Skólasöngvar

(Ath. sjá einnig tvísöngva, drykkjuvísur og druslur)

Skólasöngvar eru söngvar sem skólapiltar í latínuskólunum (Skálholtsskóla, Hólaskóla og Bessastaðaskóla) sungu sér til skemmtunar og dægrastyttingar. Þess má geta að Páll Melsted (f. 1812. d. 1910) bjó til lista yfir skólasöngva sem sungnir voru í Bessastaðaskóla. Sá listi er varðveittur.

Um það, hvernig skólapiltar í Skálholti „gengu menntaveginn" á 18. öld:

„Hópur verðandi sálnahirða ríður í Skálholt skömmu fyrir allraheilagramessu, 1. nóvember, en þá hefst skólinn. Þeir koma víða að úr Skálholtsstifti, allt frá Múlasýslum til Vestfjarða. Þeir mæla sér mót á vorin. Heimildir segja ekki hvernig Snorri [Björnsson] og skólafélagar hans fara í skólann, en hálfri öld síðar slást piltar úr Gullbringu- og Kjósarsýslu í hóp Vestfirðinga á Þingvöllum tiltekinn dag, og ríða þaðan í helli á leiðinni upp í Laugardal og hafa náttstað. Hinir útvöldu nálgast Skálholt í tveimur hópum – annar kemur að austan en hinn að vestan – hrópandi heróp eða signum síðustu dagleiðina í þeirri von að heyra til hinna, svo allir geti riðið í hlað í Skálholti í einu. Um morguninn við hellismunann reka verðandi geistlegir og veraldlegir leiðtogar landsins upp fyrsta frumöskrið, en þeir að austan gera slíkt hið sama við Nautavað á Þjórsá (Þórunn Jarla Valdimarsdóttir 1989, 51)."

Skólanum lauk svo um krossmesu að vori, 3. maí.

Skólasöngvar sem sungnir voru í Skálholtsskóla:

Skólabænin - Upphaf: „Sje nafn drottins Jesú Kristí blessað!"
Veisludiktur Bjarna Jónssonar læknis (Latínu-Bjarna) - Upphaf: „Historían ný til handa bar." Eftir Latínu-Bjarna (d. 1790)
Þorlákstíðir - Upphaf: „Adest festum." Sjá tíðasöngva

Skólasöngvar sem sungnir voru í Hólaskóla:

Skólabænin - Upphaf: „Sje nafn drottins Jesú Kristí blessað!"

Skólasöngvar og vinsæl kvæði sem sungin voru í Bessastaðaskóla á árunum 1828-1834:

Administrator Ari - Upphaf: „Administrator Ari/ í ærudingli rólum." Eftir Bjarna Thorarensen (f. 1786. d. 1841). Kvæðið fjallar um Ara Sæmundsen (sem tók m.a. saman Leiðarvísi til þess að spila á langspil). Sjá BÞ 1906-1909, bls. 785-786. Einnig var kvæðið sungið með sama lagi og við Integer vitae sem var mikið sunginn í Bessastaðaskóla. Kvæðið var sungið í tvísöng
Aldrei má ég á æginn - Upphaf: „Aldrei má ég á æginn." (Lag: Það mælti mín móðir). Sama kvæði og Eigi má ek á œgi
DIFFUGERE NIVES: REPEUNT JAM GRAMINA CAMPIS - Upphaf: „Fönnin úr hlíðinni fór, og fjólan vex aftur í dalnum." Þýðing úr kvæði Quintusar Horatiusar Flaccusar eftir Benedikt Sveinbjarnarson Gröndal yngri (f. 1826. d. 1907). Kvæðið var mikið sungið í Bessastaðaskóla. Kvæðið var sungið í tvísöng
Drakk ég í gær - Upphaf: „Drakk ég í gær/ og drakk ég enn." Drykkjuvísa eftir Gunnar Pálsson skólameistara í Bessastaðaskóla (f. 1714. d. 1791). Mikið sunginn í Bessastaðaskóla. Kvæðið var sungið í tvísöng
Eftir Sappho - Upphaf: „Goða það líkast unun er." Eftir Bjarna Thorarensen (f. 1786. d. 1841). Sjá einnig ástarljóð
Ein tunna mjöls og áttatíu - Upphaf: „Ein tunna mjöls og áttatíu/ af þeim sem baðst af vöngum mín." Líklega eftir Bjarna Thorarensen (f. 1786. d. 1841) (Lag: Það sama og við Tittlings minning). Sjá: https://handrit.is/manuscript/view/is/NKS02-2004-III.
Eitt sinn fór ég yfir Rín, snéri lit - Upphaf: „Eitt sinn fór ég yfir Rín/ – snéri lit –." Upprunalega eftir síra Ólaf Jónsson á Söndum (f. 1560. d. 1627) (sjá þessa elstu útgáfu: Eitt sinn fór ég yfir Rín) en hér hefur kvæðið fjarlægst verulega frá uppruna sínum því hér er lagboðinn Kysstu mig, hin mjúka mær. Sjá einnig tvísöngva
Flærðarsenna - Upphaf: „Annars erindi rekur." Heimsósómakvæði eftir síra Hallgrím Pétursson sálmaskáld (f. 1614. d. 1674). Sungið í tvísöng
Gísli Brynjólfsson - Upphaf: „Föðurlands hlíða beltin háu." Eftir Bjarna Thorarensen (f. 1786. d. 1841). (Lag: Það sama og við Tittlings minning eða Nyd livets korte morgenrøde). Erfiljóð um síra Gísla Brynjólfsson (f. 1794. d. 1827), prest í Eydölum, sem drukknaði á Reyðarfirði. Gísli þessi var „mesti gáfu-, og lærdómsmaður, góðmenni og vinsæll mjög. Sjá erfiljóð
Heimi er farið að halla - Upphaf: „Heimi er farið að halla/ í helið girnist kalla." Eftir Sæmund Magnússon Hólm (f. 1749. d. 1821).
Hvassan mótvind að hreppa - Upphaf: „Hvassan mótvind að hreppa." Eftir Bjarna Þórðarson á Siglunesi á Barðaströnd (f. 1761. d. 1842). (Lag: Það sama og við Flærðarsennu)
Integer vitae - Upphaf: „Integer vitae/ scelerisque purus." Eftir Quintus Horatius Flaccus. Samkvæmt Páli Melsteð var þetta kvæði mikið sungið í Bessastaðaskóla. Kvæðið var sungið í tvísöng
Í Vestmannaeyjum björg ei brestur - Upphaf: „Í Vestmannaeyjum björg ei brestur." Eftir Bjarna Thorarensen (f. 1786. d. 1841) (Lag: Það sama og við Kláusarvísur)
Ísland! farsældafrón - Upphaf: „Ísland farsældafrón." Ættjarðarkvæði eftir Jónas Hallgrímsson (f. 1807. d. 1845). Kvæðið var sungið í tvísöng
Íslands minni - Upphaf: „Eldgamla Ísafold/ ástkæra fósturmold." Eftir Bjarna Thorarensen (f. 1786. d. 1841).
Jam satis terris - Upphaf: „Jam satis terris". Eftir Quintus Horatius Flaccus.
Jón Jónsson - Upphaf: „Heyri' eg hljóm/ í húmi lágan." Eftir Bjarna Thorarensen (f. 1786. d. 1841). Sjá erfiljóð
Karlaraup - Upphaf: „Ungur þótti eg með söng/ yndi vekja í sveina glaumi." Eftir Bjarna Thorarensen (f. 1786. d. 1841). (Lagboði: Amor bachus, kom er ned)
Kláusarvísur - Upphaf: „Kláus sængur sviðið á/ setti skut." Eftir Bjarna Thorarensen (f. 1786. d. 1841). (Lag: Það sama og við Kysstu mig hin mjúka mær og Eitt sinn fór ég yfir Rín, snéri lit)
Kvíði ég fyrir kvöl og hungri - Upphaf: „Kvíði ég fyrir kvöl og hungri." Eftir síra Jón Þorláksson á Bægisá (f. 1744. d. 1829). (Lagboði: Í Vestmannaeyjum björg ei brestur).
Kvæði Hórazar - Upphaf: „Hvert sinn á haf blá/ halda maður ei má." Eftir Stefán Ólafsson í Vallanesi (f. 1619. d. 1688). Sjá Íslenzk þjóðlög Bjarna bls. 541. Einnig kvæðabók Stefáns II, bls. 162
Kysstu mig hin mjúka mær - Upphaf: „Kysstu mig hin mjúka mær." Eftir Bjarna Thorarensen amtmann (f. 1786. d. 1841). Kvæðið var sungið í tvísöng
Magnús Einarsson - Upphaf: „Nú grætur mikinn mög/ Mínerva táragjörn." Eftir síra Jón Þorláksson á Bægisá. Erfiljóð tileinkað Magnúsi Einarssyni á Tjörn í Svarfaðarda. Dánardagur Magnúsar: 29. nóvember 1794.
Nú er hann kominn á nýja bæinn - Upphaf: „Nú er hann kominn á nýja bæinn/ ný er orðin síðan um daginn." Eftir síra Stefán Ólafsson í Vallanesi (f. 1619. d. 1688) Kvæðið var sungið í tvísöng
O, bone praeceptor - Sama lag og við Ísland farsælda frón. Sjá BÞ 1929, bls. 48 [Sjá Íslenzk vikivakalög og önnur íslenzk þjóðlög - úrval]. Kvæðið var sungið í tvísöng
Oddsbragur - Upphaf: „Bragurinn rís um bátinn einn/ er brögnum þótti auðnuseinn." Eftir síra Stefán Ólafsson í Vallanesi (f. 1619. d. 1688)
Oft hef ég hjá seggjum setið - Upphaf: „Oft hef ég hjá seggjum setið,/ sungið, kveðið, drukkið, étið." Eftir síra Stefán Ólafsson í Vallanesi (f. 1619. d. 1688)
Ómennskukvæði - Upphaf: „Hvað mun því valda/ að vorrar aldar/ er víl svo hátt?" Eftir Stefán Ólafsson í Vallanesi (f. 1619. d. 1688). Heimsósómakvæði
Parvior est parvo - Sama lag og við Ísland farsælda frón eftir Jónas Hallgrímsson (f. 1807. d. 1845). Sjá BÞ 1929, bls. 48. [Sjá Íslenzk vikivakalög og önnur íslenzk þjóðlög - úrval]. Kvæðið var sungið í tvísöng
Píkuskrækur - Upphaf: „Ó, mín hjartans ástar baugabrú!" Ástarljóð eftir Eggert Ólafsson (f. 1726. d. 1768) boðbera upplýsingarinnar. Kvæðið var sungið í tvísöng
Prestur setti saman - Upphaf: „Prestur setti saman/ svei mér, ef ég lýg!" Eftir síra Jón Þorláksson á Bægisá (f. 1744. d. 1829)
Raunakvæði - Upphaf: „Ég veit/ eina baugalínu." Eftir Stefán Ólafsson í Vallanesi (f. 1619. d. 1688). Sjá brúðkaupskvæði
Sjö sinnum það sagt er mér - Sjá formúluvísur/keðjukvæði
Sumarkveðja - Upphaf: „Sjá, nú er liðin sumartíð." Eftir síra Jón Þorláksson á Bægisá (f. 1744. d. 1829). Þetta kvæði var sungið í tvísöng fyrr á öldum og það lag hefur varðveist.
Sic te diva potens Cypri - Upphaf: „Sic te diva potens Cypri." Eftir Hóras.
Skólabænin
Stássmeyjarkvæði - Upphaf: „Stássmey sat í sorgum/ sú var ára tólf." Eftir síra Stefán Ólafsson í Vallanesi (f. 1619. d. 1688). Ástarljóð
Svanasöngur - Upphaf: „Margt er manna bölið/ misjafnt drukkið ölið." Eftir síra Stefán Ólafsson í Vallanesi (f. 1619. d. 1688). Sjá einnig tvísöngva
Söngur við brúðgang - Upphaf: „Tvenn er/ tíðin daga og nátta." Brúðkaupskvæði eftir Eggert Ólafsson (f. 1726. d. 1768) boðbera upplýsingarinnar á Íslandi. Kvæðið var sungið í tvísöng
Til Apollons - Upphaf: „Um hvað biður/ óðarsmiður/ Apollín." Eftir síra Jón Þorláksson á Bægisá (f. 1744. d. 1829)
Tittlings minning - Upphaf: „Mjög er nú hljótt í söngva sæti." Eftir síra Jón Þorláksson á Bægisá (f. 1744. d. 1829)
Trúarjátning - Upphaf: „Þrennt ég trúi og treysti á." Eftir Sigurð Pétursson (f. 1759. d. 1827)
Um dauða mús í kirkju - Upphaf: „Ei er forvitnin öllum hent/ einatt hún skaðar drótt." Eftir síra Jón Þorláksson á Bægisá (f. 1744. d. 1819) (Lag: Lífsreglur hollar heyri menn)
Yfir haug Ingólfs landnámsmanns - Upphaf: „Stóð af steindu smíði." Eftir síra Stefán Ólafsson í Vallanesi (f. 1619. d. 1688 (Lag: Það mælti mín móðir)
Ölkvæði - Upphaf: „Krúsarlögur/ kveikir bögur." Með þekktustu og elstu drykkjuvísum hér á landi, sagðar vera eftir síra Ólaf Einarsson (f. 1573. d. 1651) á Kirkjubæ í Hróarstungu. Ólafur var sonur síra Einars Sigurðssonar í Heydölum (f. 1539. d. 1626). Kvæðið var bæði sungið í tvísöng og með öðrum kvæðalögum.

Skólasöngvar úr Menntaskólanum í Reykjavík

Busasöngurinn - Upphaf: „Nögum mögur busabein."
Gaudeamus - Upphaf: „Gaudeamus Igitur"; „Kætumst meðan kostur er!" Jón Helgason prófessor þýddi

Tilgátumynd af Skálholtsstað og Skálholtsskóla á 18. öld

Skólavarðan í Skálholti

Bessastaðaskóli var eina íslenska menntastofnunin á árunum 1805-1846

Páll Melsted sögukennari og þjóðfundarmaður (f. 1812. d. 1910) var skólapiltur við Bessastaðaskóla á árunum 1828-1834. Hann var söngelskur og manna fróðastur um tvísöngva í sinni tíð. Hann bjó til lista yfir skólasöngva og aðra söngva sem sungnir voru í Bessastaðaskóla. Þessi listi er varðveittur.

Kvæðin eftir upphöfum: