Embedded Files
(Ath. sjá einnig vikivaka, afmorskvæði, sagnadansa, dansþulur og vikivakaleiki)
Vikivakakvæði eru sérstök tegund íslenskra danskvæða sem sungin voru við sérstakan dansleik, kallaður vikivaki. Ekki er vitað hvenær vikivakahefðin tók að ryðja sér til rúms inn í íslenska kvæðahefð en vera má að bæði dansleikurinn og vikivakahættirnir hafi borist hingað erlendis frá fyrir lok síðmiðalda, sbr. uppruna orðsins „vikivaki" (Vésteinn Ólason 1989, 390). Margar kenningar eru um uppruna orðsins en frumstæðustu bragarhættir vikivakakvæðanna virðast líkjast mjög kvæðum sem sungin voru og dönsuð við „carols" hringdansa á Englandi, sem náðu miklum vinsældum og útbreiðslu þar í landi á 15. öld.
Vikivakakvæðin eru keimlík sagnadönsum að stíl en ekki má rugla þessum tveimur kvæðategundum saman. Vikivakakvæðin fjalla um innlent efni, eru lýrísk (tilfinningalegs eðlis) og með reglulegri stuðlasetningu. Sagnadansarnir fjalla aftur á móti um erlent efni (riddara og kappa út í heimi), eru epískir (segja sögu) og stuðlasetning er óregluleg. Talið er að vikivakakvæðin hafi lifað samhliða sagnadansahefðinni um langt skeið en þó áætla fræðimenn að vikivakakvæðin séu ögn yngri kvæðategund (Aðalheiður Guðmundsdóttir 2009 1:108-109).
Mörg hundruð vikivakakvæði eru varðveitt í handritum en aðeins lítið brot af þeim hefur verið gefið út á prenti.
Báðar kvæðagreinarnar styðjast við ákveðið viðlag sem kemur fyrir aftur og aftur í hverju erindi fyrir sig. Þannig gert ráð fyrir því að einn forsöngvari (eða ákveðinn hópur fólks) syngi erindin og aðrir taki undir í viðlagi. Þó er notkun viðlaganna ólík þar sem vikivakakvæðin ríma viðlögin sín við sjálf erindin. Í sagnadönsum er öfugt farið en þar ríma viðlögin sjaldnast við erindin. Dæmi (viðlagið er hér skáletrað):
Vikivakakvæðaháttur (einn af fjölmörgum):
Einsetumaður einu sinni
út gekk hann af skemmu sinni;
lund er sagt hann fyrir sér finni
fjaðraveiðin sat þar á.
— Fagurt galaði fuglinn sá —
hann söng þar upp á Sæborginni
sætt í þessum lundi;
— listamaðurinn lengi þar við undi.
Sagnadansaháttur (einn af fjölmörgum):
Gauti og hún Magnhild frú
— riddarinn herlegur og vel —
þau lágu saman í lofti tvö
— hún dansar
sú ber gull og klæðin brún, hún dansar vel.
Yrkisefni vikivakakvæðanna
Vikivakakvæðin eru lýrískur kveðskapur ólíkt sagnadönsunum sem eru epískir (segja sögu). Vikivakakvæðin fjalla um tilfinningalíf alþýðunnar, gleði og skop, en einkum eru ástarmál fyrirferðamesta yrkisefnið og jafnvel aðskilnaður elskenda. Víða í vikivakakvæðum er einnig vikið að sjálfum dansinum, vikivakanum, og er honum oftast lýst sem blautlegum og gróteskum, sbr. í umræddu erindi úr kvæði sem kallast Dansinn undir hlíða:
Dönsuðu þær so daga sem nætur,
drósir gáfu að öngvar gætur,
lúðist af því maðurinn mætur,
mestar þrautir fyrir það bar,
— átján voru konurnar —
Æðilétt í orðum lætur
ástargeðið þýða,
— dansinn undir, dansinn undir hlíða.
Þá hafa fjölmörg vikivakakvæði einnig varðveist sem innihalda kristin siðaboðskap og almenn heilræði. Vera má að slík kvæði hafi verið ortir með það hlutverk í huga að draga úr ærslagangi dansmanna í gleðinni, einkum þeirra af yngri kynslóðinni. Einnig kann vel að vera að slík kvæði hafi aldrei verið brúkuð við dans. Vésteinn Ólason, prófessor emeritus í íslenskum bókmenntum, hefur talsvert skrifað um vikivakakvæðin í bókum en hann kýs að flokka yrkisefni vikivakakvæðanna á þennan hátt:
1. Ástakvæði
2. Gleðikvæði
3. Andleg kvæði
4. Heilræðakvæði
Til viðbótar við þessa fjóra flokka má svo bæta við einum flokki enn:
5. Barna- og dýrakvæði
Vikivakakvæði úr þeim flokki virðast hafa verið vinsælust um það leyti þegar vikivakahefðin var við það að líða undir lok. Kvæði sem mættu tilheyra þessum flokki eru t.d. Krumminn á skjánum, Fuglinn í fjörunni, Vappaðu með mér vala, Tittlingur í mýri, Ungbörnin syngja, Sofðu ætíð sætan dúr o.s.fr.
Höfundar
Bragarhættir
Bragarhættir vikivakakvæða er lengri og flóknari en í sagnadönsum. Vikivakakvæðin styðjast við stuðla og höfuðstafi ólík sagnadönsum. Endarím og víxlrím er fullmótað í vikivakakvæðum en skortir mjög í sagnadönsum. Þá ríma viðlög vikivakakvæðanna við sjálf erindin.
Útgáfur
Ólafur Davíðsson gaf út fjölmörg vikivakakvæði í riti sínu Vikivakar og vikivakakvæði. Engin vikivakakvæði sem Ólafur Davíðsson birtir í Vikivakaritgerð sinni hafa varðveist munnlega fram á þennan dag og féllu í gleymsku fyrir fullt og allt líklega einhvern tímann um aldamótin 1800.
Tónheimur vikivakakvæðanna og flutningur
Til eru gamlar lýsingar af tónheimi vikivakakvæða og hljómrænum flutningi þeirra. Í ritgerð Jóns Ólafssonar frá Grunnavík (1705– 1779) sem ber heitið Um lög og tóna segir hann að öll „dansandi og spilandi, hoppandi og leikandi lög sem spila sig með ítrekuðum klifunum hærra og hærra upp, þó þau fari nokkuð niður á millum, en eins og sæki í sig jafnótt meira og meira„ eigi að vera sungin við vikivakakvæðin (heimild). Jón nefnir í kjölfarið erlenda marsa, svosem Printz Evgenii March, Studenter March og Granader March en slík lög eigi að vera sungin við langlokur á borð við Dínus spjald. Hér nefnir Jón Printz Evgenii March en Evgen mun vera hinn austurríski Eugen prins af Savoyen-Carignano (1663–1736). Eugen var einn áhrifamesti herforingi Evrópu á 17. og 18. öld og ríkisleiðtogi í þjónustu heilaga rómverska keisaradæmisins og Habsborgara í Austurríki. Marsarnir hans sem Jón frá Grunnavík nefnir eru varðveittir (sjá hér https://tunearch.org/wiki/Prince_Eugene%27s_March. Einnig verðugt að skoða gaumgæfilega Compleat Country Dancing-Master tekið saman af John Young (d. 1728). Sjá: https://www.libraryofdance.org/manuals/1719-Walsh-Complete_(Gale).pdf). Síðan snýr Jón sér aftur að vikivakakvæðum og heldur áfram:
En aftur að hverfa til íslenzkra. Kvæði eiga því að vera erindalöng, að þau verði dönsuð, sem víkivakakvæðin. Skafarabálkslag Jóns Eggertssonar og Skoðunarspegils eru sömuleiðis danslög og ei sízt langlokur allar, Dínus spjald, tröllaslagur (sem so kallast) og þvílíkt fleiri toginleit kvæði. Eins þó ei séu nema áttköfluð, eins og þetta: Furðu hárri fjalls á brekku / frú Venus með boga stóð etc. Á þó að laga lagið eftir efninu altíð (heimild).
Hér segir Jón frá Grunnavík því beinum orðum að lögin við vikivakakvæðin áttu alltaf ap vera löguð eftir efninu og þar með talið bragarhættinum. Umfjöllun Bjarna Þorsteinssonar í Íslenzkum þjóðlögum virðist styðja þetta en samkvæmt honum hefur lagið við Vakra Skjóna eftir síra Jón Þorláksson á Bægisá (f. 1744. d. 1819) einnig verið notað við vikivakakvæðið Tittlings kvæði en það undir allt öðrum bragarhætti heldur en Vakri Skjóni.
Jón Ólafsson Svefneyingur hefur gefið út ritið Om nordens gamle diktekonst (1786). Í neðangreindri málsgrein er líklegt að hann eigi við vikivakakvæði:
De Gamle havde ellers til deres Sange mange Navne som deels passede sig paa alle Digte, deels paa nogle især, efter Indholdets Beskaffenhed. En Sang kaldes i Almindelighed kvæði, kviða, Dan. qvæde, af kveða at synge, dog forstaae de Nyere ved kvæði i Særdeleshed et Slags Balades eller Omqvæds-Viser, forfattede baade før og siden Reformationen. Som de ere af en besynderlig National-Smag, med deres særegne Toner, læres og synges de gierne af Almuen til uskyldig Tidsfordriv (1786, 247).
Þó að vikivakakvæðin hafi gleymst á vörum fólks að mestu einhvern tímann á 19. öld má þó finna dæmi um það að fólk hafi getað tónað kvæði undir vikivakakvæðaháttum alveg fram undir miðja 20. öld. Sumt fólk gat sungið löng kvæði með mörgum erindum en sumt einungis einstök erindi (t.d. Fara börnin fram á pallinn og Gaman er að Gísla Víum). Varðveist hafa nokkur íslensk þjóðlög við kvæðin það engar sögur fara af því hvort þessi lög hafi verið sungin við dans (þó það sé talið líklegt). Samkvæmt rannsóknum höfundar þessarar vefsíður hafa um 25+ íslensk þjóðlög og tónar varðveist við kvæði undir vikivakakvæðaháttum. Fullyrðing Ólafs Davíðssonar í riti sínu Íslenzkir vikivakar og vikivakakvæði (1894) um að aðeins eitt vikivakalag sé varðveitt (Hoffinskvæði sem í raun er vikivakaleikur) stenst þar af leiðandi alls ekki.
Þjóðlög hafa varðveist við 10 vikivakakvæðahætti sem eru þessir (viðlagið merkt rauðum lit):
(I)
Fimm línur: aBaBB. 1 þjóðlag
Hátíð fer að höndum ein,
hana vér allir prýðum.
Lýðurinn tendri ljósin hrein
–Líður að tíðum,
líður að helgum tíðum.
(II)
Fimm línur aaaBB. 2 þjóðlög
Sofðu ætíð sætan dúr,
sorg þér renni brjósti úr,
eilífur drottinn, einkar trúr,
yfir þér virðist vaka.
– Drottinn geymi drenginn minn spaka.
(III)
Sex línur aaaBBB. 1 þjóðlag
Menn hafa þrátt í myrkri hér,
margt til gamans fundið sér,
þar sem fúlt og fámennt er
og fólk er ekki tíðum,
Forða hríðum,
forða mér við hríðum.
(IV)
Fimm línur AAAbb. 4 þjóðlög
Hér er sagan harmakauna
hvað Þorláki bar til rauna,
vildi gullskorð góðu launa
greina skal þar frá.
Legillinn hans Láka lagði framhjá.
(V)
Fimm línur AAAbb. 1 þjóðlag
Dyspoteus hét drengurinn heiðinn
af djöflinum var hans maktar seiðinn
í huganum var hann harla reiðinn
hans var dóttir dýr að sjá,
blessuð meyjan Barbará.
(VI)
Fimm línur aBaBB. 1 þjóðlag
Jólasveinar ganga um gólf
og hafa staf í hendi.
Móðir þeirra sópar gólf
og strýkir þá með vendi.
– Skarpan hafa þeir skólann undir hendi.
(VII)
Átta línur AAABBAcc. 6+ þjóðlög (eflaust fleiri)
„Ellegar ríf ég þak af þiljum,
þá mætir þú hörðum byljum,
þó skórnir illa skýli iljum
skríddu út á hnjánum,
krumminn á skjánum,
bar mig hér að borgar þiljum,
björg eg enga finn."
Gef mer bita’ af borðum þínum, bóndi minn!
(VIII)
Átta línur AAAbbACC. 3 þjóðlög
Einsetumaður einu sinni
út gekk hann af skemmu sinni;
lund er sagt hann fyrir sér finni
fjaðraveiðin sat þar á.
— Fagurt galaði fuglinn sá; —
hann söng þar upp á Sæborginni
sætt í þessum lundi;
— listamaðurinn lengi þar við undi.
(IX)
Ellefu línur AAAAABBAcBc. 3 þjóðlög
Vappaðu með mér, Vala,
verð ég þig að fala
komdu ekki' að mér kala
keyrðu féð í hala;
nú er dögg til dala,
dimma tekur á víðinn
– fjármanna hríðin –
þú átt að elska smalann
sem þitt eigið blóð
– fjármanna hríðin
er full af bölmóð.
(X)
Tólf línur aBaBaCCddefe. 1 þjóðlag
Þú fórst herrann himnum frá
hlaðinn með dýrð og sóma
útvaldist oss einninn hjá,
þig englasveitin fróma,
þig mæddi stóra miskunn á
mannsins synda dyngja.
— Ungbörnin syngja —
Þó fórst af himnum frægur Guð
fæddist af mey fyrst utan neyð
og veraldar vist.
— Guð var barn,
þoldi neyð og angist.
Í seinni tíð, eða um miðja 20. öld, komust þjóðfræðingar Árnastofnunar að því að nokkur kvæði undir vikivakakvæðaháttum voru enn geymd munnlega á meðal fólks í sveitum með þjóðlögum. Flest þessara laga eru ekki að finna í Íslenzkum þjóðlögum Bjarna Þorsteinssonar á Siglufirði. Bestu dæmin um kvæði af þessu tagi má nefna Smalaþulu (íslenskt þjóðkvæði) af vörum Ásu Ketilsdóttur, Krummann á skjánum (íslenskt þjóðkvæði), Áradalsóð eftir Jón Guðmundsson lærða (f. 1574. d. 1658), Lysthús-kvæði eftir Eggert Ólafsson (f. 1726. d. 1768), Sláttukvæði eftir Jón Oddsson Hjaltalín (f. 1749. d. 1835), Kvæðiskorn af þeim rúmlata ferða-Knút eftir síra Guðmund Erlendsson á Felli í Sléttuhlíð (f. 1595. d. 1670).
Um flutning á allra lengstu vikivakakvæðunum eftir erindafjölda (sem líkjast mjög langlokum) vitum við lítið sem ekkert. Lögin við slíka vikivakakhætti hafa þó eflaust verið einföld og kannski verið svipuð lagi því sem sungið hefur verið bæði við Krummann á skjánum og Smalaþulu (undir vikivakakvæðahætti). Lagið hefur verið geysivinsælt og var notað einnig við þulur og barnagælur. Það er afskaplega einfalt, hægt að teygja það og fellur vel að mörgum bragarháttum. Hér kemur tilgáta að því hvernig svona vikivakakvæði voru flutt með eftirfarandi lagi en hér ítreka ég að þetta eru getgátur einar:
(VANTAR HLJÓÐUPPTÖKU)
Byrjast lítil Bifurs skeið
Bölverks hlaðin meini,
sigli eg enn um söngva leið
Suðrar kólgu hreini.
Mansöng rignir máls af heið,
mæt ef hlýðir silkiná,
– setjum gullsöðulinn á –
Þó frúnni bjóði eg Fjölnirs veið,
Friggjar tár og blíðu rann,
– vær skulum ríða í lund þann, –
þó er samt í þeli reið
þiljan Hrugnirs bæna,
– vær skulum ríða í lund þann hinn græna.
Bað mig kátur bendir fleina
bögu fram að segja eina.
Þó er ekki því að leyna
þætti ljóða seyrði
fagrar ég heyrði.
fyrir útþýðing fróðra greina
fyrða urðu gladdir
því fagrast heyrði raddir;
svipar margt fyrir sjónar steina
sóma búið hér um þar,
fagrast heyrðu raddirnar,
þegnar af megni þrátt sig reyna,
Þó að listin verði treg,
fagrar heyrða ég;
ósa sprettur ei so neina
að eg fann með hagleiks sniðum
fagrar heyrða eg raddir við;
hörpustrengja hljóðið hreina
hressir gamla og unga,
við Niflunga;
ekki kenna menn þá meina,
meðan hugsar um gleðinnar eim,
við Niflunga heim;
en þá sárt í eymdum kveina,
ei trú eg kæti þekki,
eg get ekki;
þeir gjöra þá að vola og veina
vítt um gumnahofið
eg get ekki sofið;
er nú orðið allt um seina
enn að hugsa um gleðinnar byr,
eg get ekki sofið fyr;
rétt skal enda ræðu beina,
raddar tregt er göngum,
sofið fyrir söngum;
eg má ei láta niðja neina
nauða bylgju á súðum tveim,
eg get ekki sofið fyrir söngvunum þeim.
Sums staðar virðist tilhneigingin hafa verið sú (þó sjaldgæft) að viðlögin í erindunum vikivakakvæðanna væru tvítekin við flutning. Heimildir eru fyrir því að viðlögin hafa verið tvítekin í flutningi við Ungbörnin syngja, Roðhattsbrag og síðar við Lysthús-kvæði í seinni tíð. Þetta þarf að rannsaka nánar hvort finna megi fleiri dæmi um þetta. Áhugavert væri að skoða nákvæmlega hvort tvítekningar af þessu tagi séu sérstaklega merkt í handritum og þannig varpað ljósi á flutningsmáta þeirra.
Vikivakakvæði með varðveittum íslenskum þjóðlögum:
Áradalsóður - Upphaf: „Menn hafa þrátt í myrkri hér". Viðlag: „Væri ég einn sauðurinn í hlíðum". Eftir Jón lærða Guðmundsson (f. 1574. d. 1658). Íslenskt þjóðlag hefur varðveist við kvæðið norður á Ströndum.
Barbörukvæði - Upphaf: „Dyspoteus hét drengurinn heiðinn". Viðlag: „Blessuð meyjan Barbára". Höf. ókunnur (um 1500). Sjá einnig helgikvæði og íslensk söguljóð
Fara börnin fram á pallinn - Upphaf: „Fara börnin fram á pallinn,/ fella þau niður pípudallinn". Viðlag: „Boli og Grýla bæði hjón". Þjóðkvæði. Sjá grýlukvæði
Fuglinn í fjörunni hann heitir már - Upphaf: „Er sá fuglinn ekki smár". Viðlag: „Fuglinn í fjörunni". Þetta þjóðkvæði hefur greinilega einnig verið til undir vikivakakvæðahætti. Sjá einnig dýravísur og barnagælur
Fuglskvæði úr Annálum - Upphaf: „Einsetumaður einu sinni". Viðlag: „Fagurt galaði fuglinn sá". Eftir Guðmund Bergþórsson (f. 1657. d. 1705). Með þekktari kvæðum eftir Guðmund Bergþórsson.
Gaman er að Gísla Víum - Upphaf: „Gaman er að Gísla Víum/ glampar hann eins og sól í skýjum". Viðlag: „Fagurt galaði fuglinn sá". Eftir Pál Ólafsson (f. 1827. d. 1905).
Hátíð fer að höndum ein - Upphaf: „Hátíð fer að höndum ein/ hana vér allir prýðum". Viðlag: „Líður að helgum tíðum". Höf. ókunnur (um 1500). Þjóðkvæði. Erindi nr. 2 - 5 eru eftir Jóhannes úr Kötlum (f. 1899. d. 1972).
Jólasveinar ganga um gólf - Upphaf: „Jólasveinar ganga um gólf". Viðlag: „Skarpan hafa þeir skólann undir hendi". Þjóðkvæði. Sama lag og við Konuríki.
Krummabragur - Upphaf: „Út um byggðir Ísa hæða". Viðlag: „En tryggða vinur trúðu mér". Höf. ókunnur (um 1800). Sjá einnig jólin, jóladansa og dýravísur
Krummi krunkar úti - Upphaf: „Krummi krunkar úti". Viðlag: „Komdu nú og kroppaðu með mér krummi nafni minn". Þjóðkvæði. Þarf að skoða þetta kvæði vel og þennan bragarhátt.
Krummi situr á kirkjuburst - Upphaf: „Krummi situr á kirkjuburst / kallar hann upp með hárri raust." Sjá dýravísur.
Krumminn á skjánum - Upphaf: „Ellegar ríf ég þak af þiljum". Viðlag: „Krumminn á skjánum". Höf. ókunnur. Sjá einnig barnagælur og dýravísur
Kvæðiskorn af þeim rúmlata ferða-Knút - Upphaf: „Kepptist við að koma í róm/ og kaupa sér þar helgidóm". Viðlag: „Junkurinn vill til Rómaborgar ríða". Eftir síra Stefán Ólafsson í Vallanesi (f. 1619. d. 1688) eða síra Guðmund Erlendsson (f. 1595. d. 1670).
Lákakvæði - Upphaf: „Hér er sagan harmakauna". Viðlag: „Legillinn hans Láka lagði framhjá". Eftir Guðmund Bergþórsson (f. 1657. d. 1705). Nokkur vikivakakvæði eru undir þessum hætti. Kvæðið var einnig sungið í tvísöng. Sjá einnig ýkjukvæði.
Lysthús-kvæði - Upphaf: „Undir bláum sólarsali". Viðlag: „Fagurt galaði fuglinn sá". Eftir Eggert Ólafsson (f. 1726. d. 1768).
Sláttukvæði - Upphaf: „Af bónda einum byrjast kvæði". Viðlag: „Best er að vera birgur vel". Eftir Jón Oddsson Hjaltalín (f. 1749. d. 1835). Kvæðið hefur ranglega verið eignað Hallgrími Péturssyni (f. 1614. d. 1674). Sjá einnig ýkjukvæði.
Smalaþula - Upphaf: „Vappaðu með mér Vala". Viðlag: „Fjármanna hríðin er full af bölmóð". Höf. ókunnur. Þjóðkvæði. Sjá einnig dýravísur og barnagælur.
Sof þú, blíðust barnkind mín - Upphaf: „Sof þú, blíðust barnkind mín." Þjóðkvæði. Sjá einnig barnagælur.
Sofðu ætíð sætan dúr - Upphaf: „Sofðu ætíð sætan dúr/ sorg þér renni brjósti úr". Viðlag: „Drottinn geymi drenginn minn spaka". Þjóðkvæði. Vísan er undir sama bragarhætti og Kvæðiskorn af þeim rúmlata ferða-Knút og fleiri vikivakakvæði. Sjá einnig barnagælur.
Tittlings kvæði - Upphaf: „Skrautlega ber hann skikkju eina". Viðlag: „Tittlingur í mýri". Höf. ókunnur. Þjóðkvæði.
Tittur er beinn - Upphaf: „Tittur er beinn og tittur er beinn". Viðlag: „Samt er ég einn í sona tölu Nóa".
Ungbörnin syngja - Upphaf: „Hann var herrann himnum á". Viðlag: „Ungbörnin syngja / upp á herrann Krist". Höf. ókunnur.
Heimildarfólk að þjóðlögunum við vikivakakvæðahættina. Kvæðin í stafrófsröð:
Símon Jóhannes Ágústsson (f. 1904. d. 1976) frá Kjós í Víkursveit (Strandasýslu) syngur lag við Áradalsóð. Sjá https://ismus.is/tjodfraedi/hljodrit/1036111
Helgi Einarsson (f. 1884. d. 1972) frá Smyrlabjörgum í Suðursveit syngur lag við Barbörukvæði. Sjá https://ismus.is/tjodfraedi/hljodrit/1021373
Sigurður Runólfsson (f. 1908. d. 1997) frá Böðvarsdal í Vopnafirði syngur lag við Fuglinn í fjörunni. Sjá https://ismus.is/tjodfraedi/hljodrit/1030096?trloc=2733094;2733091;2733093
Tryggvi Sigtryggsson frá Hallbjarnarstöðum í Þingeyjasveit syngur lag við Fuglinn í fjörunni. Sjá https://ismus.is/tjodfraedi/hljodrit/1033521?trloc=2456306;2456308
Ívar Halldórsson (f. 1904. d. 1978) frá Melanesi á Barðaströnd syngur lag við Fuglinn í fjörunni. Sjá https://ismus.is/tjodfraedi/hljodrit/1023355
Jónína Jónsdóttir (f. 1918. d. 1998) frá Meiðavöllum í Kelduhverfi syngur lag við Fuglinn í fjörunni. Sjá https://ismus.is/tjodfraedi/hljodrit/1021462?trloc=3680193;3680192
Hans Wingaard (f. 1870. d. 1936) syngur lag við Fuglskvæði úr Annálum. Sjá https://ismus.is/tonlist/log/7231
Þorleifur Árnason (f. 1892. d. 1973) frá Grænanesi í Norðfirði syngur lag við Fuglskvæði úr Annálum. Sjá https://ismus.is/tjodfraedi/hljodrit/1021275?trloc=3157461
Jóna Ívarsdóttir (f. 1895. d. 1976) frá Kirkjuhvammi í Rauðasandi syngur lag við Fuglskvæði úr Annálum. Líkist lagi Helga Einarssonar við Barbörukvæði. Sjá https://ismus.is/tjodfraedi/hljodrit/1035370?trloc=3101447;3101453
Helgi Einarsson (f. 1884. d. 1972) frá Smyrlabjörgum í Suðursveit syngur lag við Gaman er að Gísla Víum. Sjá https://ismus.is/tjodfraedi/hljodrit/1021390
Guðmundur Þorsteinsson frá Lundi (d. 1901. d. 1989) syngur lag við Gaman er að Gísla Víum. Sjá https://ismus.is/tjodfraedi/hljodrit/1029944?trloc=3498070
Þorbjörg R. Pálsdóttir (f. 1888. d. 1978) frá Gilsá í Breiðdal syngur lag við Gaman er að Gísla Víum. Sjá https://ismus.is/tjodfraedi/hljodrit/1034590?trloc=3095062;3095066
Ókunnur maður á Ólafsfirði (f. á fyrri hluta 19. aldar) syngur lag við Hátíð fer að höndum ein. Sjá https://ismus.is/tonlist/log/7404
Ólafur Jónsson frá Söndum (f. 1560. d. 1627) skrásetur „lag við afmorsvísu" við kvæðið Heyr þú sem huginn upplýsir. https://ismus.is/bragi/erindi/2169
Hildigunnur Valdimarsdóttir (f.1930. d. 2017) fædd á Teigi í Vopnafirði syngur Jólasveinar ganga um gólf með viðlaginu „skarpan hafa þeir skólann undir hendi". Lagið er það sama og móðir hennar syngur við Konuríki. Hljóðupptaka óaðgengileg sem stendur.
Steinunn Guðmundsdóttir (f. 1892. d. 1984) frá Svínanesi í Múlasveit (Barðaströnd) syngur Krummann á skjánum
Þuríður Bjarnadóttir (f. 1899. d. 1973) frá Hellnaseli í Aðaldal syngur Krummann á skjánum
Guðný Jónsdóttir (f. 1884. d. 1973) frá Rannveigarstöðum í Álftafirði syngur lag við Krummann á skjánum
Helga Pálsdóttir (f. 1877. d. 1973) frá Arngeirsstöðum í Fljótshlíð fer með Krummann á skjánum (erindin þó ekki heil)
María Andrésdóttir (f. 1859. d. d. 1965) frá Flatey í Breiðafirði syngur lag við Krummann á skjánum
Síra Sigtryggur Guðlaugsson (f. 1862. d. 1959) á Þóroddsstöðum í Köldukinn syngur lag við Krummann á skjánum
Guðmundur Davíðsson (f. 1866. d. 1942) á Hraunum syngur lag við Krummann á skjánum
Vagn Þorleifsson (f. 1898. d. 1979) frá Hokinsdal í Arnarfirði syngur lag við Kvæði úr annálum
Guðmundur Þorsteinsson frá Lundi (f. 1901. d. 1989) syngur lag við Kvæðiskorn af þeim rúmlata ferða-Knút
Hans Wingaard (f. 1870. d. 1936) útgerðamaður í Hafnarfirði syngur tvísöngslag við Lákakvæði
Helgi Einarsson (f. 1884. d. 1972) frá Smyrlabjörgum í Suðursveit syngur lag við Lákakvæði
Jóna Ívarsdóttir (f. 1895. d. 1976) frá Kirkjuhvammi í Rauðasandi syngur lag við Lysthús-kvæði
Páll Melsted (f. 1812. d. 1910) sýslumaður og alþingismaður syngur lag við Lysthús-kvæði
Kristrún Matthíasdóttir (f. 1923. d. 2011) frá Fossi í Hrunamannahreppi syngur lag við Sláttukvæði
Ketill Indriðason (f. 1896. d. 1971) frá Syðra-Fjalli í Aðaldal syngur lag við Smalaþulu
Ása Ketilsdóttir (f. 1935) frá Syðra-Fjalli í Aðaldal syngur lag við Smalaþulu
Símon Jóhannes Ágústsson (f. 1904. d. 1976) syngur lag við Smalaþulu
Guðmundur Davíðsson (f. 1866. d. 1942) á Hraunum syngur lag við Sofðu ætíð sætan dúr
Filippía Kristjánsdóttir (f. 1905. d. 1996) frá Skriðu í Svarfaðardal syngur lag við Tittlings kvæði
Lárus Þórarinn Björnsson Blöndal (f. 1836. d. 1894) sýslumaður á Staðafelli, Fellsströnd, syngur lag við Ungbörnin syngja. Sjá Bjarna Þorsteinsson bls. 564–565. Lárus var tengdafaðir Bjarna Þorsteinssonar.
Listi yfir öll vikivakakvæði á prenti og í handritum (í vinnslu). Hér verður vísað í kvæði undir sömu bragarháttum þar sem varðveitt þjóðlög eru til staðar:
Annað kvæðiskorn - Upphaf: „Þótt þú gangir á gólf með mér". Viðlag: „Ljóðakver / líst mér". Sjá Ólaf Davíðsson 1894, 180. Svipaður bragarháttur og ein gerð Áradalsóðs.
Annað vikivakakvæði - Upphaf: „Mitt er þetta þýðast þel." Sjá Ólaf Davíðsson 1894, 173. Sami bragarháttur og Hátíð fer að höndum ein.
Bónda kvæði - Upphaf: „Sá er maður í sinni klár". Viðlag: „Frakkanes kallinn kominn er hér". Sjá Jón Samsonarson 1964 (II), 70–73.
Dansinn undir hlíða - Upphaf: „Gulllaðs þallir gamanið lengi." Viðlag: „Dansinn undir hlíða". Sjá Jón Samsonarson 1964 (II), 87–88. Vikivakakvæði varðveitt í handritinu JS 270 4to. Sami bragarháttur og Lyshús-kvæði, Sláttukvæði og Fuglskvæði úr annálum.
Eg er setztur að Dröngum - Upphaf: „Hnikars spakan haukinn vekur". Viðlag: „Hringa spöng með hýrar brár". Sjá Jón Samsonarson 1964 (II), 63–65.
Dæmisaga um leonið, úlfinn og refinn - Upphaf: „Eptirdæmið eina/ eg færi til greina". Viðlag: „Framsýnin fríða". Eftir síra Stefán Ólafsson í Vallanesi (f. 1619. d. 1688)
Drósin fann danskinn - Upphaf: „
Ef vildi Friggjan elda ósa - Upphaf: „Ef vildi Friggjan elda ósa". Viðlag: „Guð geymi blíða". Sjá Ólaf Davíðsson 1894, 170–172. Sami bragarháttur og Krumminn á skjánum.
Eg hefi hugað að efna mér - Upphaf: „
Eigandi væri önnur lík - Upphaf: „
Eitt gleðikvæði - Upphaf: „
Eitt kellingar kvæði - Upphaf: „
Eitt kvæði - Upphaf: „Óskaferju auðs af sandi." Sjá Ólaf Davíðsson 1894, 167–168. Sami bragarháttur og Sláttukvæði, Einsetumaður einu sinni eða Lysthús-kvæði. Þetta vikivakakvæði er meðal annars varðveitt í Kvæðabókinni úr Vigur sem séra Magnús Jónsson setti saman um miðja 17. öld.
Eitt kvæði - Upphaf: „Hér verður eitthvert æfintýr að rísa." Sjá Ólaf Davíðsson 1894, 256 (Lagboði sem Tólfsonakvæði).
Eitt kvæði - Upphaf: „Leitar mín í ljóðum frekt." Sjá Ólaf Davíðsson 1894, 265-266 (Lagboði: Brúðkaupskvæði).
Eitt kvæði - Upphaf: „Mistekst ei af réttum Suptúngs hátt." Sjá Ólaf Davíðsson 1894, 169-170.(Lagboði sem Krumminn á skjánum).
Eitt kvæði - Upphaf: „Ætla' eg réttan óðarfund." Sjá Ólaf Davíðsson 1894, 281-282. (Lagboði: Lákakvæði).
Eitt kvæðiskorn um veraldarinnar hofmennsku - Upphaf: „Voru menn, og vissa eg það". Viðlag:
Eitt ónytjukvæði - Upphaf: „
Eitt sunnlenzkt vikivakakvæði - Upphaf: „Það er ekkert utan gleði/ ævinleg á sunnudagskvöld." Viðlag: „Hjá honum Jóni Hjaltalín". Sjá Ólaf Davíðsson 1894, 306-307 og Jón Samsonarson 1964 (II), 87–88. Eftir Gunnar Pálsson djákna að Munkaþverá (f. 1714. d. 1791?).
Eitt vikivakakvæði - Upphaf: „Margt trúi' eg hrelli mína önd." Sjá Ólaf Davíðsson 1894, 157–158. (Lagboði: Kvæðiskorn af þeim rúmlata Ferða-Knút eða Sofðu ætíð sætan dúr).
Eitt vikivakakvæði - Upphaf: „Sé þín aldrei sæmdin lægð." Sjá Ólaf Davíðsson 1894, 173 (Lagboði: Kvæðiskorn af þeim rúmlata Ferða-Knút eða Sofðu ætíð sætan dúr).
Enn eitt kvæðiskorn að kveða - Upphaf: „Hér er gott að dansa/ hér er stofan ný/ hún er öll tjölduð og þakin með blý." Sjá Ólaf Davíðsson 1894, 179. (Lagboði: Krumminn á skjánum).
Enn eitt lítið kvæðiskorn - Upphaf: „Fram út nausti fræða báturinn líði." Sjá Ólaf Davíðsson 1894, 195.
Enn fimmta kvæðiskorn og hljóðar sem eftir fer - Upphaf: „Hvar hópur þriggja hölda er." Sjá Ólaf Davíðsson 1894, 158-159 (Lagboði: Lákakvæði).
Enn sjötta kvæðiskorn til gamans - Upphaf: „Gríp ég það mér gengur best/ af göfugum Eddu-kvæðum." Sjá Ólaf Davíðsson 1894, 207-208 (lagboði: Hátíð fer að höndum ein).
Ellikvæði - Upphaf: „Æskukostum ellin kann að sóa". Viðlag:
Fellur á engin móða - Upphaf: „Stytti eg fyrir mér stundir mínar". Viðlag: „Soddan lit ber silkirein". Sjá Jón Samsonarson 1964, 66–67.
Glymur dans í höll - Upphaf: „
Grýlukvæði - Upphaf: „Grýla grá í æði". Viðlag: „Boli og Grýla brutust inn". Höf. ókunnur. Þjóðkvæði. Sjá grýlukvæði
Gullhringinn góðan geymir sú ann - Upphaf: „
Gunnars kvæði - Upphaf: „Getið er um góðan mann". Viðlag: „Fögur er nú Fljótshlíð". Frásögukvæði.
Göngum á gólf fram - Upphaf: „
Hafnarsæla - Upphaf: „Förum vér til gleði að ganga". Viðlag: „Út um strætin Hafnar há". Eftir Eggert Ólafsson (f. 1726. d. 1768).
Hávan dansinn hefjum - Upphaf: „
Heillaóskakvæði - Upphaf: „Skemmta vildi ég skýrri menja þöllu." Sjá Ólaf Davíðsson 1894, 165-167 (Lagboði: Tólfsonakvæði). Kvæðið er varðveitt í skinnhandriti sem hefur safnmarkið hrs. Stochk. 22, 8, 58 bl. Bragarháttur kvæðisins er sá sami og við Tólfsonakvæði Guðmundar Bergþórssonar (f. 1657. d. 1705).
Hér í borg og þar í bý - Upphaf: „
Hleiðólfs karfa' ég hrindi - Upphaf: „Hleiðólfs karfa' ég hrindi." (Lagboði: Smalaþula)
Karl og kerling - Upphaf: „Karl réð einn með kerling búa." Þetta kvæði er ýkjukvæði frá miðöldum. Í Niðurraðan og undirvísan hefur þetta kvæði fyrirsögnina „kallmanna vikivaki" Lagboðinn: Lysthús-kvæði.
Klókar eru konurnar - Upphaf: „
Kvæðið af stallinum kristí - Upphaf: „Nóttin var sú ágæt ein". Viðlag: „Með vísnasöng ég vögguna þína hræri". Eftir síra Einar Sigurðsson í Heydölum (f. 1539. d. 1626). Þetta kvæði er í raun sálmur og barnagæla undir vikivakahætti. Sjá einnig jólin og jóladansa
Kvæði Jóns Péturssonar - Upphaf: „Byrjast lítil Bifurs skeið". Viðlag: „Setjum gullsöðulinn á". Sjá Jón Samsonarson 1964, 60–62.
Kvæði Ólafs Egilssonar, að sögn 12 ára - Upphaf: „Mig hefir lítinn mansöngskeik." Sjá Ólaf Davíðsson 1894, 213-214 (lagboði: Sláttukvæði o.fl.).
Kvæði um misfelli lukkunnar - Upphaf: „Sumir áttu góss með gull". Viðlag:
Kvæðiskorn - Upphaf: „Heilsugjöf og hamingjugæði." Sjá Ólaf Davíðsson 1894, 180 (Lagboði: Sláttukvæði, Einsetumaður einu sinni eða Lysthús-kvæði).
Laufinn máls um ljóða völl - Upphaf: „
Meinbugakvæði - Upphaf: „Þetta kvæðis efnið er". Viðlag: Frásögukvæði. Sjá https://timarit.is/page/7650283#page/n91/mode/2up
Minningarkvæði um Jón Grímsson - Upphaf: „Nokkur ungdómsár fyrir elli/ ólst ég upp á Húsafelli". Viðlag: „Galmanstungan Grímsson Jón". Eftir Bjarna Jónsson Borgfirðingaskáld (f. 1560. d. 1640)(lagboði: Sláttukvæði, Einsetumaður einu sinni eða Lysthús-kvæði).
Pilsdrápa - Upphaf: „
Rám og hás er röddin mín - Upphaf: „Mundi ég mörgu sinni". Viðlag: „Kann eg engin kvæðin að smíða".
Rémund þráði reflagunni fríða - Upphaf: „Á Saxlandi seggurinn var". Viðlag: Þetta kvæði er innan um aðra sagnadansa. Ansi fróðlegt. Sjá handritið Lbs. 1518 8vo. https://timarit.is/page/7649471?iabr=on#page/n145/mode/2up/search/vikivakakv%C3%A6%C3%B0i
Riðlu kvæði - Upphaf: „Sæmd er að hreppa soddan mær". Viðlag: „Sighvatur á sér sæmdarfljóð".
Ríddu þig undir lundinn - Upphaf: „
Roðhattsbragur - Upphaf: „
Sá ég í gleðinni - Upphaf: „Sá ég í gleðinni svannann bjarta". Viðlag: „Man ég enn lundinn". Sjá Jón Samsonarson 1964, 58–59.
Sefur hjá seima lindi - Upphaf: „Hef eg ei hróðrar efni". Viðlag: „sem sefur hjá seima lindi". Sjá Jón Samsonarson 1964, 55–57. Kg. Stock. perg. 4to nr. 22 90v.
Sólarkvæði - Upphaf: „Þegar fögur heims um hlíðir". Viðlag: „Hvað er fegra en sólar sýn". Eftir síra Bjarna Gissurarson í Þingmúla
Sprundahrós - Upphaf: „Margt er gjört að gamni sín". Viðlag:
Stigamannskvæði - Upphaf: „Einn spellvirki áður lá". Viðlag: Frásögukvæði. Eftir Bjarna Jónsson Borgfirðingaskáld. Prentað í Bibliotheca Arnamagnæana XXXI (1975), bls. 329–334.
Svo kveður úngur maður í gleðivöku til kvenna - Upphaf: „Suðrar nökkvann, súð þótt bíði." ÍGSVÞ bls. 215-216 (lagboði: Þekktur).
Svo sagði stúlkan - Upphaf: „Náttúran er naum og veik". Viðlag: „Svo sagði stúlkan". Sjá Jón Samsonarson 1964, 67–70.
Við stúlkuna vil eg stíga sjálfur mína - Upphaf: „Fengi eg þig með kærleik kysst". Viðlag: „Við stúlkuna vil eg stíga sjálfur mína". já Jón Samsonarson 1964, 57–58. Kg. Stock. papp. 8vo nr. 21 III 115v
Vikivakakvæði - Upphaf: „Litars bátur lakur, veikur". Viðlag: „Út ertú við eyjar blár". Eftir Pál Jónsson Vídalín (f. 1667. d. 1727). Sjá Vísnakver Páls lögmanns Vídalíns 1897, 2–5. Ort 1681.
Vikivakakvæði - Upphaf: „Litars bátur leita má". Viðlag: „Fagrar heyrði eg raddirnar". Eftir Pál Jónsson Vídalín (f. 1667. d. 1727). Sjá Vísnakver Páls lögmanns Vídalíns 1897, bls. 6–8. Ort um 1681.
Vikivakakvæði - Upphaf: „Litars bátur heim að hýði". Viðlag: „Öll á kvöldin ann eg þér". Eftir Pál Jónsson Vídalín (f. 1667. d. 1727). Sjá Vísnakver Páls lögmanns Vídalíns (1897), 8.
Vikivakakvæði eftir Leirulækjar-Fúsa - Upphaf: „Hnikars spakan haukinn vekur". Viðlag: „Hringa spöng með hýrar brár". https://timarit.is/page/4595065?iabr=on#page/n29/mode/2up/search/vikivakakv%C3%A6%C3%B0i
Vísur fiðlu-Bjarnar - Upphaf: „Mér verður hússins dæmi". Viðlag: „Svo kveður mann hver, þá morgnar, mæddur í raunum sínum".
Þó fara skórnir hálfu ver - Upphaf: „Blakkt er traf á heila húsi". Viðlag: „Sokkaböndin liggja niðri um hæla". Sami bragarháttur og Sláttukvæði, Einsetumaður einu sinni og Lysthús-kvæði).
Þó mun eg bera baggann minn - Upphaf: „Kominn er ég í þunga þraut". Viðlag „Enginn vesæll maðurinn má". Sjá Jón Samsonarson 1964 (II), 89–91.
Þær halda mig þurrlegan - Upphaf: „Oftast róla eg einn í dansi". Viðlag: „Oftast heyri eg orðróm þann". Sjá Jón Samsonarson 1964 (II), 126–128. (Lagboði: Sláttukvæði, Einsetumaður einu sinni eða Lysthús-kvæði).
Listi yfir skáld sem ortu vikivakakvæði:
Bjarni Gissurarson í Þingmúla
Bjarni Jónsson Borgfirðingaskáld
Eggert Ólafsson
Einar Sigurðsson í Heydölum
Guðmundur Bergþórsson
Guðmundur Erlendsson
Gunnar Pálsson
Jón lærði Guðmundsson
Jón Oddsson Hjaltalín
Latínu-Bjarni
Leirulækjar-Fúsi
Páll Ólafsson
Páll Vídalín
Snorri Björnsson
Stefán Ólafsson í Vallanesi
Steinunn Finnsdóttir
Þorlákur Þórarinsson
Listi yfir handrit vikivakakvæða:
Vikivakakvæði eru varðveitt í fjölmörgum pappírshandritum. Sum þeirra eru varðveitt í handritum á borð við Kvæðabókina úr Vigur önnur pappírshandrit.
Brit. Mus. Add. 11191
AM 146b 8vo (ca. 1680)
AM 148 8vo (Kvæðabók úr Vigur)
JS 270 4vo
JS 294 8vo
JS 470 8vo
ÍB 136 8vo
ÍB 213 8vo
Kg. Stock. perg. 4to nr. 22 90v
Röð kvæðanna eftir upphöfum
HEIMILDIR
FRUMHEIMILDIR
Bjarni Þorsteinsson. (1929). Íslenzk vikivakalög og önnur íslenzk þjóðlög. Úrval. Safnað hefur, raddsett og búið til prentunar Bjarni Þorsteinsson prestur á Siglufirði. Prentsmiðjan Gutenberg, Reykjavík.
Bjarni Þorsteinsson. (1906-1909). Íslensk þjóðlög. S.L. Møller, Kaupmannahöfn.
Einar Ól. Sveinsson. (1947). Íslands þúsund ár I-III. Kvæðasafn. Helgafell, Reykjavík.
Jón Árnason. (1887-1894). Íslenzkar gátur, skemtanir, vikivakar og þulur. Hið íslenzka bókmenntafélag, Kaupmannahöfn.
Jón Helgason. (1955). Kvæðabók úr Vigur AM 148, 8vo. A ljósprentaður texti. Hið íslenzka fræðafélag, Kaupmannahöfn.
Jón Helgason. (1955). Kvæðabók úr Vigur AM 148, 8vo. B Inngangur. Hið íslenzka fræðafélag, Kaupmannahöfn.
Jón Samsonarson. (1964). Kvæði og dansleikir I-II. Almenna bókafélagið, Reykjavík.
Ólafur Davíðsson (1894). Íslenzkir vikivakar og vikivakakvæði. Prentsmiðja S.L. Möllers, Kaupmannahöfn.
GREINAR
Aðalheiður Guðmundsdóttir. (2009). „Siðferði gleðinnar: um danskvæði og dansmenningu fyrri alda“. Saga 47, 1:102–121. Sjá https://timarit.is/page/7004075?iabr=on#page/n101/mode/2up/search/vikivakakv%C3%A6%C3%B0i
Chesnutt, Michael. (1978). „On Icelandic vikivaki". Arv: Nordic year book of folklore 34, 142–151.
Hjalti Hugason. (2019). Áhrif siðbótarinnar á Íslandi. Ritið: Tímarit Hugvísindastofnunar, 19(2), 209–247.
Jón Helgason. Stigamannskvæði. Í Bibliotheca Arnamagnæana XXXI, bls. 329–334.
Jón Samsonarson. (1984). Fornkvæðaspjall. Gripla, 6, 135–164.
https://timarit.is/page/6920446?iabr=on#page/n195/mode/2up/search/vikivakakv%C3%A6%C3%B0i
https://timarit.is/page/6691511?iabr=on#page/n15/mode/2up/search/vikivakakv%C3%A6%C3%B0i
Page updated
Google Sites
Report abuse