Jón Þorláksson

(Til baka í íslensku skáldin og þjóðlögin)

Síra Jón Þorláksson á Bægisá (f. 1744. d. 1819). Bægisá er kirkjujörð í Hörgársveit í Eyjafirði. Jón var prestur, skáld og mikilvægasti þýðandi 18. aldar. Hann útskrifaðist úr Skálholtsskóla árið 1763. Hann fékk Bægisá á aðventu 1784 og hélt staðinn til dánardags 1819. Jón var einn af boðberum upplýsingarinnar á Íslandi. Hann þýddi Paradísarmissi (e. Paradise lost) eftir John Milton og Tilraun um manninn (e. Essay on man) eftir Johannes Pope. Jón lést á Bægisá 1819 og er grafinn í kirkjugarðinum þar.

Kvæði Jóns Þorlákssonar með þjóðlögum:

1. Betlarinn - Upphaf: „Betlarinn kom með beran fal." (Lagboði: Passíusálmur nr. 2). Sjá Jón Þorláksson, I. bindi, bls. 322-323. „Snúið úr Gellerts kvæðum."

2. Fátæktin var mín fylgikona - Upphaf: „Fátæktin var mín fylgikona/ frá því ég kom í þennan heim." 

3. Húskinn - Upphaf: „Engu síður en aðrir gat." (Lagboði: Passíusálmur nr. 2). Sjá Jón Þorláksson, I. bindi, bls. 337.

4. Komið er gat á kjólinn minn - Upphaf: „Komið er gat á kjólinn minn/ kalla' eg til þín stórum."

5. Kvíði ég fyrir kvöl og hungri - Upphaf: „Kvíði ég fyrir kvöl og hungri." (Lagboði: Í Vestmannaeyjum björg ei brestur). Sjá skólasöngva

6. Lofsöngur - Upphaf: „Guð, Jehóva! vér göfgum þig." Sálmur. (Lagboði: Passíusálmur nr. 2). Sjá Jón Þorláksson, II bindi, bls. 6-9.

7. Maðurinn og flyðran - Upphaf: „Forgefins hafði fiskimann"  (Lagboði: Guðmundur Þorsteinsson frá Lundi)

8. Magnús Einarsson - Upphaf: „Nú grætur mikinn mög Mínerva táragjörn". Eftirmæli og erfiljóð um síra Magnús Einarsson á Tjörn í Svarfaðardal (f. 1734. d. 1794). Íslenskt þjóðlag.

9. Prestur setti saman - Upphaf: „Prestur setti saman/ svei mér, ef ég lýg!" Sjá skólasöngva

10. Reiðvísa - Upphaf: „Þyt leit ég fóthvatan feta". Hestavísa. Þessi vísa var sungin með ævafornu lagi. Þetta lag svipar til þjóðlagsins við Það mælti mín móðir eftir Egil Skalla-Grímsson. (Þessi reiðvísa minnir um margt á hina fornu tröllaslagi). En bragarhátturinn er þó hrynhendur.

11. Spakmæli - Upphaf: „Vænt er að kunna vel að slá/ veiða fisk og róa á sjá." Eftir síra Jón Þorláksson á Bægisá (f. 1744. d. 1819). Sjá kenniljóð. Sjá Ísmús.

12. Sumarkveðja - Upphaf: „Sjá, nú er liðin sumartíð." Þetta kvæði var sungið í tvísöng fyrr á öldum og það lag hefur varðveist.

13. Tittlings minning - Upphaf: „Mjög er nú hljótt í söngva sæti." Um Kanarífuglinn fræga. Eitt lag við þetta kvæði var mikið sungið í Bessastaðaskóla við önnur kvæði.

14. Til Apollons - Upphaf: „Um hvað biður óðarsmiður Apollín." Lagboði: Krúsar lögur kveikir bögur. Þetta kvæði var sungið í tvísöng fyrr á öldum.

15. Tunnan valt og úr henni allt - Upphaf: „Tunnan valt/ og úr henni allt." Hestavísa. Þetta kvæði er mjög oft sungið í Þjóðdansafélagi Reykjavíkur.

16. Um dauða mús í kirkju - Upphaf: „Ei er forvitnin öllum hent/ einatt hún skaðar drótt." Lagboði: sálmalag

17. Uppbyrjunin - Upphaf: „Drengur nokkur átta ára/ alinn af blóði fiskimanns." Sjá druslur

18. Uxinn og flugan - Upphaf: „Öflugt settist á uxa horn." (Lagboði: Passíusálmur nr. 2). Sjá Jón Þorláksson, I. bindi, bls. 338.

19. Vakri Skjóni - Upphaf: „Hér er fækkað hófaljóni". Hestavísa.

20. Varla má þér vesælt hross - Upphaf: „Varla má þér vesælt hross." Hestavísa.

21. Þorgerður Jónsdóttir - Upphaf: „Ó drottinn guð! hvað sæll er sá" (Lagboði: Passíusálmur nr. 2). Sjá Jón Þorláksson, II. bindi, bls. 169-174. Erfiljóð.

Tenglar:

https://ismus.is/erindi/2465