Þulur

(Ath. sjá einnig dansþulur, man-langlokur, barnagælur og íslensk þjóðkvæði)

Þulur eru ein gerð íslenskra þjóðkvæða, fleiri en sjö línur að lengd og ekki erindaskipt, sem hefur verið hluti af munnlegri hefð að minnsta kosti síðan á 15. öld. Þuluformið er þó enn eldra og segja sumir fræðimenn að það sé jafnvel eldra heldur en landnámið sjálft. Merking orðsins „þula" hefur breyst í gegnum tíðina og virðist það fyrst hafa átt sérstaklega við kvæði sem tengdust nafnarunum eða annari upptalningu. Á 18. öld tíðkuðust svokallaðar langlokur sem voru langir rímaðir bragir þar sem ekki var skilið á milli erinda. Í seinni tíð hafa þulurnar orðið að barnagælum.

Höfundar þulna eru yfirleitt óþekktir. Þó hafa ýmis seinni tíma skáld tekið ástfóstri við þuluformið og var ljóðskáldið Theodóra Thoroddsen (f. 1863 d. 1954) frá Kvennabrekku í Dölum þeirra langþekktust. Theodóra lýsir þuluforminu á einstaklega fallegan hátt, segir að þulurnar „séu eins og blómvöndur, sem allt er tínt í sem hönd á festir, þyrnar og þistlar, augnfró og ýlustrá, rósir og skollafætur og svo margt sem rót festir í myrkri moldu.“

Þulur voru yfirleitt mæltar fram eða raulaðar fyrr á öldum fyrir börn með einföldum laglínum. Mörg þessara þululaga hafa varðveist og þekkjast enn vel í dag. Þá útsetti tónskáldið Jórunn Viðar (f. 1918. d. 2017) margar þessar laglínur og gaf út á prenti á ofanverðri 20. öld.

Þulur eru til í endalaust mörgum tilbrigðum. Engin þula er varðveitt eins á vörum einstaklinga og öllu ægir saman. Þó er gerð tilraun til þess að birta algengustu form þulnanna hér.

Þulur með varðveittum þululögum. Allar þessar þulur eru íslensk þjóðkvæði:

1. Allra flagða þula - Upphaf: „Líttu upp leikbróðir/ og láttu fólk þegja." Úr riddarasögunni Vilhjálms sögu sjóðs. Sjá einnig galdur og forneskju.

2. Bárður minn á jökli - Upphaf: „Bárður minn á jöklu/ leggstu nú á þófið mitt." Forneskjubæn. Sjá einnig galdur og forneskju.

3. Bokki sat í brunni - Upphaf: „Bokki sat í brunni/ hafði blað í munni."

4. Brúsaskeggsþula - Upphaf: „Kom ég að Eyri." 

5. Dansaði ég á Stapa í gær - Upphaf: „Dansaði ég á Stapa í gær/ það var herlegur dans." Sjá einnig vikivaka og dansþulur.

6. Drengurinn drjólinn - Upphaf: „Drengurinn drjólinn/ hvar varstu um jólin?" Sjá einnig jólin.

7. Drengurinn minn, minn - Upphaf: „Drengurinn minn, minn,/ mér lízt á hag þinn." 

8. Faðir minn er róinn - Upphaf: „Faðir minn er róinn/ langt út á sjóinn." Sjá einnig barnagælur

9. Fagur fiskur í sjó - Upphaf: „Fagur fiskur í sjó/ brettist upp á halanum. Sjá einnig barnagælur og dýravísur

10. Fuglinn í fjörunni - Upphaf: „Fuglinn í fjörunni/ hann heitir már." Sjá einnig dýravísur, barnagælur, vikivakakvæði og vikivaka

11. Fúsintesþula - Upphaf: „Í miðjum garði axlar hann sín gullin skinn/ hann Fúsintes." Kvæðið er flokkað með hér út af fyrirsögninni, annars er þetta eiginlega ekki þula heldur mun kvæðið vera formúluvísa/keðjukvæði. Sjá einnig formúluvísur/keðjukvæði og dansþulur.

12. Gekk ég upp á hólinn - Upphaf: „Gekk ég upp á hólinn/ horfði ég ofan í dalinn." 

13. Gimbillinn mælti - Upphaf: „Gimbillinn mælti/ og grét við stekkinn." Sjá einnig barnagælur og dýravísur

14. Gott er að ríða sandana mjúka - Upphaf: „Gott er að ríða sandana mjúka/ það gerir ei hestana sjúka."

15. Grýla er að sönnu gömul herkerling - Upphaf: „Grýla er að sönnu/ gömul herkerling." Gömul þjóðvísa sem var þekkt víða um land. Sjá grýlukvæði.

16. Grýla kallar á börnin sín - Upphaf: „Grýla kallar á börnin sín/ þegar hún ver að sjóða/ til jóla." Gömul þjóðvísa. Fyrri helmingur kvæðisins líkist mjög bragarhættinum við Þessi karl á þingið reið eftir Jón Arason Hólabiskup (f. 1484. d. 1550). Sjá grýlukvæði.

17. Grýla reið fyrir ofan garð - Upphaf: „Grýla reið fyrir ofan garð/ hafði hala fimmtán." Gömul þjóðvísa. Líklega með allra elstu grýlukvæðum. Sjá grýlukvæði. 

18. Grýla reið með garði - Upphaf: „Grýla reið með garði/ gekk með henni Varði." Gömul þjóðvísa. Með allra elstu grýlukvæðum. Sjá grýlukvæði.

19. Hallsteinn á Hesti - Upphaf: „Hallsteinn á hesti/ sá var maðurinn mesti."

20. Heyrði ég í hamrinum - Upphaf: „Heyrði ég í hamrinum/ hátt var þar látið." Hér bregður fyrir fyrir ættartalölu Óðins! Sjá einnig dansþulur og vikivaka.

21. Hrannar sunna spök spöng - Upphaf: „Hrannar sunna spök spöng/ spila vil eg þér söng." Eftir Pétur Jakobsson (f. um 1740. d. 1797). Sjá einnig dansþulur, vikivaka, ástarljóð og barnagælur

22. Hún rær og hún slær - Upphaf: „Hún rær og hún slær." Sjá einnig barnagælur og dýravísur

23. Hvar er Jón Jakobsson? - Upphaf: „Hvar er Jón Jakobsson?/ Um jólin er hans aftur von." Sjá einnig jólin.

24. Í fyrravetur fyrir jólin - Upphaf: „Í fyrravetur fyrir jólin/ fann ég hann Pál minn Bjarnarson." Jólaþula. Sjá jólin.

25. Jómfrú blómleg mjög mæt - Upphaf: „Jómfrú blómleg mjög mæt/ motursfitin ágæt." Varðveitt á vörum Stefaníu Sigurðardóttur. Stefanía raular þuluna líkt og var gert með Hrannar sunna spök spöng. Sjá þjóðsagnasafn Sigfúsar Sigfússonar. Sjá einnig dansþulur og vikivaka

26. Karl og kerling riðu á Alþing - Upphaf: „Karl og kerling riðu á Alþing,/ fundu titling,/ stungu í vettling."

27. Karl tók til orða - Upphaf: „Karl tók til orða/ mál er að borða." 

28. Kom ég þar að kveldi - Upphaf: „Kom ég þar að kveldi/ sem kerling sat að eldi."

29. Komdu til mín fyrsta kvöldið jóla - Upphaf: „Komdu til mín fyrsta kvöldið jóla/ ég skal gefa þér einn fisk/ og allt upp á einn disk." Sjá dansþulur.

30. Krumminn í hlíðinni hann er að slá - Upphaf: „Krumminn í hlíðinni/ hann er að slá." Sjá einnig dýravísur og barnagælur

31. Sat ég undir fiskihlaða - Upphaf: „Sat ég undir fiskihlaða/ föður míns og móður."

32. Smalaþula - Upphaf: „Vappaðu með mér Vala." Kvæðið er flokkað með hér út af fyrirsögninni, annars er þetta eiginlega ekki þula heldur mun kvæðið vera undir vikivakakvæðahætti. Sjá einnig barnagælur, dýravísur, vikivakakvæði, vikivaka og dansþulur.

33. Sól skín á fossa - Upphaf: „Sól skín á fossa/ segir hún Krossa." Dýraþula. Þetta er sú þula sem nautin fara með á Nýársnótt! Sjá jólin.

34. Stígum við stórum - Upphaf: „Stígum við stórum/ stundum til grunda." Sjá einnig barnagælur

35. Stúlkurnar ganga sunnan með sjó - Upphaf: „Stúlkurnar ganga/ sunnan með sjó/ með línsvuntur langar/ og léreftin mjó." Sjá einnig dansþulur.

36. Táta, Táta, teldu dætur þínar - Upphaf: „Táta, Táta, teldur dætur þínar."

37. Tunglið skín á himni háa - Upphaf: „Tunglið skín á himni háa." Sjá einnig dansþulur og vikivaka

38. Út gekk hún grænklædd - Upphaf: „Út gekk hún grænklædd/ með gult undir fóðrið." Sjá einnig dansþulur.

39. Við skulum róa rambinn - Upphaf: „Við skulum róa rambinn." Ljóðaleikur. Sjá einnig barnagælur

40. Þegiðu, þegiðu sonurinn sæli - Upphaf: „Þegiðu, þegiðu sonurinn sæli/ þangað til kýr okkar/ koma af fjalli." Heitir öðru nafni Kúaþula. Dýraþula. Sjá einnig dýravísur

41. Þorleifur minn, minn - Upphaf: „Þorleifur minn minn/ mér líst á hag þinn."

42. Þórnaldarþula - Upphaf: „Hlýði menn á fræði mínu/ meðan ég segi sök mína á sleða."

43. Þriðjudaginn í þriðju viku þorra - Upphaf: „Þriðjudaginn í þriðju viku þorra/ þá sálaðist systir allra vorra." Höf. ókunnur. Sjá einnig Þorrablótskvæði

Þulur eftir nafngreinda höfunda. Þau tilheyra ekki íslenskum þjóðkvæðum:

1. Fuglinn í fjörunni hann heitir már - Upphaf: „Fuglinn í fjörunni hann heitir már."  Eftir Theodóru Thoroddsen (f. 1863. d. 1954)

2. Gekk eg upp í álfahvamm - Upphaf: „Gekk eg upp í álfahvamm/ um aftanskeið."  Eftir Theodóru Thoroddsen (f. 1863. d. 1954)

3. Gilsbakkaþula - Upphaf: „Kátt er á jólunum/ koma þau senn." Eftir Kolbein Þorsteinsson í Miðdal (f. 1731. d. 1783). Kvæðið er flokkað með hér út af fyrirsögninni, annars er þetta eiginlega ekki þula heldur mun kvæðið vera dragmælt líkt og Einn guð í hæðinni, Andrésardiktur og mörg grýlukvæði. Sjá einnig jólin, jóladansa, dansþulur og vikivaka.

4. Ríðum og ríðum til Logalanda - Upphaf: „Ríðum og ríðum til Logalanda."  Eftir Theodóru Thoroddsen (f. 1863. d. 1954)

5. Sólrún, Gullbrá, Geislalín - Upphaf: „Sólrún, Gullbrá, Geislalín/ gakktu í lundinn fríða." Eftir Theodóru Thoroddsen (f. 1863. d. 1954)

6. Stúlkurnar ganga sunnan með sjó - Upphaf: „Stúlkurnar ganga sunnan með sjó."  Eftir Theodóru Thoroddsen (f. 1863. d. 1954)

7. Tunglið, tunglið taktu mig - Upphaf: „Tunglið, tunglið taktu mig."  Eftir Theodóru Thoroddsen (f. 1863. d. 1954)

Lesefni:

1. Bjarni Þorsteinsson. (1906-1909). Íslensk þjóðlög. S.L. Møller, Kaupmannahöfn.

2. Einar Ól. Sveinsson. (1942). Fagrar heyrði ég raddirnar. Mál og menning, Reykjavík.Jón Árnason. (1887-1894). Íslenzkar gátur, skemtanir, vikivakar og þulur. Hið íslenzka bókmenntafélag, Kaupmannahöfn.

3. Jón Árnason. (1887-1894). Íslenzkar gátur, skemtanir, vikivakar og þulur. Hið íslenzka bókmenntafélag, Kaupmannahöfn.

4. Jón Samsonarson. (2002). Ljóðmál. Fornir þjóðlífsþættir. Stofnun Árna Magnússonar, Reykjavík.

5. Ófeigur Ófeigsson. (1945). Raula ég við rokkinn minn. Þulur og þjóðkvæði. Gefið út á kostnað höfundarins. Ísafoldarprentsmiðja, Reykjavík. 

6. Símon Jóh. Ágústsson og Halldór Pétursson. (1992). Vísnabókin. Mál og menning, Reykjavík.

Tenglar:

chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://skemman.is/bitstream/1946/27668/1/Birna%20G.%20Hjaltad%C3%B3ttir%20BA%20ritger%C3%B0%2026.%20ma%C3%AD%202017.pdf