Konuríki

Konuríki, Hjónakvæði eða Það var eina jólanótt/vökunótt er gamalt gamankvæði með viðlagi, flokkað með sagnadönsum, sem birtist m.a. á prenti í Íslenskum gátum, skemmtunum, vikivökum og þulum eftir Jón Árnason prófessor. Guðfinna Þorsteinsdóttir (Skáld-Erla) kunni kvæðið utanbókar og söng þjóðlag við það á segulband fyrir Hallfreð Örn Eiríksson þjóðháttafræðing um miðja síðustu öld

ÍFk númer:

ÍFk 86

VÓ númer:

VÓ 86

TSB númer:

Varðveisla á Ísl:

Mörg pappírshandrit og munnleg geymd fram á þennan dag

Fyrirsögn á íslensku:

Konuríki

Hjónakvæði

Fyrirsagnir á öðrum málum:

Lagboði:

Íslenskt þjóðlag úr fórum Guðfinnu Þorsteinsdóttur, Skáld-Erlu (f. 1891. d. 1972).

Höfundur:

Ókunnur

Kvæðagrein:

Sagnadansar; Vikivakar

Kvæði undir sama bragarhætti:

Útgáfur:

Efni kvæðis:

Konuríki hefst á því að kona ein vekur húsbónda sinn á vökunótt/jólanótt og biður hann að mala korn. Eftir að húsbóndinn hafði malað kornið um stund tekur hann sig til og þrífur hús þeirra hjóna hátt og lágt fram undir morgun. Húsbóndinn vekur síðan eiginkonu sína og býðst til þess að leiða hana um húsakynnin (stofuna) og sýna henni afraksturinn. Hún bregst hins vegar ókvæða við og lemur hann með átján álna stöng. Í kjölfarið segir eiginkonan að hann skyldi engan mat fá nema hænsnaegg þau sem lægju út undir vegg við hús þeirra hjóna. Svo fer að húsbóndinn gengur út til þess að tína eggin. Til þess að bæta gráu ofan á svart sjá nágrannarnir ófarir húsbóndans út undir húsvegg og taka að hlægja að honum og henda að honum gaman.

Uppruni og aldur kvæðisins:

Konuríki er fornt danskvæði frá miðöldum sem Íslendingar kynntust á kaþólskum tíma og talið er að það hafi borist til Íslands frá Noregi í kringum árið 1500. Kvæðið finnst á öllum Norðurlöndum en íslenska gerðin er líkust þeirri færeysku.

Meðhöndlun kvæðisins í tímans rás:

Íslenskt þjóðlag hefur varðveist við Konuríki. Örfáir heimildarmenn um miðja 20. öld kunnu kvæðið og þjóðlagið við það og má þá einna helst nefna Guðfinnu Þorsteinsdóttur (Skáld-Erlu) á Teigi í Vopnafirði. Hún söng allt kvæðið utanbókar fyrir þjóðfræðinga á vegum Árnastofnunar árið 1965. Upptakan er aðgengileg á ismus.is.

Athugasemd:

(Útg. Guðfinnu Þorsteinsdóttir (f. 1891. d. 1972) sem jafnan var þekkt undir skáldanafninu Skáld-Erla)

1. Það var eina jólanótt

að haninn tók að gala

húsfrú vakti bónda sinn

og sagði mál að mala

– því trúi ég hann sofi lítið.

2. En er hann hafði malað

tuttugu tunnur korns

tók hann sér þá hríslukvist

og tók að kynda ofn

– því trúi ég hann sofi lítið.

3. En við hverja hrísluna sem

í ofninum brann

tók hann sér þar snældutein

settist niður og spann

– því trúi ég hann sofi lítið.

4. En er hann hafði spunnið

á teinana tvo

tók hann sér þá fatabagga

gekk til lækjarfor

– því trúi ég hann sofi lítið.

5. En er hann hafði þvegið

og gert allt hreint

tók hann sér þá staf í hönd

og gekk til húsa beint

– því trúi ég hann sofi lítið.

6. Stattu upp húsfrú mín

nú er þín stofan hrein

hvort viltu heldur ég leiði þig

eða þú gangir ein?

– því trúi ég hann sofi lítið.

7. Eigi þarftu herjans son

að tala við mig svo mjúkt

ekki þarftu að leiða mig

sem legi hafi ég sjúk

– því trúi ég hann sofi lítið.

8. Haltu upp tjaldinu

meðan ég geng inn

falli dust á klæði mín

þá slæ ég þig pústur á kinn

– því trúi ég hann sofi lítið.

9. En fyrir framan stofudyr

þar voru göngin þröng

húsfrú lamdi bónda sinn

með átján álna stöng.

– því trúi ég hann sofi lítið.

10. Níu á ég hænsni

út undir vegg

engan skaltu matinn fá

fyrr en þau eiga egg

– því trúi ég hann sofi lítið.

11. Hér koma að þeir tíðamenn

og henda að því gaman

að bóndinn hleypur um allan garð

að reka hænsnin saman

– því trúi ég hann sofi lítið.

12. Bóndinn ofan um mýrar hleypur

og týnir eggin saman

Úti standa grannar hans

og henda að honum gaman

– því trúi ég hann sofi lítið.

II.

(Útg. frá Vésteini Ólasyni, nr. 86. Þar ber )

1. Það var einn myrgin

að haninn tók að gala

húsfreyja vakti bónda sinn

og sagði mál að mala