Ólafur Jónsson á Söndum

(Til baka í íslensku skáldin og þjóðlögin)

Ólafur Jónsson á Söndum (f. 1560. d. 1627). Prestur og skáld á Söndum í Dýrafirði. Hann fæddist í Laugardal í Tálknafirði og tekinn í fóstur hjá ömmubróður sínum Eggerti Hannessyni lögmanni. Seinna gerðist hann heimilisprestur hjá Ragnheiði á rauðum sokkum en hún var eiginkona Magnúsar prúða sýslumanns og höfðingja. Ólafur fékk Sanda í Dýrafirði árið 1596. Ólafur orti mikið af andlegum og veraldlegum kveðskap og mikið hefur varðveist eftir hann. Til eru handrit eftir hann sjálfan og meira að segja má þar finna urmul nótna og lagboða við kvæði hans. Þá eru fjölmörg lög við kvæði Ólafs skrifuð upp í tónlistarhandritinu Melódíu frá síðari hluta 17. aldar.

Kvæði Ólafs á Söndum með þjóðlögum:

1. Annað kvæðiskorn - Upphaf: „Mýkja vilda eg mærðar grein."

2. Drykkjuspil - Upphaf: „Hýr gleður hug minn/ hásumartíð." Sjá vikivakakvæði og vikivaka

3. Ein fögur söngvísa upp á Kristum hvar inni hans brúður, kristins manns sál, ávarpar sinn brúðguma og játar sinn óverðugleika og afbrot en biður um náð og kvittun sinna misverka - Upphaf: „Af hjarta gjarnan hugur minn er."

4. Ein kristileg hugvekja til guðlegs lífernis - Upphaf: „Upp líttu, sál mín, og umsjá þig vel."

5. Ein söngvísa að vænta guðlegrar hjálpar í mótganginum með glöðu og þolinmóðu hjarta - Upphaf: „Syng mín sál, með glaðværð góðri."

6. Ein vegferðarvísa - Upphaf: „Nálæg ferð er nú fyrir hendi." Má syngja sem: „Þann heilaga kross vor herra bar."

7. Ein ævisaga diktarans þessarar kvæðabókar - Upphaf: „Mjög hneigist þar til mannslundin hrein."

8. Einn lítill hymni til uppvakningar - Upphaf: „Hug minn hef ég til þín,/ heilagur drottinn minn." „Með sínum tón."

9. Einn lofsöngur, sem hlýðir helzt um hrörnun og forörgun guðs myndar í manninum, og um þá viðrjetting sem orðin er eptir syndafallið, fyrir vorn endurlausnara Jesúm - Upphaf: „Sterkur himnanna stýrir,/ stórmegtugasti guð."

10. Eitt fagurt bænar- og lofgjörðarkvæði - Upphaf: „Eg hef upp til þín mitt góðfúst geð."

11. Eitt kvæði af Evangelio um brúðkaupið - Upphaf: „Herra minn guð, helgasti." Með tón sem við Biskups Jóns vísur: „Rögnis rósar minni" eftir Odd Halldórsson handi (uppi á 16. öld).

12. Eitt lítið amorskvæði úr þýsku snúið til gamans og svo má þar af læra dæmii tuktar og straff ótuktar - Upphaf: „Eitt sinn fór ég yfir Rín." Þýðing Ólafs Jónssonar á þýsku kvæði. Sjá vikivakakvæði og vikivaka

13. Enn ein söngvísa - Upphaf: „Göfgum góðfúslega/ guð á alla vega."

14. Enn ein söngvísa til Jesúm - Upphaf: „Dýr fæðingin drottins vors. Jesú Kristí."

15. Enn einn dyggðaspegill út dreginn af því gyllini A.B.C. úr þýðverskunni - Upphaf: „Alleina til Guðs set trausta trú."

16. Enn eitt dyggða spegilkorn fyrir ungbörnin - Upphaf: „Sjálf ritningin sælan prísar." Sjá barnagælur

17. Enn eitt huggunarkvæði á móti djöfulsins freistingum, pílum og innblæstri, hann í trúnni á Jesúm Krist að trátsa, hæða og forakta - Upphaf: „Heyr mig, mín sál."

18. Feðgareisa - Upphaf: „Sjálf reynslan fær soddan kennt."

19. Framorðið er og meir en mál - Upphaf: „Framorðið er og meir en mál."

20. Fimmta iðranakvæði - Upphaf: „Mér væri skyldugt að minnast á þrátt."

21. Fimmta kvæði eður söngvísa til Kristum - Upphaf: „Ó, Jesú minn, ég finn." Lag: Tibi laus

22. Fjórða iðranarkvæði - Upphaf: „Enn vil eg einu sinni/ yrkja kvæði um stund."

23. Fyrsta iðrunarkvæði - Upphaf: „Sjálfur guð drottinn sannleikans." Einnig fyrirsögn: Nú byrjast kvæði af iðranaryfirbótinni sem eftir fylgir. Sjá vikivakakvæði og vikivaka

24. Gaumgæfið kristnir - Upphaf: „Gaumgæfið kristnir og gefið til hljóð." Sjá sálma, vikivakakvæði og vikivaka

25. Heilbrigðum manni hverjum ber - Upphaf: „Heilbrigðum manni hverjum ber." Með tón sem Bekkjarslagur. Slæmur í brúðkaupum (?)

26. Heyr þú oss himnum á - Upphaf: „Heyr þú oss himnum á." Stórmerkilegt lag, sungið í tvísöng. 

27. Hugsan kalda hef eg að halda - Upphaf: „Hugsan kalda hef eg að halda."

28. Jesús, sonur hins góða guðs - Upphaf: „Jesús, sonur hins góða guðs."

29. Kom þú, minn herra Kristur - Upphaf: „Kom þú, minn herra Kristur." Með tón sem „Hörmung mitt hjarta stangar." eftir Jón Þorsteinsson píslarvott (með viðlagi). Bragarhátturinn minnir á sagnadansinn sem ber heitið Kvæði af kóng Símoni. Sjá vikivakakvæði og vikivaka

30. Kvæði af tveim börnum eða burðum undarlegum utanlands - Upphaf: „Kærustu hlýðið kristnir á." Dr. Angul Hammerich (f. 1848. d. 1931), danskur tónlistarsagnfræðingur, hafði mikið dálæti á þessu lagi og taldi það vera stórmekilegt, ef ekki merkilegasta íslenska þjóðlagið, einkum af þeim söku hversu fornt það er.

31. Kvæði af þeirri bersyndugri kvinnu - Upphaf: „Andleg skáldin iðka mest."

32. Kvæði eins bónda eptir frelsun úr hrakreisu - Upphaf: „Mjög skyldugt það mönnum er." Tónn: „Hvör sá kristinn karl eða víf." En einnig með tón sem Christophorus kvæði skv. Bjarna Þorsteinssyni en erfitt er að finna hvaðan hann fær heimildina þar sem hann segir ekki allan sannleik í Íslenskum þjóðlögum sínum um að það sé tekið fram í Bmfj 70 4to.

33. Kvæði um góða samvisku - Upphaf: „Guðs minn dýra gjöri eg að skýra."

34. Kvæði um þá sem skröfugir eru á opinberu leyndarmáli - Upphaf: „Víst er nú manni í veraldar ranni."

35. Manninum er hér mjög svo varið - Upphaf: „Manninum er hér mjög svo varið."

36. Með því ég skyldumst - Upphaf: „Með því ég skyldumst/ að mæla og hugsa." Sjá eddukvæði og dróttkvæði og barnagælur

37. Minn guð, minn guð, mundu nú mín - Upphaf: „Minn guð, minn guð, mundu nú til mín."

38. Níunda söngvísa til Christum - Upphaf: „Heyr þú, sem huginn upplýsir." Bls. 260-261 í BÞ. Nr. 108 í Melódíu. Þetta lag hefur verið notað í gleðinni á vökunóttum. Sjá afmorskvæði, vikivaka og vikivakakvæði.

39. Nú eftir fylgja nokkur kvæði fyrir bón ýmsra manna að minnast á sína umliðna ævi, einninn ástvini, og er nú það sá annar partur þessa vísnakvers. Í fyrstu ein ævisaga diktarans þessa kvers - Upphaf: „Mjög hneigist þar til mannslundin hrein."

40. Nú eftirfylgja sálmavísur og kvæði af ávöxtum iðranarinnar eða góðum verkum. Af Guðs boðorðum - Upphaf: „Hress upp þinn hug, upp lát þitt eyra."

41. Nú eftir fylgja söngvísur og kvæði til vors herra, Jesúm Kristum - Upphaf: „Þegar minn dauði og dómur þinn/ dettur á mig, ó Jesú minn." Sálmur undir sagnadansabragarhætti. Sjá sagnadansa, vikivaka og sálma

42. Nær heimurinn leikur í hendi manns - Upphaf: „Nær heimurinn leikur í hendi manns."

43. Orð skal hefja og eigi tefja - Upphaf: „Orð skal hefja' og eigi tefja."

44. Ó herra guð, mín heilsa er rýr - Upphaf: „Ó herra guð, mín heilsa er rýr."

45. Óð skal hefja og ekki tefja angur að kefja - Upphaf: „Óð skal hefja og ekki tefja angur að kefja."

46. Skapsbót - Upphaf: „Þó erindin vísna vessa." Einnig með fyrirsögninni: Sjötta iðranakvæði

47. Spænsku vísur  - Upphaf: „Kveðju mína og kærleiksband/ í kvæði vil ég hér bjóða."

48. Um þá leiðrétting sem orðin er fyrir Jesúm Krist  - Upphaf: „Sterkur himnanna stýrir/ stórmektugasti guð." Með lag: „Himneski guð og herra/ hvers dómur réttvís er." Ekki vitað eftir hvern kvæðið er. Hallgrímur Pétursson notar sama lag við þrítugasta passíusálminn sinn (?)

49. Vel ég þér ráðin vinsamlig - Upphaf: „Vel ég þjer ráðin vinsamlig."

50. Þig bið ég þrátt - Upphaf: „Þig bið eg þrátt/ þýður guð dag sem nátt."

51. Þriðja iðrunarkvæði - Upphaf: „Ó ég, manneskjan auma."

52. Önnur söngvísa til Kristum - Upphaf: „Ó Jesú, elsku hreinn."

Athugasemdir:

Skoða verður rækilega eftirfarandi kvæði eftir Jón og tengsl þeirra við eldri kveðskap frá kaþólskri tíð:

1. Kom þú, minn herra Kristur - Upphaf: „Kom þú, minn herra Kristur." Með tón sem „Hörmung mitt hjarta stangar." eftir Jón Þorsteinsson píslarvott. Bragarhátturinn minnir á sagnadansinn sem ber heitið Kvæði af herra kóng Símoni. Sjá vikivakakvæði og vikivaka

2. Kvæði af tveim börnum eða burðum undarlegum utanlands - Upphaf: „Kærustu hlýðið kristnir á." Dr. Angul Hammerich (f. 1848. d. 1931), danskur tónlistarsagnfræðingur, hafði mikið dálæti á þessu lagi og taldi það vera stórmekilegt, ef ekki merkilegasta íslenska þjóðlagið, einkum af þeim söku hversu fornt það er.

3. Kvæði eins bónda eptir frelsun úr hrakreisu - Upphaf: „Mjög skyldugt það mönnum er." Tónn: „Hvör sá kristinn karl eða víf." En einnig með tón sem Christophorus kvæði skv. Bjarna Þorsteinssyni en erfitt er að finna hvaðan hann fær heimildina þar sem hann segir ekki allan sannleik í Íslenskum þjóðlögum sínum um að það sé tekið fram í Bmfj 70 4to.

4. Nú eftir fylgja söngvísur og kvæði til vors herra, Jesúm Kristum - Upphaf: „Þegar minn dauði og dómur þinn/ dettur á mig, ó Jesú minn." Sálmur undir sagnadansabragarhætti. Sjá sagnadansa, vikivaka og sálma

5. Spænsku vísur  - Upphaf: „Kveðju mína og kærleiksband/ í kvæði vil ég hér bjóða." Bragarháttur þessa kvæðis minnir á Vísur af sancta Maria virgine eftir Jón Pálsson Maríuskáld