Pistlar

Pistill nr 1

Vikivakakvæði og þjóðlögin við þau (fyrri pistill)
Samkvæmt skilgreiningu fræðimanna, sem fást við íslenska bókmenntasögu, einkennast vikivakakvæðin fyrst og fremst af bragarhættinum. Grunnháttur vikivakakvæðanna er fjórar línur (vísuorð) + stef sem rímar ávallt við síðustu línu hvers erindis. Dæmi um grunnháttinn:

Nóttin var sú ágæt ein

í allri veröldu ljósið skein

það er nú heimsins þrautarmein

að þekkja hann ei sem bæri

með vísnasöng ég vögguna þína hræri.

Bragarhættir vikivakakvæða geta þó verið mun flóknari og hafa allra lengstu bragarhættirnir um 42 línur í hverju erindi! Þó mun þessi gerð bragarháttar hafa verið sú vinsælasta sem hér segir: 4 línur + fyrra stef + tvær línur + síðara stef:

Fara börnin fram á pallinn

fella þau niður pípudallinn

grípur í þau grýlukarlinn

grár og loðinn eins og ljón

Boli og Grýla bæði hjón.

Berja þau síðan beint á pallinn

börn er sagt þau finni.

Bera þau belg burt úr loðnu skinni.

Það að stef komi fyrir í miðju vísunnar er mjög algengt í vikivakakvæðum og slíkir bragarhættir skipta tugum.

Vikivakakvæðin eru ávallt eftir íslenska höfunda (ólíkt sagnadönsum) og fylgja hinu séríslenska skáldamáli líkt og rímur. Erfitt getur reynst að skilgreina vikivakakvæðin út frá efnistökum
þar sem þau geta í raun fjallað um öll hugsanleg efni. Þau geta verið í flokki ástarkvæða, andlegra kvæða, barnagælna, grýlukvæða, ýkjukvæða eða heilræðakvæða. Oft fjalla kvæðin einnig um sjálfan dansinn. Það þykir stórmerk
heimild um dansiðkun eyjaskeggja fyrr á öldum.

Þó kvæðategundin sé almennt talin lýrískari heldur en sagnadansarnir (sem segja sögu), er það þó ekki algilt þar sem mörg vikivakakvæði eru frásagnakvæði í eðli sínu. Mörg slík kvæði eru eftir nafngreinda höfunda lærdómsaldarinnar. Má nefna Áradalsóð Jóns Guðmundssonar lærða (1574–1658), Junksbrag Guðmundar Erlendssonar á Felli (1595–1670) og Lákakvæði eftir Guðmund Bergþórsson (1657–1705).

Vikivakakvæði eru varðveitt í mörg hundruð handritum en aðeins lítið brot af þeim hefur verið gefið út á prenti. Ólafur Davíðsson (1862–1903) hefur gefið út stærsta safn vikivakakvæða í útgáfu sinni Íslenzkum gátum, skemtunum, vikivökum og þulum.
Það vekur eftirtekt að öll kvæði í safni hans eru vart kunn í dag og hafa flest líklegast gleymst á vörum fólks í byrjun 19. aldar og fyrr. Einnig bætir Ólafur við kvæðum í vikivakaritgerð sína sem í raun eru alls ekki vikivakakvæði sbr. framangreinda skilgreiningu á bragarhættinum. Af þeim sökum hefur ritgerð Ólafs
tilhneigingu til að gefa upp smá misvísandi mynd af kvæðagreininni.

Við lestur vikivakaritgerðar Ólafs mætti halda að öll lögin við vikivakakvæðin séu týnd og tröllum gefin. Það er þó fjarri sanni. Við vitum nefnilega hvernig sum þeirra hljómuðu. Sum heyrast meira að segja enn í samfélaginu, ýmist á þjóðlagatónleikum eða á Sagnavöku okkar, og jafnvel enn sungin í leikskólum.

Það vekur eftirtekt að Ólafur Davíðsson hefur lítinn áhuga haft á þeim vikivakakvæðum sem greinilega voru enn sungin á 19. öld. Hver þekkir ekki kvæðin á borð við Krummann á skjánum, Einsetumaður einu sinni eða Undir bláum sólarsali? Þetta eru allt saman vikivakakvæði sem Ólafur birtir ekki í bók sinni en voru greinilega á ferðinni um hans daga. Skýringuna má þó vafalaust
finna í viðhorfi Ólafs til sönglistar eyjaskeggja en víða lætur hann í ljós ákveðna óbeit í garð hennar og fullyrðir á einum stað að lögin við vikivakakvæðin hafi líklegast verið fábreytt og lítilfjörleg (1894, 152).

Aftur á móti birtir þjóðlagasafnarinn Bjarni Þorsteinsson (1861–1938) lögin við þessi þrjú vikivakakvæði í Íslenzkum þjóðlögum sínum (1906–1909). Eitt lag í lýdískri tóntegund við Einsetumaður einu sinni af vörum Hans Wiingaard (1821–1900), Undir bláum sólarsali af vörum Páls Melsted (1812–1910) og tvö lög við Krummann á skjánum bæði fengin að norðan. Bjarni nefnir þó aldrei að umrædd lög séu í raun lög við vikivakakvæði. Kannski hefur hann ekki áttað sig á tengslum þeirra við kvæðagreinina og „vikivaka”? Það var synd þar sem áhugi hans á vikivakalögum var mikill. Til viðbótar við þessi lög hefur Bjarni safnað lögum við eftirfarandi vikivakakvæði og birtir í Íslenzkum þjóðlögum:

Hjer er sagan harmakauna [Lákakvæði] (bls. 546)

Ungbörnin syngja (bls. 564)

Fuglinn í fjörunni (bls. 600)

Sofðu ætíð sætan dúr (bls. 610)

Þá er freistandi að skilgreina eftirfarandi kvæði undir vikivakaháttum en ekkert er hægt að fullyrða um það:

Krummi krúnkar úti (bls. 510).

Krummi situr á kirkjuburst (bls. 602)

Þá nefnir Bjarni að lagið við Hjer er fækkað hófaljóni (bls. 591) hafi verið sungið við Titlíngs kvæði sem er kvæði undir vikivakakvæðahætti.

Það skal tekið fram að mörg þessara vikivakakvæða hafa líklegast aldrei verið sungin við dans og líklegast á það einnig við um stóran hluta kvæðagreinarinnar. En þau eru samt sem áður vikivakakvæði sbr. skilgreininguna efst í þessum pistli.

Pistill nr. 2