/ halda maður ei má." Sjá Íslenzk þjóðlög Bjarna bls. 541. Einnig kvæðabók Stefáns II, bls. 162

21. Kvæði um Ásmund hefðarhósta - Upphaf: „Eg spyr þig Ási góður,/ er það að vera einn ferðamann."

22. Kvæðiskorn af þeim rúmlata Ferða-Knút - Upphaf: „Kepptist við að koma í Róm/ og kaupa sér þar helgidóm." Þetta kvæði er undir vikivakakvæðahætti. Kvæðið er líklega eftir síra Guðmund Erlendsson að Felli í Sléttuhlíð (f. 1595. d. 1670).

23. Lífsreglur kristins manns - Upphaf: „Hafðu í hug það/ sem hátignin bauð." Eftir síra Stefán Ólafsson í Vallanesi (f. 1619. d. 1688)

24. Lúkidór og Krýsillis - Upphaf: „Lúkidór, sem hollri jörð/ hélt á beit um sumarstund."  Stundum kallast þetta kvæði einfaldlega „Lúsidór". Þetta kvæði eftir Stefán er hreinræktað hjarðljóð sem naut mikilla vinsælda í meginlandi Evrópu á 17. öld. Áttu hjarðljóðin að vekja áhuga borgarstéttarinnar á sveitalífinu og rósemina í hálöndunum. En hjarðljóðin eru sárasjaldséð hér á landi og nutu ekki eins mikilla vinsælda hér líkt og í Evrópu. Kann það að vera að allir Íslendingar voru bændur og lifðu í sveitum. Borgarmenning þekktist ekki hér á 17. öld. Þess vegna voru Íslendingar alfarið lausir við sveitarómantík. 

25. Meyjarmissir - Upphaf: „Björt mey og hrein/ eg unni ein." Ástarljóð

26. Nú er hann kominn á nýja bæinn - Upphaf: „Nú er hann kominn á nýja bæinn,/ ný er orðin síðan um daginn." Sungið í tvísöng

27. Oddsbragur - Upphaf: „Bragurinn rís um bátinn einn/ er brögnum þótti auðnuseinn."

28. Oft hef ég hjá seggjum setið - Upphaf: „Oft hef ég hjá seggjum setið,/ sungið, kveðið, drukkið, étið." Sjá skólasöngva

29. Ómennskukvæði - Upphaf: „Hvað mun því valda/ því vorrar aldar/ er víl svo hátt?". Þetta kvæði er hreinræktaður heimsósómi frá 17. öld. Lag við kvæðið varðveittu systkinin Haraldur Matthíasson kennari og rithöfundur og Kristrún Matthíasdóttir bóndi frá Fossi í Hrunamannahreppi. 

30. Raunakvæði - Upphaf: „Ég veit/ eina baugalínu." Brúðkaupskvæði

31. Reiðvísur - Upphaf: „Bylur skeiðar virta vel." og „Díli minn er með dáðahestum talinn." Hestavísur

32. Skeggjavísur - Upphaf: „Skeggja átti ég að skenkja."

33. Stássmeyjarkvæði - Upphaf: „Stássmey sat í sorgum/ sú var ára tólf." Ástarljóð. Sjá einnig skólasöngva

34. Svanasöngur - Upphaf: „Margt er manna bölið/ misjafnt drukkið ölið." 

35. Taflvísur - Upphaf: „Fallega spillir frillan skollans öllu."

36. Um mann, sem kom undir tjaldskör skáldsins í Kaupstað - Upphaf: „Súptu á aftur, Siggi minn." Drykkjuvísa

37. Um það, hversu kærleikurinn kólnar - Upphaf: „Rækt skír/ rénar nú í heimi/ veröld veldur róg."

38. Um Þorgeirs ólöglega byggingu - Upphaf: „Ekki er langt að leita/ lagagreinum að."

39. Valdi og Guðrún í Vallanesi - Upphaf: „Gunna það verk vann/ er Valdi hlaut af gjald."

40. Vélstapavísur - Upphaf: „Við grannkonu lét greina/ grundin næsta setningslig." 

41. Vísur nokkrar við öl með bassa og tenór - Upphaf: „Lánið drottins lítum mæta." Eftir síra Stefán Ólafsson í Vallanesi (f. 1619. d. 1688). Sungið í tvísöng. Sjá drykkjuvísur

42. Yfir haug Ingólfs landnámsmanns - Upphaf: „Stóð af steindu smíði/ staður fornmanns hlaðinn." 

43. Ölvísa - Upphaf: „Brennivínsbollar tríta." Sjá drykkjuvísur.

Sálmar eftir síra Stefán:

1. Davíðssálmur hvar inni trúað Guðs barn reiðir sig upp á Guðs varatekt - Upphaf: „Hver sér fast heldur."

2. Morgunsálmar - Upphaf: „Hjartað þankar hugur sinni"

3. Sálmur um eftirlöngun eilífs lífs - Upphaf: „Himna rós, leið og ljós,/ líf og velferð."

Kvæði sem ranglega hafa verið eignuð Stefáni Ólafssyni og eru eftir aðra höfunda:

1. Gortaraljóð - Upphaf: „Í húsi einu heyrði eg tal/ þar hýrt var inni mannaval." Eftir Ketil Bjarnason (f. 1707. d. 1744)

2. Næturgistingarsálmur - Upphaf: „Mig bar/ að byggðum seint á degi." Eftir Ketil Bjarnason (f. 1707. d. 1744)

3. Ölkvæði - Upphaf: „Krúsarlögur/ kveikir bögur/ og kvæðin smá." Drykkjuvísa sem líklegast er eftir föður Stefáns, síra Ólaf Einarsson að Kirkjubæ í Hróarstungu. En stundum hefur kvæðið verið eignað Stefáni

Röð kvæðanna eftir upphöfum:

1. Bjarni og Bríet sinntu

2. Björt mey og hrein

3. Bragurinn rís um bátinn einn

4. Búrið geymir býsna margt

5. Bylur skeiðar virta vel

6. Díli minn er með dáðahestum talinn

7. Eg spyr þig Ási góður

8. Ei er andvakan góð

9. Ekki er langt að leita

10. Ekki linnir ferðum um Fljótsdalinn enn

11. Ég veit eina baugalínu

12. Fallega spillir frillan skollans öllu

13. Gunna það verk vann

14. Gunnarsson ket kann

15. Gvendur minn gengur í búrið þrátt

16. Heiman ríður Húa

17. Herra Junkur heim svo reið - vikivakakvæðaháttur

18. Heyr þú guðs barnið góða

19. Himna rós leið og ljós

20. Hingað kom með kálfa tvo

21. Hjartað þankar hugur minn

22. Hott, hott og hæ

23. Hvað mun því valda að vorrar aldar

24. Hvað skal tala, hvað skal tjá

25. Hvert sinn á haf blá

26. Í húsi einu heyrði ég tal

27. Kepptist við að koma í róm

28. Krúsar lögur kveikir bögur

29. Létt er þeim sem lausir flakka

30. Lúkidór, sem hollri hjörð

31. Margt er manna bölið

32. Mig bar að byggðum seint á degi

33. Neðan úr fjörðum flytur sig

34. Oft vindar eik þjá

35. Skeggja átti ég að skenkja

36. Stássmey sat í sorgum

37. Súptu á aptur, Siggi minn

38. Uxum fjórum á einum stað

39. Út á djúpið hann Oddur dró

40. Við grannkonu réð greina

41. Þorsteinn hefur lim lest