Embedded Files
(Ath. sjá einnig skólasöngva, drykkjuvísur, druslur og helgikvæði)
Tvísöngur er séríslenskt afbrigði af tveggja radda söng sem einkennist af því að sungið er í fimmundum og að raddirnar krossast. Lögin eru flest í lýdískum tóntegundum. Stundum er talað um að tvísöngvarnir séu uppistaða þjóðlegrar sönglistar Íslendinga og meðal elstu sönglaga sem varðveist hafa hér á landi. Með öllu er óljóst hvenær tvísöngurinn ruddi sér rúms á Íslandi en þó er talið víst að hann hafi verið vel þekktur hér á miðöldum. Þá minnir þessi sönggerð mikið á organum miðalda. Elstu ritheimildir um íslenskan tvísöng eru í Sögu Lárentíusar biskups Kálfssonar. Heimildin bendir til þess að tvísöngur hafi þegar verið algengur hér á 14. öld. Í sögu hans segir:
„Lét hann jafnan, meðan hann var biskup, skóla halda merkilegan; gengu til skóla jafnan fimmtán eða fleiri; Síra Valþjóf skipaði hann rectorem chori, skyldi hann skipa, hvað hver skyldi syngja; lét hann og saman kalla presta og djákna og alla klerka fyrir stærstu hátíðir, jól og páska og Maríumessur. Öllum festum söng hann sjálfur fyrir, og söng messu og prédikaði sjálfur.– Stóð síra Valþjófr jafnan hjá honum og var hann capellanus.– Eftir messuna, sem hann kom í skrúðhúsið, ásakaði hann stundum djákna og klerka fyrir það, sem honum þótti órækilega fara í lestri eða söng eða öðrum hlutum. Hvorki vildi hann láta tripla eða tvísyngja, kallandi það leikaraskap, heldur syngja „sléttan söng“, eftir því sem tónað vari í kórbókum."
Tvísöngvar voru langalgengastir í Húnavatnsssýslum, einkum í Vatnsdalnum, og Skagafjarðarsýslu um miðja síðustu öld. Tvísöngvarnir, undir veraldlegum kvæðum, voru langoftast sungnir við gleðskap (í réttum og samkomum), og yfirleitt þegar menn voru kenndir. Stundum er talað um tvær aðferðir við flutning tvísöngva og eru þeir eftirfarandi:
A. Sungið í tvísöng
B. Kveðið í tvísöng
Kunnir tvísöngsmenn á 19. öld voru margir úr Vatnsdalnum og má þar nefna bræðurna Lárus Blöndal á Kornsá, Benedikt Blöndal, Kristján Blöndal á Gilsstöðum og Böðvar Þorláksson frá Hofi.
Tvísöngslög sem vinsæl voru í Vatnsdalnum og Húnavatnssýslum:
Andann lægt og manndóm myrt, Ég er fremur fótasár, Ég hef gengið grýtta slóð , Ég söng þar út öll jól, Gleður lýði gróin hlíð, Glópskan ristir glöpin þungt, Hér er ekkert hrafnaþing, Lækurinn, Meðan einhver yrkir brag, Nepjuklóin kreppti skó, Nú er hlátur nývakinn, Sýknir þola sumir menn, Vatnsdalur er versta sveit; Vatnsdalur er vænsta sveit.
Tvísöngslög sem vinsæl voru í Skagafjarðarsýslu:
Ein var meyjan Adam gefin, Farvel Hólar fyrr og síð, Húmar að mitt hinsta kvöld, Skála og syngja Skagfirðingar, Þó að tíðin gerist grimm, Ölgerðin er enn í standi.
A. Sungið í tvísöng (fyrirsagnir kvæðanna):
Administrator Ari - Upphaf: „Administrator Ari/ í ærudingli rólum." Sjá BÞ 1906-1909, bls. 785-786. Eftir Bjarna Thorarensen (f. 1786. d. 1841). Kvæðið fjallar um Ara Sæmundsen (sem tók m.a. saman Leiðarvísi til þess að spila á langspil). Einnig var kvæðið sungið með sama lagi og við Integer vitae sem var mikið sunginn í Bessastaðaskóla. Sjá skólasöngva.
Búrið geymir býsna margt - Upphaf: „Búrið geymir býsna margt/ bæði ker og annað þarft." Eftir síra Stefán Ólafsson í Vallanesi (f. 1619. d. 1688).
Carmen de Beata Virgine Maria - Upphaf: „Máría móðurin skæra/ meyja blóm og æra." Eftir Jón Pálsson Maríuskáld (f. um 1390. d. um 1471). Helgikvæði
Dagsvöku er enn nú endi - Upphaf: „Dagsvöku er enn nú endi/ og nætursvefn fyrir hendi." Gamall kvöldsálmur frá 17. öld. Finnst m.a. í sálmabók Jóns Árnasonar Skálholtsbiskups (f. 1665. d. 1743).
DIFFUGERE NIVES: REPEUNT JAM GRAMINA CAMPIS - Upphaf: „Fönnin úr hlíðinni fór, og fjólan vex aftur í dalnum." Þýðing úr kvæði Quintusar Horatiusar Flaccusar eftir Benedikt Sveinbjarnarson Gröndal yngri (f. 1826. d. 1907). Kvæðið var mikið sungið í Bessastaðaskóla. Sjá skólasöngva.
Drakk ég í gær - Upphaf: „Drakk ég í gær/ og drakk ég enn." Eftir Gunnar Pálsson skólameistara í Bessastaðaskóla (f. 1714. d. 1791). Mikið sunginn í Bessastaðaskóla. Sjá drykkjuvísur og skólasöngva.
Drottins hægri hönd - Upphaf: „Drottins hægri hönd/ haldist yfir þér." Með þessu tvísöngslagi voru góðir gestir sungnir úr hlaði. Hálfgerð kveðjuvísa. „Þegar þeir voru stignir á bak, hófu heimamenn sönginn, en þetta var tvísöngslag, og var ætlast til þess að gestirnir tækju undir og einn þeirra færi upp." Sjá árstíðirnar.
Eitt sinn fór ég yfir Rín, snéri lit - Upphaf: „Eitt sinn fór ég yfir Rín/ – snéri lit –." Upprunalega eftir síra Ólaf Jónsson á Söndum (f. 1560. d. 1627) (sjá þessa elstu útgáfu: Eitt sinn fór ég yfir Rín) en hér hefur kvæðið fjarlægst verulega frá uppruna sínum því hér er lagboðinn Kysstu mig, hin mjúka mær. Sjá einnig skólasöngva
Ég söng þar út öll jól - Upphaf: „Virðing það var mjög há." Erindi úr Kórbrag eftir Jón Skýrkláruson (f. á 17. öld). Sjá jólin.
Faðir á himna hæð - Upphaf: „Faðir á himna hæð/ hver fyrir Jesú náð." Þýðing eftir Magnús Stephensen (f. 1762. d. 1833). Sálmur úr Grallaranum og í Hólabókinni frá 1589. Lagið var sungið eins í um 300 ár. Bragarhátturinn er alíslenskur og lagið íslenskt þjóðlag. Þetta lag var mikið sungið í brúðkaupum í gamla daga. Sjá brúðkaupskvæði.
Farvel Hólar fyrr og síð - Upphaf: „Farvel Hólar fyrr og síð/ farvel sprund og halur." Höfundur ókunnur. Mjög þekkt kvæði í Skagafirði.
Feigur Fallandason - Upphaf: „Mér er orðið stirt um stef/ og stílvopn laust í höndum." Eftir Hjálmar Jónsson í Bólu (Bólu-Hjálmar) (f. 1796. d. 1875)
Flærðarsenna - Upphaf: „Annars erindi rekur." Heimsósómakvæði eftir síra Hallgrím Pétursson sálmaskáld (f. 1614. d. 1674)
Flösku-kveðjur - Upphaf: „Enn skal enni hlúna." Drykkjuvísa eftir Eggert Ólafsson (f. 1726. d. 1768) boðbera upplýsingarinnar á Íslandi. Í þessu kvæði er einnig erindið „Ó, mín flaskan fríða!" (nr. 2).
Gefðu, að móðurmálið mitt - Upphaf: „Gefðu að, móðurmálið mitt." Eftir síra Hallgrím Pétursson sálmaskáld (f. 1614. d. 1674).
Gortaraljóð - Upphaf: „Í húsi einu heyrði ég tal/ þar hýrt var inni mannaval." Eftir síra Stefán Ólafsson í Vallanesi (f. 1619. d. 1688).
Gott og ílt - Upphaf: „Ei er andvakan góð/ andvöku fylgir angursmergð." Eftir síra Stefán Ólafsson í Vallanesi (f. 1619. d. 1688).
Guð, vor faðir, vér þökkum þér - Upphaf: „Guð, vor faðir, vér þökkum þér." Þetta er forn borðsálmur úr „gömlu sálmabókinni" skv. Bjarna Þorsteinssyni (ath. hvaða sálmabók er verið að tala um hér). Sjá BÞ, 1906-1909, bls. 718-719. Þessi borðsálmur var talsvert mikið sunginn í brúðkaupsveislum. Lagið við fyrri borðsálminn: „Faðir á himna hæð". Bjarni Þorsteinsson segir, að báðir þessir borðsálmar hafi verið notaðir í brúðkaupsveislum áður fyrr og þar af leiðandi hálfgerð brúðkaupskvæði en núna eru þau aldrei sungin lengur.
Gunnarsríma - Upphaf: „Hann stóð/ stáli girtur svölum á." Eftir Grím Thomsen (f. 1820 d. 1896). Sami lagboði og við Píkuskræk eftir Eggert Ólafsson (f. 1726. d. 1768)
Halla kerling fetar fljótt - Þjóðvísa. Höfundur ókunnur. Þessi vísa var mikið sungin í Mýrasýslunni, Norðurlandi og víðar.
Hér er ekkert hrafnaþing - Þjóðvísa. Höfundur ókunnur
Heyr þú oss himnum á - Upphaf: „Heyr þú oss himnum á/ hýr vor faðir, börn þín smá." Úr tónlistarhandritinu Melódíu.
Hún er suðr'í hólunum - Upphaf: „Hún er suðr' í hólunum." þjóðvísa. Grýlukvæði. Höfundur ókunnur
Hver skyldi sína hagi klaga - Upphaf: „Hver skyldi sína hagi klaga." Þjóðvísa. Höfundur ókunnur
Höldum gleði hátt á loft - Upphaf: „Höldum gleði hátt á loft/ helst það séður gaman." Sagðar vera eftir Baldvin Arason frá Þorkelshóli, Víðidal (f. 1830. d. 1893)
Integer vitae - Upphaf: „Integer vitae/ scelerisque sumus." Eftir Quintus Horatius Flaccus. Samkvæmt Páli Melsteð var þetta kvæði mikið sungið í Bessastaðaskóla. Sjá skólasöngva.
Ísland - Upphaf: „Hún er fögur/ með fannakögur." Ættjarðarkvæði eftir Grím Thomsen (f. 1820. d. 1896)
Ísland farsældar frón - Upphaf: „Ísland farsældar frón." Ættjarðarkvæði eftir Jónas Hallgrímsson (f. 1807. d. 1845)
Kláusarvísur - Upphaf: „Kláus fór í kolluleitir." Eftir Bjarna Thorarensen (f. 1786. d. 1841)
Kórbragur - Upphaf: „Virðing það var mjög há." Eftir Jón Skýrkláruson (f. á 17. öld)
Kristbjörg mín á kvöldin - Upphaf: „Kristbjörg mín á kvöldin." Þjóðvísa. Höfundur ókunnur
Kysstu mig, hin mjúka mær - Upphaf: „Kysstu mig, hin mjúka mær/ þú ert sjúk." Ástarljóð eftir Bjarna Thorarensen (f. 1876. d. 1841)
Lákakvæði - Upphaf: „Hér er sagan harmakauna/ hvað Þorláki bar til rauna". Eftir Guðmund Bergþórsson (f. 1657. d. 1705). Kvæðið er undir vikivakakvæðahætti. Kvæðið var einnig sungið í tvísöng
Ljósið kemur langt og mjótt - Upphaf: „Ljósið kemur langt og mjótt." Þjóðvísa. Höfundur ókunnur
Lækurinn - Upphaf: „Ég er að horfa hugfanginn/ í hlýjum sumarblænum." Eftir Gísla Ólafsson frá Eiríksstöðum í Svartárdal (f. 1885. d. 1967)
Maríuvísur - Upphaf: „Máría móðirin skæra/ minning þín og æra." Eftir Jón Pálsson Maríuskáld (f. um 1390. d. um 1471). Sjá Kvæðasafn eftir nafngreinda menn á miðöld, bls. 138-140. Helgikvæði
Maríuvísur - Upphaf: „?" Eftir Jón Arason (f. 1484. d. 1550) biskup á Hólum
Mína þá mundi'ég þenja vængi út - Þjóðvísa. Höfundur ókunnur.
Nú er hann kominn á nýja bæinn - Upphaf: „Nú er hann kominn á nýja bæinn/ ný er orðin síðan um daginn." Eftir síra Stefán Ólafsson í Vallanesi (f. 1619. d. 1688).
Nú eru jól að ganga í garð - Upphaf: „Nú eru jól að ganga í garð/ barnanna hátíð blíð." Þjóðvísa. Lagboði: Íslenskt þjóðlag, það sama og notað er við Söng Gríms og Helga eftir Matthías Jochumsson (f. 1835. d. 1920). Sjá jólin
O, bone praeceptor - Sama lag og við Ísland farsælda frón. Sjá BÞ 1929, bls. 48 [Sjá Íslenzk vikivakalög og önnur íslenzk þjóðlög - úrval].
Oddsbragur - Upphaf: „Bragurinn rís um bátinn einn." Eftir síra Stefán Ólafsson í Vallanesi (f. 1619. d. 1688).
Parvior est parvo - Sama lag og við Ísland farsælda frón. Sjá BÞ 1929, bls. 48. [Sjá Íslenzk vikivakalög og önnur íslenzk þjóðlög - úrval].
Píkuskrækur - Upphaf: „Ó, mín hjartans ástar baugabrú!" Ástarljóð eftir Eggert Ólafsson boðbera upplýsingarinnar. Sjá skólasöngva
Saknaðarljóð - Upphaf: „Þá var ég ungur/ er unnir luku." Erfiljóð eftir Jónas Hallgrímsson (f. 1807. d. 1845)
Sá ljósi dagur liðinn er - Upphaf: „Sá ljósi dagur liðinn er/ líður að næturstund." Eftir Pál Jónsson Vídalín (f. 1667. d. 1727) er tók saman Aldafarsbók og Jarðarbók ásamt Árna Magnússyni handritasafnara.
Séra Magnús - Upphaf: „Séra Magnús settist upp á Skjóna." Gömul drusla sungin í tvísöng. Höfundur ókunnur
Sic te diva potens Cypri - Upphaf: „Sic te diva potens Cypri." Eftir Hóras. Sjá skólasöngva
Skálholtspíkur prjóna - Upphaf: „Skálholtspíkur prjóna/ prýðilega þjóna." Þjóðvísa. Höfundur ókunnur
Skipafregn - Upphaf: „Vorið langt/ verður opt dónunum." Eftir Árna Böðvarsson (f. 1713. d. 1776). Drykkjuvísa
Sumarkveðja - Upphaf: „Sjá, nú er liðin sumartíð." Eftir síra Jón Þorláksson á Bægisá (f. 1744. d. 1829)
Svanasöngur - Upphaf: „Margt er manna bölið/ misjnafnt drukkið ölið." Eftir síra Stefán Ólafsson í Vallanesi (f. 1619. d. 1688)
Sæmundur Magnússonur Hólm - Upphaf: „Sæmundur Magnússonur Hólm/ vindanna vængjum á." Lagboði: Íslenskt þjóðlag, það sama og notað er við Söng Gríms og Helga eftir Matthías Jochumsson (f. 1835. d. 1920). Þetta kvæði var mikið sungið í Bessastaðaskóla. Sjá skólasöngva
Söknuður - Upphaf: „Man ég þig mey/ er hin mæra sól." Ástarljóð eftir Jónas Hallgrímsson (f. 1807. d. 1845)
Söngur Gríms og Helga - Upphaf: „Látum af hárri heiðarbrún." Eftir síra Matthías Jochumsson (f. 1835. d. 1920)
Söngur við brúðgang - Upphaf: „Tvenn er/ tíminn daga' og nátta."Brúðkaupskvæði eftir Eggert Ólafsson (f. 1726. d. 1768) boðbera upplýsingarinnar á Íslandi
Til Apollons - Upphaf: „Um hvað biður/ óðarsmiður/ Apollín." Eftir síra Jón Þorláksson á Bægisá (f. 1744. d. 1829)
Yfir kaldan eyðisand - Upphaf: „Yfir kaldan eyðisand." Eftir Kristján Jónsson fjallaskáld (f. 1842. d. 1869)
Það mælti mín móðir - Upphaf: „Það mælti mín móðir/ að mér skyldi kaupa." Eftir Egil Skalla-Grímsson (f. um 900)
Þórríðarvísur - Upphaf: „Þórríður/ þú ert ástaryndið mest." Höf. ókunnur. Sami lagboði og við Píkuskræk eftir Eggert Ólafsson (f. 1726. d. 1768)
Ærnar fjórar átti hann - Upphaf: „Ærnar fjórar átti hann." Höf. ókunnur. Heimildarmaður: Þórður Tómasson í Skógum (f. 1921. d. 2022)
Ölerindi - Upphaf: „Nú er ég glaður á góðri stund/ sem á mér sér." Drykkjuvísa eftir síra Hallgrím Pétursson sálmaskáld (f. 1614. d. 1674)
B. Kveðið í tvísöng (röð kvæðanna eftir upphöfum):
Fylli vindur voðirnar
Kveða mér er kvöl og þraut
Lýst að storð er loft til fulls
Nóttin heldur heimleið þar
Vatnsdalur er versta sveit; Vatnsdalur er vænsta sveit
Þar sem enginn þekkir mann
Þegar veður þjóta um grund
Sungið í tvísöng (röð kvæðanna eftir upphöfum):
Sjá, ljósi dagur liðinn er
Þá var ég ungur
Ærnar fjórar átti hann
Page updated
Google Sites
Report abuse