Snorri sterki Björnsson

(Til baka í íslensku skáldin og þjóðlögin)

Snorri Björnsson (f. 1710. d. 1803) er ættfaðir Húsafellsættarinnar, prestur, rímnaskáld og kraftaskáld. Í grafskrift hans segir að séra Snorri hafi verið „átjándu aldar annað skáld besta og hagorðasta í hverjum brag (Magnús Stephensen 1802, 250)". Grafskrift hans er varðveitt nú inn á Þjóðminjasafni, en hékk lengst af í síðustu Húsafellskirkju sem rifin var árið 1812 (Þóra Kristjánsdóttir, 1994, 100). Það skáld, sem líklega má áætla að hafi verið besta skáld 18. aldar, var séra Jón Þorláksson á Bægisá (f. 1744. d. 1819). Annars hefur 18. öldin ekki átt „því láni að fagna, að eiga í hópi afreksmanna sinna neitt stórskáld, engan höfuðsnilling á borð við þá frændur, Hallgrím og Jónas, á öldinni næst á undan og eftir... (Snorri Hjartarson, 1945, 5).

Snorri Björnsson var fæddur 3. október 1710 að Höfn í Melasveit og var barn hjónanna Björns Þorsteinssonar og Guðrúnar Þorbjarnardóttur. Snorri fæðist laust eftir Stóru bólu (1707-1709) og Suðurlandsskjálftann sem reið yfir með tilheyrandi hamförum árið 1706. Móðuramma Snorra er nafnkunn í bókmenntasögunni. Hún hét Steinunn Finnsdóttir á Höfn (um 1640–1710) og er fyrsta nafngreinda skáldkonan á Íslandi svo vitað sé, dóttir Finns spítalahaldara á Klausturhólum í Grímsnesi. Vitað er að Steinunn var á Höfn þegar Snorri ólst þar upp og bendir ýmislegt til þess að Snorri hafi fyrst numið skáldskaparlistina af ömmu sinni (Þórunn Jarla Valdimarsdóttir 1989, 27-30).

Sumt vitum við um skólagöngu séra Snorra. Hann gekk fyrst menntaveginn hjá Þórhalla Magnússyni á Borg á Mýrum (1688–1746) og þar lagði hann líklega stund á latínu (Þórunn Jarla 1989, 43). Varðveist hafa Glósu-vísur í pappírshandriti á Landsbókasafni eftir séra Snorra, sem eru einhvers konar latneskar kennsluvísur. Hér er ein vísan:

         Ira: reiði, Angor: neyð,

Alma: breið, en Plana: greið,

Magia: seið, en Mors er deyð,

Montis: heiður, Via: leið.

         (Lbs. ÍB. 158 8vo, 114r)

Hér má taka fram að áhugi séra Snorra á seiðnum (magia) hefur greinilega vaknað strax á skólaárum hans.

Séra Snorri hefur síðar nám í Skálholti haustið 1724, þá 14. ára gamall. Þá er Jón Árnason biskup yfir Skálholti (1665–1743) en hann var skólameistari á Hólum nokkru áður, á árunum 1695-1707. Efnahagur var fremur bágur í Skálholti um það leyti þegar Snorri nemur þar. Líklega hafði vont árferði einnig neikvæð áhrif á frammistöðu skólapilta um þetta leyti. Heimildir benda til þess, að séra Snorri hafi ekki verið afburða námsmaður. Árið 1728 var hann í 22. sæti þegar kom að námsframvindu, nánar tiltekið í 4. sæti í lægri bekknum sem var hópur hinna óæðri nemenda (inferiores). Það tók séra Snorra nær 9. ár til þess að útskrifast úr skólanum en ástæður slævrar námsframvindu hans gátu verið margs konar, ef til vill hafði honum leiðst guðsorðið og og mun fremur fengið sálaryl í kröftugu félagslífi skólans líkt og þessi vísa ber vitni um. Séra Snorri er enn skólapiltur í Skálholti þegar hann yrkir vísurnar:

Enn meira gaman að glíma þó er,

gleður það hugkjæti sveina;

ánægður sjerhver upp á það sjer,

íþróttir tveir menn ef reyna,

:,: fimir mest,

ef frestur sjest,

fælir í burtu kyrrsetu pest. :,:

Ó, hvílíkt gaman að dansinum er,

hann upplífgar hug vorn og sinni;

yndi og hræring hann orsakar mjer,

aldrei hans tilvera linni,

:,: ei gleði skal stans

en dans,

dögum að leika í góðvina krans. :,:

   (Grímur Laxdal, 1856, 76)

Séra Snorri var einnig sundmaður mikill sem þótti óvanalegt þar sem sund þótti syndsamlegt á 18. öld og allt sprikl í sjónum djöfullegt (Þórunn Jarla, 1989, 45). Hann hefur einnig haft yndi af aflraunum og glímum, sbr. fyrri vísuna hér að ofan. Þá hafa einnig varðveist vísur eftir séra Snorra þar sem tóbaksreykur er dásamaður. Því má alveg áætla að hann hafi verið tóbaksmaður einhvern tímann á lífsleiðinni. Það er því greinilegt að hann hafði gaman hvers kyns lystisemdum sem lífið hafði upp á að bjóða á þessum tíma (Þórunn Jarla 1989, 56).

En hvernig varð séra Snorri kraftaskáld? Vitað er að Steinunn Finnsdóttir, móðuramma hans, dvaldi í Skálholti „upp á staðar vísu“ í tíð Brynjólfs biskups Sveinssonar (1605–1675). Þar hefur hún líklegast kynnst skólapiltum í Skálholti sem grúskuðu í gömlum galdraskræðum á borð við Gráskinnu. Brynjólfur biskup tók þetta alveg fyrir árið 1664 og rak suma pilta úr skólanum (Þórunn Jarla 1989, 49). Í nýlegri doktorsritgerð Eiriks Westcoats, Chanting up the kraftaskalds – An Investigation into Their Image, Roles and Magic, segir hann að greinilega gat sú þekking að hnoða saman kraftavísum borist til næstu kynslóða úr sömu ætt og orðið hluti af ættarsögu (Westcoat 2021, 44-46). Það er því gaman að velta því fyrir sér hvort séra Snorri hafi lært eitthvað meira heldur en rímnakveðskapinn af ömmu sinni, jafnvel einhvern leiðarvísi kraftavísnagerð en heimildir eru þó þögular um slíkt.

Þá er varðveitt þjóðsaga úr fórum Gísla Konráðssonar um það hvernig séra Snorri nemur viðsjárverð fræði af Hornstrendingi. Snorri var þá prestur á Hornströndum og amaðist hann við því hve erfiðlega gekk að draga sóknarbörn sín til kirkju. Einn þeirra var Hallur gamli á Horni, „kallaður hinn fjölkunnugasti maður (Torfi Jónsson 1979, 35).“ Þegar hér er komið við sögu höfðu þeir lent í orðaskiptum sökum þess hve Hallur var latur að mæta til kirkju, en sættust þeir þó að lokum og er það „almæli að margt lærði þá prestur af karli (Torfi Jónsson 1979, 36).“

Í seinni tíð hefur Snorri orðið að þjósagnakenndri persónu og er í dag þekktastur fyrir það að kveða niður drauga sem sendir voru til höfuðs honum vestan af Hornströndum. Eftir hann liggja Jóhönnuraunir, Þorrabálkur undir fornyrðislagi (Þorrakvæði), leikritið Sperðill og margt annað gott.

Kvæði og rímur eftir Snorra sterka:

1. Jóhönnuraunir