Húsgangar og lausavísur

Afhendingin er mér kærst af öllum bögum,

þegar yrki óð af sögum.

(Eftir Sigurð Breiðfjörð. Sunnlensk stemma)

Afhending er öllu góð þá annað brestur;

við hana‘ er nú Siggi seztur.

(Eftir Sigurð Breiðfjörð)

Enn er tími upp að hefja húnatrafið

og undan sigla út á hafið.

(Stemma líklega eftir Gísla nokkurn Árnason „mat“. Dó í Húnavatnssýslu um 1880. Kveðið í tvísöng)

Hafðu angun á því, sem þú ert að gera,

og gerðu það eins og á að vera.

(Stemma úr Árnessýslu. Lausavísa frá Norðurlandi eftir Gunnlaug Þorsteinsson frá Stokkahlöðum)

2. BRAGÆTT AFHENDING 

(hin meiri, hin nýja). Stuðlavilla

Þjóð ef slingan þennan syngja heyri

kalla, ringan eg vil óð afhendingu meiri.

3. BRAGÆTT BRAGHENDA

(eða braghending. Skjálfhenda)

Biflían er sem böglað roð fyrir brjósti mínu;

gleypti‘ eg hana alla í einu,

ekki kom að gagni neinu.

               (Gamall húsgangur, úr Raupararímu; lagið er úr bók Ólafs Davíðssonar)

Boli frammi‘ í bæjardyrum bundinn núna

upp sig sleit, svo undir dunar,

ætlar að koma‘ í baðstofuna.

               (Kvæðalagið úr Fljótunum)

Gaman hefur görpum þótt í góðviðrunum

hringmökkuðum hesti vænum

hleypa sprett á bala grænum.

               (Lagið úr Fljótunum)

Gott er að vera guðhræddur og góður maður;

illt er að vera illviljaður,

illt er að bera róg og slaður.

               (Gömul lausavísa. Lag úr Fljótunum)

Hvar þú finnur fátækan á förnum vegi,

gerðu‘ honum gott en grættu‘ hann eigi,

guð mun launa‘ á efsta degi.

               (Kunn vísa um allt land. Lag frá Jórunni Waage á Hraunum í Fljótum)

Leiðist mér að liggja hér í ljótum helli;

betra‘ er heima‘ á Helgafelli

hafa dans og glímuskelli.

               (Lag algengt í Mýrasýslu. Alþekktur húsgangur úr þjóðsögunum)

Sínum augum seggja hver á silfrið lítur,

einn hvað gæði ef laus metur

annar skaða haldið getur

               (Lag og vísa úr Árnessýslu)

Stóð í hjarta stálið bjarta, stundi undin,

féll ag hesti maðrinn mesti,

missti líf og helju gisti.

               (Vísan er úr Trójurímum. Lag eyfirskt)

Þegar ég tók í hönd á hrund með hægu glingri,

fannst mér þegar ég var yngri

eldur brenna‘ í hverjum fingri

               (Vísa eftir Sigurð Breiðfjörð. Stemman frá Sigv. Stefánssyni presti í Vigur)

Þjóðum leiðist heims á heiði hér að þreyja;

eg til reiðu er að deyja,

engin neyð mun framar beygja.

               (Vísa úr Marons rímum sterka eftir Þórð Einarsson á Ytra-Lágafelli, ortar árið 1828. Þórður lést árið 1850. Stemma úr Mýrasýslu)

4. BRAGÆTT DVERGHENDA

(Stúfhenda o.fl. nöfn)

Fegurð hrífur hugann meira‘

ef hjúpuð er,

svo andann gruni enn þá fleira‘

en augað sér.

               (Vísa eftir Hannes Hafstein. Lag frá eyfirskum sjómanni)

5. BRAGÆTT FERSKEYTT

Að kveða mér er kvöl og þraut,

kvæðin læt þó flakka;

það er eins og öskri naut

undir moldarbakka.

               (Þekktur húsgangur um allt land)

Aldurinn þótt ei sé hár,

eg má hrelldur játa,

mæðuhagur minn í ár

mér hefur kennt að gráta.

               (Vísa lærð í Borgarhreppi í Mýrasýslu. Gömul lausavísa)

Alltaf bætist raun við raun,

réna gleðistundir;

það er ei nema hraun við hraun

höltum fæti undir.

(Vísan eftir Erlend Gottskálksson í Garði. Almennt kvæðalag úr Þingeyjarsýslum, einkum í Kelduhverfi)

Allt vill ganga andhælis,

allt vill ranga veginn,

allt vill spranga úrhendis,

allt vill þangað megin.

               (Gömul lausavísa. Stemman úr Ísafjarðarsýslu frá síra Þorvaldi Jakobssyni í Sauðlauksdal)

Allur manns er æfidans

einhverjum blandinn kala,

og gleðin öll hefur oftast göll

og eitur í sínum hala.

               (Vísa skrásett af Rasmus Rask árið 1814. Stemman úr Húnavatnssýslum)

Angri sáru yfir slær

allar taugar lífsins;

sérðu‘ ei tárin silfurskær

svífa‘ um augu vífsins.

               (Gömul lausavísa. Stemman lærð af síra Hallgrími í Glaumbæ 1898)

Auminginn, sem ekkert á,

einatt kinn má væta;

sæll er sá, sem sjálfur má

sína nauðsyn bæta.

               (Alkunn vísa. Stemma úr Skagafirði)

Best er að drekka brennivín,

bindindinu að fleygja.

Heyrirðu‘ ekki heillin mín,

hvað ég er að segja?

(Lausavísa, óvíst með uppruna. Stemma eftir Eirík Sigurðsson í Múlasýslum, kvæðamann mikinn á sinni tíð)

Blessuð sólin skín á skjá

skært með ljóma sínum.

Herra Jesú himnum á,

hjálpa mér frá pínum.

               (Gamall húsgangur. Stemma úr Bárðardal)

Ef að mér til ununar

eitthvað mætti‘ ég gera,

klakkur í söðli Katrínar

kysi‘ ég helst að vera.

               (Vísa og stemma úr Þingeyjarsýslum)

Ef í heiði sólin sést

á sjálfa Kyndilmessu,

snjóa vænta máttu mest,

maður, upp frá þessu,

               (Alkunn alþýðuvísa. Stemma úr Þingeyjarsýslum)

Ég á hund, mitt unga sprund,

eins og þig í framan;

ætti‘ hann mund af grettis grund,

gipti‘ eg ykkur saman.

Ég á tík, sem er þér lík

í augum og háralagi;

væri hún rík, mér virtist slík

vera af sama tagi.

               (Gamlar alþýðuvísur. Lærðar í Borgarfirði. Óvíst með uppruna)

Eins í vöku‘ og eins í blund

öll frá snúist mæða;

yður geymi‘ á alla lund

eilífur drottinn hæða

(Gömul alþýðuvísa. Stemma eftir Guðmund Helgason í Kollugerði í Húnavatnssýslu)

Einu sinni átti ég hest

ofurlítið skjóttan;

það var sem mér þótti verst

þegar dauðinn sótti hann.

               (Almenn lausavísa)

Ekki bíður svarið Sveins,

síst eru hagir duldir;

ég á ekki neitt til neins,

nema börn og skuldir.

               (Vísa eftir Sigluvíkur-Svein. Stemma úr Húnavatnssýslum)

Enginn grætur Íslending,

einan sér og dáinn;

þegar allt er komið í kring,

kyssir torfa náinn.

               (Vísa eftir Jónas Hallgrímsson. Stemma líklega eftir Sigurð Húnvetning.)

Enginn kemur, enginn sést,

enginn dvelur hjá mér,

allir, sem ég elska mest,

eru‘ í burtu frá mér.

Enginn kemur, enginn fer,

enginn hér við stendur,

enginn bíður eftir mér,

enginn verður sendur.

               (Alkunnar vísur. Stemma af Vestfjörðum)

Enginn lái öðrum frekt,

einn þó nái falla,

hver einn gái‘ að sinni sekt,

syndin þjáir alla.

               (Vísa úr Mýrarsýslu. Alþekkt stemma um land allt, þekktust nú undir Vísum

Vatnsenda-Rósu)

Eftir gleymdan æskudraum

ánægður og feginn

út í heimsins gleði‘ og glaum

gekk ég breiða veginn.

               (vísa og stemma eftir Ólaf Briem timburmann á Sauðárkrók)

Farðu‘ að sofa fyrir mig,

fyrst þú mátt og getur,

eg skal breiða ofan á þig

ofboð lítið betur.

               (Barnagæla úr Þingeyjarsýslum. Stemman skráð af Benedikt á Auðnum)

Fer ég nú að fara‘ á kreik

frá því öllu saman;

best að hætta hverjum leik,

hæst þá stendur gaman.

               (Vísa skráð af Ólafi Davíðssyni. Alþekkt lausavísa)

Fiskurinn hefur fögur hljóð

finnst hann oft á heiðum;

ærnar renna eina slóð

eftir sjónum breiðum.

               (Úr Öfugmælum Bjarna Borgfirðingaskálds)

Fjalla hrynja stallar steins,

stundum mundi saka,

hjallar stynja allir eins,

undir grundir taka.

               (Gömul lausavísa, lag frá Jóhönnu Jónsdóttur í Viðvík prófastsfrú. Hún lærði það af stúlku í Árnessýslu)

Flest ágæti förlast mér,

fást ei bætur kífsins;

hverjum sætir að ég er

argintæta lífsins?

               (Gömul alþýðuvísa, svokölluð lífsleiðindavísa. Lag frá Siglufirði).

Flest er sagt í veröld valt,

vont hins góða bíður:

hollt er að þola heitt og kalt

hjá meðan æskan líður

               (Vísa eftir Benedikt Gröndal eldri. Kvæðalag úr Þingeyjarsýslum, líklega eftir Jón Reykjalín prest á Þönglabakka, áður á Ríp. Bjarni segir að Jón hafi verði í Bessastaðaskóla á sama tíma og Páll Melsted).

Flest vill brjála fegurð hér,

fjörs er stálið sprungið,

híðið sálar hrörna fer,

heims af nálum stungið.

               (Vísa eftir Friðrik á Ytri Bakka, dáinn um 1902. Lagið fengið af vörum síra Emils á Kvíabekk. Lagið er líklega vopnfirskt.)

Forðist grand og forlög ilæ

frægur randa stillir:

ef að fjandinn annað vill,

eg skal standa á milli.

               (Lausavísa, höf. ókunnur. Lag algengt á meðal sjómanna á Suðurnesjum um 1860–70. Oft kallað Austanmannalag (Austanmenn eru þeir sem eru úr Árnes- eða Rangárvallasýslu). Þetta lag var einnig sungið við kvæðið um Hall á Breiðavaði eftir Stefán í Vallanesi).

Frár um malir, fjörur, dal

flýgur alinn Valur,

bezta talinn blakkaval,

brátt ei skal hann falur

               (Vísa eftir Helga Sigurðsson. Lag ofan af Héraði. Lýdísk tóntegund og tvísöngskeimur að því.)

Fyrir allt mitt ferðalag

fæ ég litla borgun;

nú má ekki drekka‘ í dag

ef duga skal á morgun.

               (Kvæðalag eftir Jón Árnason skáld frá Víðimýri. Sumir segja að vísan sé einnig eftir hann).

Föstudaginn féll í bú

feitur gripur hjá Jóni;

lýðir segja lokið sé

kú laugardaginn á nóni.

               (Gömul lausavísa, höf. ókunnur. Lag úr Mýrasýslu)

Gerist þú í geðinu‘ ill;

gættu að þér kona!

Tungu þína tem og still,

talaðu ekki svona.

               (Vísa eftir Staðarhóls-Pál. Lag úr Vatnsdalnum, eldri en 1886)

Get ég þeygi gert að því,

guðs þó feginn vildi

þó að smeygist þankann í

það, sem eigi skyldi.

               (Alkunnur húsgangur, lag algent í Mýrasýslu.)

Girnast allar elfur skjól

undir mjallar þaki,

þorir valra‘ að sýna sól

sig að fjallabaki

               (Mjög þekkt kvæðalag, og mikið sungið í Mýrasýslu. Vísan eftir Björn Halldórsson.)

Gleður lýði gróin hlíð

grass í víða salnum,

veður blíðan varir þýð

Vatns í fríða dalnum.

               (Vísa eftir Guðmund Einarsson sýsluskrifara. Stemma kölluð Vatnsdælingastemma, oft kveðin í tvísöng)

Gnauðar mér um grátna kinn

gæfu mótbyr svalur,

kveð ég þig í síðsta sinn,

sveit mín, Aðaldalur.

               (Vísa eftir Sigurbjörn Jóhannsson alþýðuskáld úr Þingeyjarsýslu. Stemma úr Bárðardalm kennd við Þorberg Hallgrímsson á Lundarbrekku).

Golíat var geysihár,

gildur eftir vonum,

Davíð var að vexti smár,

vann hann þó á honum.

(Gömul lausavísa. Stemman úr Húnavatnssýslum)

Gott er að treysta, guð, á þig

gleður það það mannsins hjarta.

Yfirgefðu aldrei mig,

englaljósið bjarta.

               (Gömul alþýðuvísa. Kvæðalag úr Þingeyjarsýslu. Svipaðar stemmur hafa verið fengnar austan úr Fljóstdal.)

Góða siði ven þig við,

vertu iðinn tíðum,

ávallt bið um andans lið,

unntu friði blíðum.

               (Úr Varabálki Sigurðar Guðmundssonar (f. 1795). Bjó lengst á Heiði í Gönguskörðum í Skagafirði. Varabálkur, eða Heilræðabálkur, geymir um 500 vísur).

Góðu börnin gera það,

guð að lofa‘ og biðja,

læra‘að stafa‘ og lesa‘ á blað,

líka margt gott biðja.

Illu börnin iðka það:

æpa, skræla‘ og hrína;

hitt og þetta hafast að,

heimta, brjóta‘ og týna

               (Gamlir húsgangar. Kvæðalag eftir Pétur nokkurn Jónsson úr Fljótum.)

Góður þykir mér grautur méls,

gleður hann svangan maga;

en sé hann gerður úr soðinu sels,

svei honum alla daga.

               (Gamall húsgangur. Lag almennt í Þingeyjarsýslu)

Grundar dóma, hvergi hann

hallar réttu máli,

stundar sóma, aldrei ann

örgu pretta táli.

               (Sé vísan lesin aftur á bak verður til vond skammarvísa. Sléttubönd).

Dyggða nægðin eyðist ei,

angurs linni kvíði,

hryggða vægðir, síður svei,

seggurinn hljóti og bíði.

               (Sléttubönd eftir Pál Gíslason landsskrifara, dáinn um 1678. Lesist einnig aftur á bak).

Guð það launi, gott er mér

gjörðuð máttarlinum.

Ef hann bregst, þá eigið þér

aðganginn að hinum.

               (Vísa eftir Pál Jónsson skálda, prest í Vestmannaeyjum. Lag fengið af vörum Árna Beinteins, prentað í Íslenskum skemmtunum, bls. 222).  

Hálsinn skola mér er mál,

mín því hol er kverkin;

ég mun þola þessa skál,

það eru svolamerkin.

               (Vísa og stemma eftir Skarða-Gísla)

Hef ég lengi heimsfögnuð

haft og gengið bjarta,

nú veit enginn, utan guð,

að hvað þrengir hjarta.

               (Lausavísa, höf. ókunnur. Stemma úr Skagafjarðarsýslu)

Heimskan tryllir galinn glóp,

góðra hylli er vikin;

ef þú ei fyllir þræla hóp,

þá er ég illa svikinn.

               (Vísa eftir Skarða-Gísla. Stemma úr Árnessýslu)

Heitir Valur hundurinn,

hann er falur varla,

einatt smalar auminginn

upp um dali fjalla.

Heitir Kolur hundur minn,

hefur bol úr skinni,

einatt volar auminginn

inn í holu sinni.

Heitir Kjói hundur minn,

hefur rófu langa,

yfir flóa og foræðin

fljótur þó að ganga.

Heitir Krókur hundur minn,

hefur krók á nefi,

borinn í krókum, blakkt með skinn,

burt frá Króka-refi.

               (Alkunnar alþýðuvísur. Stemma eftir konu á Siglufirði)

Hér er ekkert hrafnaþing,

hér er enginn tregi;

farðu vel með Vatnsdæling,

vinur elskulegi.

               (Stemma og vísa úr Vatnsdalnum. Lært af Kristjáni Blöndal á Sauðárkrók. Margir kunnu bæði stemmu og vísu.)

Hrafn situr á hárri stöng,

höldar mark á taki;

ei ess verður æfin löng,

sem undir býr því þaki.

               (Vísa eftir Svein Sölvason lögmann (á síðari hluta 18. aldar). Ort til Ingibjargar Sigurðardóttur biskupsfrú. Ingibjörg taldi að Sölvi hafi verið að spá sér dauða og svara honum strax á þessa lund:

Engin hrakspá er það mér,

þó undan gangi ég nauðum.

En ef hann kvakar yfir þér

ekki seinna dauðum.)

Hugsaðu‘ um það, hringa láð,

hvað hlaust af vilja þínum;

köld eru jafnan kvennaráð,

kemur að orðum mínum.

               (Stemman er úr Mýrarsýslu og er nauðalík laginu við „Hættu að gráta hringaná.“  Vísan er úr Reinalds rímum (VI.51). Bjarni Þorsteinsson segir um þessa eldfornu alþýðuvísu: „Gömul alþýðuvísa. Ögmundur biskup mælti þessa vísu af munni fram við systur sína þegar Danir handtóku hann heima hjá henni á Hjalla í Ölfusi 1540. En eptir upplýsingum dr. Jóns Þorkelssonar yngra (Digtningen bls. 117) er vísan ekki eptir Ögmund biskup, þótt hann mælti hana fram við þetta tækifæri, heldur er hún nokkru eldri og eptir hið nafnkennda skáld Sigurð Blinda, og er úr Reinalls rímum. Sigurður blindi er fæddur skömmu eptir 1450. Hann hefur meðal annars orkt Andrarímur hinar fornu, sem bæði í Þjóðsögunum og víðar er opt vitnað til sem hins allra óguðlegasta og ljótasta kveðskapar. En hinar yngri Andrarímur, 24 að tölu, og sem eru alþýðu nú miklu kunnari en hinar, eru eptir Gísla Konráðsson og Hannes bjarnason, og orktar nálægt 1820.“)

Illa gróa sumra sár,

svona þó er varið,

bágt er að róa einni ár

ef á sjó er farið.

               (Almenn lausavísa og stemman úr Bárðardal)

Illa liggur á henni

af því hún hefur kvefið;

allt er fallegt á henni,

augun bæði‘ og nefið.

               (Gömul alþýðuvísal Lag frá Einari Pálssyni á Hálsi(?))

Illa liggur á honum,

enginn má það lá honum,

það er farið frá honum

fljóðið, sem var á honum

               (Gömul alþýðuvísa)

Ég að öllum háska hlæ,

heims í éli ströngu;

mér er sama nú hvort næ

nokkru landi‘ eða öngu.

               (Úr Rímum af Frans Dönner er var þjóðverskur obersti eftir Níels Jónsson skálda. Kvæðalag fengið frá Ólafi Davíðssyni. Vel þekkt)

Ég er votur jafnt sem þú,

ég ber af því angur;

ég vil fá að éta nú,

ég er orðinn svangur.

               (Gömul alþýðuvísa. Kvæðalag af vörum Jónasar „grjótgarðs“ í Þingeyjarsýslum)

Ég er votur vindandi,

vóð í flóa syndandi;

kom að eldi kyndandi,

kulda‘ í burtu hrindandi.

Ég má bera hallan haus,

hjá leið gæfustundin;

mér var sæmra‘ að lifa laus,

ljótt er að vera bundinn

               (Gamall húsgangur. Kvæðalag úr Skaftafellssýslum, oftar notað við „Ég að öllum háska hlæ)

Jósep gaman oft er að,

um það þrátt vér tölum,

upp í munninn á sér trað

átta‘ og fjórum völum.

               (Vísa ort um Jósep Bjarnason. Bjarni Þorsteinsson segir: „... vísan er orkt um mann nokkurn en þar var Jósep Bjarnason að nafni, hálfgerður fáráðlingur, matmaður mikill og munnvíður í meira lagi, og ljet hann hafa sig til þess að troða upp í sig tólf sauðarvölum, og lá við sjálft að hann biði bana af.“ Lagið er úr Húnavatnssýslu)

Kaffibolla berðu mér,

blíð og holl gulls eikin,

því að hrollur í mér er

eftir skollaleikinn.

               (Gömul alþýðuvísa.Björn Arason á Svalbarði í Eyjafirði kallar kvæðalagið Eyfirðingalag. Til eru margar útgáfur af þessu lagi)

Kalda vatnið kemur mér upp,

kippir doða‘ úr taugum,

verkir sjatna‘ um hrygg og hupp,

hverfur roði‘ af augum.

               (Vísa eftir Guðmund. sál. Einarsson. Kvæðalagið er úr Húnavatnssýslu)

Kálfar tveir í kúamynd

hvítir voru‘ í framan;

Guððhöttur og Ljómalind

lengi voru saman.

               (Alkunn húsgangsvísa. Kvæðalag úr Siglufirði)

Kemur fram það auðnast á,

enginn þessu hnekki;

forlögunum fresta má,

en fyrir þau komast ekki.

               (Vísuna lærði Bjarni Þorsteinsson í Kornsá í Vatnsdal 1886, hún er eftir Guðnýju frá Sleitustöðum í Skagafirði. Hún orti nokkrar vísur samstæðar sem kölluðust Geðfró. Kvæði eftir Eggert Ólafsson hefst svona: „Forlögunum fresta má.“

Komið er gat á kjólinn minn,

kalla‘ ég til þín stórum;

líður tíminn, lof mér inn,

ljúktu‘ upp, Þórunn, Þórunn.

               (Vísa eftir Jón Þorláksson á Bægisá. Kvæðalagið er fengið frá Vigfúsi Sigurðssyni á Egilsstöðum í Fljótsdal.)

Kom þú blessað, ljósa ljós,

lýs þú Ísafoldu,

allt til þess er rós við rós

rís með prís úr moldu.

               (Vísa eftir Matthías Jochumsson. Kvæðalagið er úr Húnavatnssýslu)

Komdu nú að kveðast á,

kappinn, ef þú getur;

láttu ganga ljóðaskrá

ljóst í allan vetur.

               (Bjarni Þorsteinsson segir: „Lagið heyrði jeg í Húnavatnssýslu, en vísan er alkunn um allt land, ein af þeim sem byrjað var með, þegar menn kváðust á, hvort heldur þeir fóru í sóp eða skanderingu.)

Hinar almennustu vísurnar eru þessar:

Komdu nú að kveðast á,

kappinn dyggða snauður;

annarhvor skal okkar þá

eftir liggja dauður.

Komdu nú að kveðast á,

kvæðin okkar stór og smá;

eitthvað það, sem ekki er last,

eigum við að skanderast.

               (Bjarni segir: „Þessi þjóðlega dægrastytting er nú mjög að leggjast niður, og það af þeirri eðlilegu orsök, að yngra fólkið kann svo lítið af þess konar vísum og rímnaerindum)

Komdu sæll og kysstu mig

kastaðu‘ öllum þunga,

blíður drottinn blessi þig

bæði gamla‘ og unga.

               (Alkunn lausavísa og kvæðalagið er úr Árnessýslu)

Krummi situr á kvíavegg,

kroppar hann á sér tærnar;

aldrei skal hann matinn fá,

fyr en hann finnur ærnar.

               (Alkunn alþýðuvísa, – bæði þessi og önnur vísa, sem er alveg eins að undanteknu því, að þar er sett brýrnar í staðinn fyrir tærnar og kýrnar í staðinn fyrir ærnar. Lagið er úr Múrasýslunni).

Krummi snjóinn kafaði,

kátur hló og sagði,

að hún tóa ætlaði

einum lóga gemlingi.

               (Vísan fengin úr bragfræði Helga Sigurðssonar. Kvæðalagið fengið frá Benedikt á Auðnum.)

Láttu‘ ekki illa liggja‘ á þér,

lundina berðu káta,

óánægju eykur mér

ef ég sé þig gráta.

               (Alþýðuvísa. Kvæðalagið lært af vörum Sigríðar Lárusdóttur, eiginkonu Bjarna Þorsteinssonar á Siglufirði)

Lát þig ekki‘ í ljósi‘ altíð,

ef lifa viltu‘ in pace,

einkum hjá ókenndum lýð;

audi, vide, tace

               (Vísa eftir Staðarhóls-Pál. Páll var bróðir Magnúsar prúða og fæddur um 1535. Algengt lag í Þingeyjarsýslu)

Lítið er lunga

í lóuþræls unga,

þó er enn minna

manvitið kvinna.

               (Vísa eftir Staðarhóls-Pál)

Leita sóma sannleikans,

safna blóma dyggða,

neita hljómi hégómans,

hafna grómi styggða.

               (Vísan er úr Varabálk Sigurðar Guðmundssonar á Heiði (d. 1869). Kvæðalag úr Húnavatnssýslu, lært af vörum Sigríðar Lárusdóttur, eiginkonu Bjarna)

Lesa‘ og skrifa list er góð,

læri það sem flestir;

þeir eru haldnir heims af þjóð

höfðingjarnir mestir.

Skrifaðu bæði skýrt og rétt,

svo skötnum þyki á snilli;

orðin standa eiga þér,

en þó bil á milli.

Skriftin mín er stafastór,

stílað illa letur;

hún er eins og kattarklór,

ég kann það ekki betur.

               (Algengir húsgangar. Kvæðalagið lært af Benedikt á Auðnum)

Litla Jörp með lipran fót

labbar götu þvera;

hún mun seinna‘ á mannamót

mig í söðli bera.

               (Vísa eftir Pétur sáluga á Víðivöllum, föður Péturs biskups. Kvæðalagið fengið á nótum frá Vigfúsi Sigurðssyni á Egilsstöðum í Fljótsdal. Kvæðalagið er eignað Signýju húsfreyju Jónsdóttur á Kleif í Fljótsdal.)

Lífið er í herrans hönd;

hver vill annað segja?

Að láni höfum allir önd,

eitt sinn skulum deyja.

               (Bjarni Þorsteinsson segir: „Vísan er eftir Jón Sigurðsson, Gíslasonar, Dalaskálds, þann er orkt hefur Tímarímu. Hann var settur sýslumaður í Dalasýslu 1712–1717. Þessa vísu er sagt að Jón hafi skorið á fremsta bitann í kirkjunni að Vatnshorni í Dölum er hann gekk út úr kirkjunni frá messugjörð. Daginn eftir drukknaði hann í Haukadalsá.“ Kvæðalagið læðri Sigríður af eiginkonu sinni, lagið er húnvetnskt).

Ljósið kemur langt og mjótt,

logar á fífustöngum;

Halla kerling fetar fljótt

framan eftir göngum.

               (Með allra frægustu húsgöngum. Kvæðalagið er sunnlenskt, komið frá Benedikt á Auðnum. Bjarni segir um lausavísuna: „þeir kunna hana, sem fáar eða engar aðrar vísur kunna.“)

Ljót mig naga leiðindin,

ljóða bagar gjörðin,

hryggur stagar hugurinn

heim í Skagafjörðinn.

               (Almenn lausavísa. Þetta kvæðalag er jafnan kallað Skagfirðingalag).

Önnur vísa undir þessu lagi:

Lifnar hagur, hýrnar brá

hindrast bragar gjörðin;

ó hve fagurt er að sjá

ofan í Skagafjörðinn.

Lömbin smáu leika sér

ljóst um grænan haga,

þegar þau sjá að ekki er

úlfurinn þeim til baga.

               (Gamall húsgangur, kvæðalag úr Siglufirði)

Maðurinn er meinhægur,

mjúlur er hans gómur,

hann er nokkuð hreinlyndur

og heldur svona frómur.

               (Vísan líklega úr Húnavatnssýslum. Kvæðalag úr Múlasýslum, kennt við Friðrik Eiríksson á Hryggstekk í Skriðdal)

Maðurinn inn, sem úti er,

undrun vekur mína,

heilanum úr höfði sér

hann er búinn að týna.

               (Vísa eftir Indriða Þorkelsson Þingeying. Kvæðalag úr Kelduhverfi)

Margir leita langt um kring

lukkunnar, og kvarta;

vita ei að þetta þing

þó ber hver í hjarta.

               (Vísa eftir Ólaf gamla Briem á Grund. Kvæðalag almennt á Norðurlandi, stundum kennt við Símon Dalaskáld)

Margt má heyra‘ og margt má sjá,

menn ef skynja kynni;

hef ég eyru‘ og hlýði á

hljóm í veröldinni.

               (Gömul alþýðuvísa. Lag úr Múlasýslu, fengið frá Vigfúsi Sigurðssyni á Egilsstöðum)

Margur reynir þunga þrá,

þar að allir hyggi;

kasta steini enginn á

einn, þó fallinn liggi.

               (Höf. ókunnur. Lag úr Mývatnssveit)

Meðan endist máttur lífs

mun ég hrinda trega;

best er að vera‘ í kulda kífs

kátur æfinlega.

               (Vísa eftir Pál Jóhannsson Reykdæling. Kvæðalag fengið frá Benedikt Jónssyni á Auðnum. Þekkt kvæðalag í Þingeyjasýslum)

Með þeim ljá, sem mér vannst ljá,

mikil ljá var slegin;

aflinn sá komst ofan í sá,

öll þar sáust heyin.

               (Höf. ókunnnur. Orðaleikur í vísunni. Kvæðalag fengið frá þingeyskri konu.)

Mig vill fergja mæða‘  og slys

má því kergju bera;

ég er erginn innvortis,

eiri hvergi‘ að vera.

               (Húsgangsvísa, full af lífsleiðindum. Kvæðalag eftir Sölva Þorsteinsson í Fljótunum.)

Mikið rær sú mey frábær

meðan fær ei labba;

situr á læri mínu mær

mömmu kær og pabba.

               (Algeng lausavísa gömul. Kvæðalag úr Þingeyjasýslum)

Minna strengja hljómur hreinn

hugarþrenging eiri,

kveð ég lengi, kveð ég einn,

kveður enginn fleiri.

               (Vísa eftir Sigurð Breiðfjörð. Kvæðalag úr Árnessýslu)

Mína‘ ef sjá vilt hagi hér,

hryggðar á ber skugga

hafðu þá í huga þér

hrakið strá á glugga.

               (Lausavísa. Kvæðalag fengið af manni úr Bárðadal)

Mér er illt í mínum haus,

mest af hita‘ og lúa.

Maður enginn mæðu laus

má í heimi búa.

               (Alkunn gömul alþýðuvísa. Kvæðalag þingeyskt.)

Önnur húsgangsvísa er svipuð:

Mér er illt í munninum

mæðan þjáir lúna;

brennivíns á brunninum

bergja fáir núna.

Mér er skipt það mæðapund

minni fjörs á línu,

ég má ekki einni stund

eyða‘ að gamni mínu.

               (Eyfirskur bóndi á að hafa kastað þessari vísu fram við Bjarna Thorarensen amtmann. Kvæðalag úr Eyjafirði)

Mér finnst klettur mæðunnar

mig á settur vera.

Hvað á þetta þankafar?

Það er létt að bera.

               (Gamall húsgangur. Kvæðalag úr Þingeyjasýslu)

Mér þykir það meira‘ en von,

þó menn þig allir hati,

herra Sölfi Helgason,

húsgangurinn lati.

               (Höf. ókunnur. Kvæðalag úr Kelduhverfi í Þingeyjasveit)

Mótlætið er með í bland,

margan trúi' eg það hrelli.

Átján öldur undir Sand

eru frá Sauðafelli.

(Gömul alkunn alþýðuvísa. Stemma eftir Sigurð Húnvetning.)

Myrkur hylur mararál,

myrk sig skýin hringa;

myrkur er í minni sál

myrkra hugrenninga.

Mæðan bindur miltisrann
minnkar yndis skerfur.
Eins og vindur ánægjan
oft í skyndi hverfur.

Mörgum manni bjargar björg,
björgin hressir alla
en að sækja björg í björg
björgulegt er varla.

Narri ef þú narrar mig
narri skaltu heita.
Narrar alli narri þig
narrinn allra sveita.

Nú er liðin gullöld góð

gömlu Íslendinga,

þá í fullu fjöri stóð

frelsi‘ og löggjöf þinga.

Nú er úti veður vott
verður allt að klessu
ekki fær hann Grímur gott
að gifta sig í þessu.

Nú er úti veður vott,

veikist manna hugur;

á morgun kann að gefa gott

guð minn almáttugur.

Nú er úti veður vott,

veikist manna sinni,

á morgun kann að gefa gott

guð í upphæðinni.

Nú er úti veður vott

veikist manna hjarta,

á morgun kann að gefa gott

guð minn veðrið bjarta.

Oft eru kvæða efni rýr,
ekki stundum parið.
Eg á skrýtið ævintýr,
í þó lítið varið. 

Rauður bera manninn má,
mun hann vera þungur,
eins og þytur er að sjá
yfir hraun og klungur.

Raun er að koma’ í ráðaþrot,

ragna flæktur böndum.

Lífið allt er boðabrot,

borið að heljarströndum.

Róðu meira, kæri minn karl,

kenndu’ ekki’ í brjósti’ um sjóinn,

harðara taktu herða fall,

hann er á morgun gróinn.

Senn er komið sólarlag,

sést á norðurtindum,

líður á þennan dýrðardag;

drottinn stýrir vindum.

Senn er komið sólarlag,

sést á norðurheiðum;

líður á þennan dýrðardag;

drottinn stýri leiðum.

Senn er komið sólarlag,

sést á norðurhnjúkum;

líður á þennan dýrðardag;

drottinn hjálpi sjúkum.

Senn er komið sólarlag

sést á norðurlandi;

líður á þennan dýrðardag

srottinn hjá oss standi.

Senn er komið sólarlag

sést á norðurheiði

líður á þennan dýrðardag

drottinn veginn greiði.

Senn er komið sólarlag

sést á norðrurfjölum

líður á þennan dýrðardag

drottinn hjálpi oss öllum.

Senn er komið sólarlag

sést á norðurskeri;

líður á þennan dýrðardag

drottinn hjá oss veri.

Senn er komið sólarlag

sendi oss drottinn friðinn

og oss gefi annan dag

eftir þennan liðinn.

Senn er komið sólarlag,

sjá það gjörla augun mín;

gef að morgni góðan dag,

guð drottinn, sem æðstur skín.

Spói vellur, spjallar gott

spakur í sínu landi,

kjói gellur, kallar vott,

kjaftinn uppsperrandi.

Sólin upp, frá sjónarhring

sendir geisla bjarta,

en mig svífur allt um kring

angursdimman svarta.

Standið væna hnignar hér,

harðar tíðir gróa,

landið græna orpið er

undir hríðir snjóa.

(Úr Númarímum)

6. BRAGÆTT Skáhenda (Oddhending, Fráhenda)

7. BRAGÆTT Gagaraljóð