Árstíðirnar

DAGATAL 2024

Árið 2024

*Ath. leiðrétta skal gömlu mánaðarheitin og kirkjuárið fyrir hvert ár. Það er merkt með bláum lit

Janúar:

(31 des.) - 1. janúar: Nýársnótt. Nýársdagur hét áttadagur áður fyrr. Á nýársnótt flytja álfar búferlin sín. Þá skal syngja sálminn Eitt á enda ár vors lífs er runnið. Vikivakar eru oft dansaðir á nýársnótt.

2. janúar: Fæðingardagur Baldvins Arasonar (f. 1830). Fæðingardagur Gísla Ólafssonar (f. 1885) frá Eiríksstöðum í Svartárdal.

2 -19 janúar: Stóð ég út í tunglsljósi, Engan grunar álfakóngsins mæðu, Á tunglsljósi á ís og fleiri álfasöngvar.

6. janúar: Þrettándinn. Vitringarnir þrír finna Krist. Þá er við hæfi að dansa vikivaka og t. d.  formúluvísuna Komdu til mín fyrsta kvöldið jóla o.fl.

7. janúar: Eldbjargarmessa eða affaradagur jóla. Þá skal slökkva jólaeldinn og síðustu jólaboðsgestir ríða frá garði. Dagurinn ber einnig heitið Knútsdagur.

8. janúar: Fæðingardagur Sigurðar Þórarinssonar (f. 1912)

9. janúar: Ártíð Hákonar Finssonar (d. 1946)

10. janúar: Fæðingardagur Sæmundar Eyjólfssonar (f. 1861)

11. janúar: Brettívusmessa. Ártíð Björns Jónssonar yngri (d. 1920)

13. janúar: Geisladagur

14. janúar: Ártíð Gísla Ólafssonar (d. 1967) frá Eiríksstöðum í Svartárdal

15. janúar: Ártíð Ólafs Eggerts Gunnlaugssonar Briem (d. 1859)

16. janúar: Ártíð Björns M. Ólsen (d. 1919)

17. janúar: Antoníusmessa. Antoníus var einsetumaður í Egyptalandi og stofnaði fyrstu munkaregluna í kringum árið 305 e. Kr.

19. janúar: Þorri hefst 19. janúar árið 2024. Þá er við hæfi að syngja Þorrablótskvæði. Einnig Við skulum þreyja Þorrann og hana Góu. Ártíð Jóns Helgasonar prófessors (d. 1986)

20. janúar: Bræðramessa

21. janúar: Agnesarmessa. Agnes dó píslavættisdauða í Róm í kringum árið 300 e. Kr. Þá skal syngja Agnesarkvæði. Fæðingardagur Sigurjóns Gíslasonar (f. 1878)

22. janúar: Vinsentíusmessa

25. janúar: Pálsmessa

26. janúar: Fæðingardagur Ólafs Davíðssonar (f. 1862)

Febrúar:

Þorrablótskvæði

1. febrúar: Brígidarmessa. Fæðingardagur Valdimars Briem. Fæðingardagur Páls J. Árdal

2. febrúar: Kyndilmessa. Fæðingardagur Gísla Konráðssonar alþýðufræðimanns og rímnaskálds

3. febrúar: Blasíusmessa.

4. febrúar: Ártíð Jóns Steinssonar Bergmann

5. febrúar: Agötumessa

8. febrúar: Ártíð Vilhjálms Jónssonar

10. febrúar: Skólastíkumessa

11-13. febrúar: Föstuinngangur. Þá er við hæfi að syngja og dansa vikivakaleiki, formúluvísur og grýlukvæði í föstuinngangi (t.d. Hoffinsleikur, Komdu til mín fyrsta kvöldið jóla, Kvæðið af sankti símon, Grýlukvæði eftir Stefán Ólafsson í Vallanesi o.fl.) (Sjá Terry Gunnel. Niðurraðan og undirvísan. Kvæði of dansleikir eftir Jón Samsonarson). Leppalúði og Grýla --> búningar? Í raun föstufígúrur upprunalega (karnival?).

12. febrúar: Bolludagur

13. febrúar: Sprengidagur. Síðasti dagur fyrir lönguföstu

14. febrúar: Valentínusarmessa. Öskudagur. Langafasta hefst. Ekki má stunda neina dansleiki á Lönguföstu.

22. febrúar: Pétursmessa

23. febrúar: Ártíð Theodóru Thoroddsen

24. febrúar: Matthíasmessa. Fæðingardagur Sveinbjarnar Egilssonar rektors

25. febrúar: Góa hefst. Þá er við hæfi að fara með vísuna: „Velkomin sértu Góa mín/ og gakktu inn í bæinn;/ vertu ekki úti í vindinum/ vorlangan daginn."

Mars:

3. mars: Jónsmessa Hólabiskups á föstu. Þá er við hæfi að syngja Jónsmessusöng

4. mars: Fæðingardagur Sigurðar Breiðfjörð

6. mars: Fæðingardagur Skarphéðins Bjarnasonar. Fæðingardagur Einars Sigurðssonar

7. mars: Ártíð Stefáns frá Hvítadal

8. mars: Ártíð Jóns Thoroddsen. Fæðingardagur Páls Ólafssonar

9. mars: Riddaradagur

11. mars: Ártíð Guðnýjar Þorsteindóttur

12. mars: Gregoríusmessa

14. mars: Ártíð Eysteins Ásgrímssonar munks. Hann orti Lilju

16. mars: Gvendardagur. Ártíð Guðmundar góða Hólabiskups. Þá er við hæfi að fara með Guðmundardrápu góða. Á þessum degi á að bjóða fólki í kaffi/mat, heiðra hina fátæku og gefa hröfnum ríkulega að éta. Samkvæmt þjóðtrúnni munu þeir, sem halda upp á Gvendardaginn, aldrei verða matarlausir um ævina.

17. mars: Geirþrúðardagur. Ártíð Magnúsar Stephensens. Ártíð Sigurðar Péturssonar leikritaskálds

20. mars: Vorjafndægur. Þá skal syngja Þú vorgyðjan svífur úr suðrænum geim. Fæðingardagur Jóns Ólafssonar ritstjóra. Á þessum degi má einnig syngja Skipafregn

21. mars: Benediktsmessa. Heilagur Benedikt stofnaði Benediktsregluna, stærstu og fjölmennustu regluna í kaþólskum sið. Mörg klaustur á Íslandi voru Benediktsklaustur (Þingeyrarklaustur, Munkaþverárklaustur og Hítardalsklaustur og nunnuklaustrin: Kirkjubæjarklaustur og Reynistaðarklaustur). Sjá einnig Benediktsmessu 11. júlí. Ártíð Guðmundar Erlendssonar á Felli. Þá skal syngja kvæði eftir hann

25. mars: Boðunardagur Maríu/Maríumessa á föstu. Gabríel erkiengill boðar fæðingu Krists. Þá skal fara með Maríukvæði (sjá helgikvæði). Jón Árnason vígður biskup yfir Skálholti (1722).

29. mars: Föstudagurinn langi. Þá skal syngja Passíusálma Hallgríms Péturssonar og Ég kveiki á kertum mínum.

31. mars: Páskar. Þá skal syngja Í dag er Kristur upprisinn - Þessi sálmur er merkilegur og þjóðlagið við sálminn. Bjarni Þorsteinsson útsetti lagið við Gloria tibi, Domine. Sjá Bjarna Þorsteinsson á bls. 431. Sjá https://ismus.is/erindi/1084. Ártíð Indriða Einarssonar

Apríl:

4. apríl: Ambrósíusmessa. Ambrósíus kirkjufaðir var biskup í Mílanó og andaðist 4. apríl árið 397. Sjá einnig Ambrósíusmessu 7. desember

9. apríl: Ártíð Kristjáns Jónssonar fjallaskálds. Ártíð Einars Sigurðssonar

10. apríl: Ártíð Staðarhóls-Páls

11. apríl: Leonisdagur

12. apríl: Ártíð Hallgríms Eldjárnssonar

14. apríl: Tíbúrtíusmessa

16. apríl: Magnúsmessa hin fyrri

17. apríl: Ártíð Valdimars Ásmundssonar

20. apríl: Fæðingardagur Guðnýjar Jónsdóttur frá Klömbrum

21. apríl: Ártíð Herdísar Andrésdóttur

23. apríl: Jónsmessa Hólabiskups um vorið - Þá skulu sungin kvæði eftir Jón Arason.

25. apríl: Gangdagurinn eini

27. apríl: Fæðingardagur Sigurðar Péturssonar leikritaskálds. Ártíð Jóhannesar úr Kötlum

29. apríl: Fæðingardagur Indriða Einarssonar

Maí:

1. maí: Tveggjapostulamessa (Filippus og Jakob). Valborgarmessa. Verkalýðsdagurinn.

2. maí: Kóngsbænadagur. Þá skal syngja Um Ísalönd aukast nú vandræðin

3. maí: Krossmessa á vori. Skólaslit í Skálholtsskóla og nemendur sendir heim. 

6. maí: Ártíð Baldvins Arasonar

7. maí: Ártíð Guðmundar Björnssonar landlæknis (Gestur)

10. maí: Eldaskildagi. Á þessum degi áttu íslenskir bændur að „skila úr eldunum", þ.e. að skila þeim húsdýrum sem þeir voru skyldaðir að hafa á fóðrum yfir veturinn.  

12. maí: Pankratíusmessa

15. maí: Hallvarðsmessa. Þá skal syngja brot úr Tíðasöng heilags Hallvarðar. Hallvarður Vébjörnsson er verndardýrlingur Óslóarborgar í Noregi. Fæðingardagur Gríms Thomsen

18. maí: Ártíð Sæmundar Eyjólfssonar

19. maí: Fæðingardagur Steingríms Thorsteinssonar

24. maí: Fæðingardagur Björns Jónssonar yngri. Ártíð Páls J. Árdal

25. maí: Úrbanusmessa

26. maí: Ártíð Jónasar Hallgrímssonar

29. maí: Ártíð Gísla Brynjúlfssonar

Júní:

2. júní: Sjómannadagurinn. Þá er við hæfi að syngja sjómannavísur

8. júní: Medardusdagur

9. júní: Kólúmbamessa

11. júní: Barnabasmessa

12. júní: Ártíð Sigurjóns Gíslasonar

13. júní: Fæðingardagur Ólínu og Herdísar Andrésdætra

15. júní: Vítusmessa

17. júní: Bótólfsmessa. Þjóðhátíðardagur Íslendinga. Ég elska yður þér Íslands fjöll. Fæðingardagur Jóns Sigurðssonar

18. júní: Fæðingardagur Gísla Konráðssonar alþýðufræðimanns og rímnaskálds. Fæðingardagur Helgu Halldórsdóttur

19. júní: Fæðingardagur Jóhanns Sigurjónssonar

20. júní: Fæðingardagur Kristjáns Jónssonar fjallaskálds

23. júní: Eldríðarmessa

24. júní: Jónsmessa (Jóhannes skírari)

27. júní: Sjösofendadagur

28. júní: Ártíð síra Jóns Guðmundssonar prests á Sólheimaþingum

29. júní: Pétursmessa og Páls. Ártíð Björns Jónssonar á Skarðsá

30. júní: Fæðingardagur Jóns Helgasonar prófessors

Júlí:

1. júlí: Ártíð Sæmundar Klemenssonar. Þá skal syngja Grafskrift (Hér undir jarðar hvílir moldu). Fæðingardagur Theodóru Thoroddsen

2. júlí: Þingmaríumessa. Svitúnsmessa hin fyrri.

6. júlí: Ártíð Skarphéðins Bjarnasonar

7. júlí: Ártíð Björns Ólafssonar á Hrollaugsstöðum

8. júlí: Seljumannamessa, dagur helgaður heilagri Sunnifu.

9. júlí: Ártíð Þorláks Þórarinssonar. Ártíð Sigurðar Þórarinssonar

10. júlí: Fæðingardagur Valdimars Ásmundssonar

11. júlí: Benediktsmessa á sumri. Heilagur Benedikt stofnaði Benediktsregluna, stærstu og fjölmennustu regluna í kaþólskum sið. Mörg klaustur á Íslandi voru Benediktsklaustur (Þingeyrarklaustur, Munkaþverárklaustur og Hítardalsklaustur og nunnuklaustrin: Kirkjubæjarklaustur og Reynistaðarklaustur). Sjá einnig Benediktsmessu 21. mars. Fæðingardagur Hákonar Finnssonar.

12. júlí: Dagur heilagrar Veroniku. Þá skal syngja Veronikukvæði eftir Þorvald Magnússon

13. júlí:  Margrétarmessa hin fyrri. Þá skal syngja Margrétarkvæði. Hundadagar hefjast. Þá er við hæfi að syngja kvæði um Jörund hundadagakonung

14. júlí: Fæðingardagur Björns M. Ólsen

15. júlí: Svitúnsmessa hin síðari. Ártíð síra Einars Sigurðssonar í Heydölum. Ártíð Snorra „sterka" Björnssonar

18. júlí: Ártíð Páls Jónssonar Vídalín

19. júlí: Ártíð Ólínu Andrésdóttur

20. júlí: Þorláksmessa á sumri. Margrétarmessa hin síðari. Þá skal sungið Margrétarkvæði aftur.

21. júlí: Ártíð Sigurðar Breiðfjörðs

22. júlí: Maríumessa Magdalenu. Þá skal sungið Kvæði af þeirri bersyndugri kvinnu eftir síra Ólaf Jónsson á Söndum

25. júlí: Jakobsmessa. Jakobsmessu bregður fyrir í Þórnaldarþulu. Dagur heilags Kristófers, þá skal sungið Christophoruskvæði.  Ártíð Bólu-Hjálmars

29. júlí: Ólafsmessa hin fyrri. Ólavsøka í Færeyjum.

Ágúst

Ágúst er mánuður sem nefndur er eftir Ágústusi keisara. Á mánuðinum gerðust þeir atburðir að Pétur postuli var hnepptur í varðhald af Heródes II Agrippa (a. ágúst) og Jóhannes skírari var afhöfðaður (29. ágúst). Ólafsmessa hin síðari er haldin 3. dag þessa mánaðar en þá voru bein Ólafs Haraldssonar Noregskonungs tekin upp. Hann kristnaði Norðurlönd. Skáld sem fæddust í þessum mánuði voru Gunnar Pálsson skólameistari, Helgi Hálfdanarson, Finnur Magnússon leyndarskjalavörður og Jón Sigfússon Bergmann.

1. ágúst: Bandadagur. Pétur postuli settur í fjötra af Heródes II Agrippa. Fæðingardagur Hallgríms Eldjárnssonar. Fæðingardagur Bjarna Þórðarsonar á Siglunesi á Barðaströnd

2. ágúst: Fæðingardagur Gunnars Pálssonar. Ártíð Benedikts Sveinbjarnarsonar Gröndals

3. ágúst: Ólafsmessa hin síðari 

7. ágúst: Ártíð Þorsteins Valdimarssonar

10. ágúst: Lárentíusmessa

12. ágúst: Ártíð Níels Jónssonar skálda

15. ágúst: Maríumessa hin fyrri

17. ágúst: Ártíð Sveinbjarnar Egilssonar rektors

19. ágúst: Fæðingardagur Helga Hálfdanarsonar. Jörundur hundadagakonungur hrökklast frá völdum

21. ágúst: Ártíð Steingríms Thorsteinssonar

22. ágúst: Symfóríanusmessa. Ártíð Brynjólfs Halldórssonar

23. ágúst: Hundadögum lýkur.

24. ágúst: Bartólómeusmessa. Ártíð Bjarna Thorarensens

25. ágúst: Ártíð Bjarna Thorarensens. Þá skal syngja erfiljóðið Skjótt hefur sól brugðið sumri eftir Jónas Hallgrímsson.

27. ágúst: Tvímánuður byrjar. Fæðingardagur Finns Magnússonar leyndarskjalavarðar

28. ágúst: Ágústínusmessa. Ágústínus kirkjufaðir var biskup í Hippó í Norður Afríku á 4. og 5. öld e. Kr. 

29. ágúst: Höfuðdagur. Jóhannes skírari afhöfðaður! Ártíð Stefáns Ólafssonar í Vallanesi. Þá skal syngja kvæði eftir hann

30. ágúst: Fæðingardagur Jóns Sigfússonar Bergmann. Fæðingardagur Vilhjálms Jónssonar

31. ágúst: Ártíð Jóhanns Sigurjónssonar

September

September er mánuður haustsins en Haustmánuður (mánaðarheiti í norræna tímatalinu) hefst 26. september í ár. Mánuðurinn er þekktur að endemum fyrir það, að Snorri Sturluson var drepinn af hirðmönnum Hákonar konungs 23. september. Við hæfi er að halda upp á ártíð hans með því að syngja Í höllu Skúla jarls- úr Háttatali. Í mánuðinum fæddust skáldin Gísli Brynjúlfsson, Sigfús Árnason, Þorsteinn Erlingsson og Bólu-Hjálmar. Skáld-Rósa lést 28. september.

1. september: Egidíusmessa

3. september: Fæðingardagur Gísla Brynjúlfssonar

6. september: Ártíð Ólafs Davíðssonar

8. september: Maríumessa hin síðari. Þá skal syngja Maríukvæði, t.d. Maríuvísur Jóns Pálssonar Maríuskálds

9. september: Ártíð Hannesar S. Blöndal. Ártíð Jóns Sigfússonar Bergmann.

14. september: Krossmessa á hausti. Þá var haldin Jörvagleði en hún lagðist af árið 1706. Magnús Stephensen segir að 19 börn hafi komið undir á gleðinni.

17. september: Lambertsmessa

21. september: Matteusmessa. Fæðingardagur Sigfúsar Árnasonar

22. september: Máritíusmessa. 

23. september: Ártíð Snorra Sturlusonar. Þá skal syngja kvæðið Í höllu Skúla jarls – úr Háttatali eftir Snorra Sturluson.

26. september: Haustmánuður byrjar. Þá skulu sungin haustkvæði, t.d. Sjá nú er liðin sumartíð, Haustið nálgast ofl. Ártíð Látra-Bjargar

27. september: Fæðingardagur Þorsteins Erlingssonar

28. september: Ártíð Skáld-Rósu. Ártíð Þorsteins Erlingssonar

29. september: Mikjálsmessa/Engladagur. Messa heilags Mikjáls. Eiinnig messa allra engla. Fæðingardagur Bólu-Hjálmars

30. september: Fæðingardagur Baldvins Jónatanssonar

Október

Í október gengur veturinn í garð og fyrsti vetrardagur ber upp á  21. – 27. október (Vetrarkoma og Gormánuður hefst). Þá hefjast vetrnætur um þetta leyti sem haldin voru hátíðleg í heiðnum sið. Haldin voru vetrarblót, sem talið er að hafi í upphafi verið tileinkað dísum og öðrum kvenlegum vættum. Mögulega tengist Grýla þessum fornu vetrarblótum. Nóg hefur verið til af mat eftir sláturtíð og því tilefni til hátíðarhalda. Nefna má forna messudaga í mánuðinum á borð við Kolniseyjamessu (21. október) en hún tengist heilagri Úrsúlu. Varðveist hefur fornt Úrsúlukvæði (Kvæði af 1100 meyjum) sem talsvert var sungið áður fyrr. Spánverjavígum lauk 14. október en þau hafa einnig stundum verið kölluð Baskavígin. Í mánuðinum fæddust skáldin Snorri Björnsson „sterki", Jón Thoroddsen, Benedikt Sveinbjarnarson Gröndal, Guðný Þorsteinsdóttir, Þorsteinn Valdimarsson ofl. Merkilegasta sálmaskáld Íslendinga fyrr og síðar, Hallgrímur Pétursson, lést í þessum mánuði (27. október) og við hæfi að halda upp á ártíð hans.

Í október lést Hallgrímur Jónsson Thorlacius en óvíst hvenær

1. október: Remigíusmessa. Ártíð Sigfúsar Árnasonar

2. október: Leódegaríusmessa. Ártíð Gunnars Pálssonar

3. október: Fæðingardagur Snorra „sterka" Björnssonar (f. 1710)

5. október: Fæðingardagur Jóns Thoroddsen

6. október: Fídesmessa. Eldadagur. Á þessum degi áttu íslenskir bændur að taka við húsdýrum til eldis yfir veturinn (sjá síðan eldaskildaga 10. maó). Fæðingardagur Benedikts Sveinbjarnarsonar Gröndal

7. október: Fæðingardagur Hinriks B. Þorlákssonar

9. október: Díónysíusmessa. Díónysíus er verndardýrlingur Frakka

10. október: Fæðingardagur Guðnýjar Þorsteinsdóttur

11. október: Fæðingardagur Stefáns frá Hvítadal

12. október: Fæðingardagur Guðmundar Björnssonar landlæknis (Gestur)

13. október: Ártíð Arngríms ábóta. Hann orti Guðmundar drápu biskups. 

14. október: Kalixtusmessa. Lok Spánverjavíga/Baskavíga. Þá skal syngja Spænsku vísur eftir Ólaf Jónsson á Söndum í Dýrafirði.

16. október: Gallusmessa. Messa til minningar um Gallus munkur 

18. október: Lúkasmessa

21. október: Kolnismeyjamessa. Þá skal syngja Annálskvæði af 1100 meyjum sem stundum kallast einnig Úrsúlukvæði. Ártíð Jóns Þorlákssonar á Bægisá

25. október: Fæðingardagur Hannesar S. Blöndal

26. október: Fyrsti vetrardagur. Gormánuður byrjar. Þá er við hæfi að syngja Sumartíðin felst undir faldi.

27. október: Ártíð síra Hallgríms Péturssonar. Þá skal syngja ýmis kvæði eftir hann

28. október: Tveggjapostulamessa (Símon og Júdas). Þá skal sungið Stattu upp sankti Símon. Ártíð Baldins Jónatanssonar

30. október: Fæðingardagur Þorsteins Valdimarssonar

31. október: Hrekkjavaka. Kvöldið fyrir allraheilagamessu

Nóvember

Nóvember hefst á Allraheilagamessu (1. nóvember) sem helguð er öllum þeim píslarvottum í kaþólskum sið sem ekki eiga sinn eigin messudag. Þessi dagur kallaðist einnig Sviðamessa hér á landi áður fyrr og nýsoðnir sviðahausar hafðir á boðstólnum. Þá er Cecelíumessa 22. nóvember, helguð heilagri Sesselju (dýrlingur tónlistarinnar) og er hún enn dýrkuð á einstaka stað, t.d. á Húsafelli í Hálsasveit (gamla Húsafellskirkja var helguð henni). Margir fleiri kaþólskir messudagar eru í mánuðinum sem ekki hafa neina þýðingu fyrir almenning í dag. Í mánuðinum fæddust Björn Halldórsson í Laufási, Matthías Jochumsson, Jóhannes úr Kötlum og Jónas Hallgrímsson en á fæðinardag hans er Dagur íslenskrar tungu haldinn hátíðlegur. Í mánuðinum var Jón Arason Hólabiskup hálshöggvinn (7. nóvember) ásamt sonum sínum. Jón var síðasti kaþólski biskupinn á Norðurlöndunum.

1. nóvember: Allraheilagramessa/Sviðamessa. Éta skal nýsoðna sviðahausa á þessum degi. Skólaárið við Skálholtsskóla hefst.

2. nóvember: Allra sálna messa. Í dag eru allar sálir í hreinsunareldinum heiðraðar.

4. nóvember: Fæðingardagur Björns Halldórssonar í Laufási. Fæðingardagur Jóhannesar úr Kötlum

6. nóvember: Leonardusmessa

7. nóvember: Ártíð Jóns Arasonar Hólabiskups. Hann var hálshöggvinn á þessum degi ásamt sonum sínum.

9. nóvember: Fæðingardagur Bjarna Þórðarsonar á Siglunesi á Barðaströnd.

11. nóvember: Marteinsmessa. Fæðingardagur Matthíasar Jochumssonar

13. nóvember: Briktíusmessa

16. nóvember: Dagur íslenskrar tungu. Þá skal syngja Ástkæra ylhýra málið. Fæðingardagur Jónasar Hallgrímssonar.

18. nóvember: Ártíð Matthíasar Jochumssonar

21. nóvember: Maríumessa. Þríhelgar.

22. nóvember: Cecilíumessa. Þá skal syngja Cecilíu minni. Fæðingardagur Alberts Kristjánssonar

23. nóvember: Klemensmessa

25. nóvember: Katrínarmessa. Ýlir hefst

26. nóvember: Konráðsmessa

29. nóvember: Ártíð Magnúsar Einarssonar á Tjörn. Þá skal syngja erfiljóðið Nú grætur mikinn mög eftir Síra Jón Þorláksson á Bægisá. Fæðingardagur Ólafs Eggerts Gunnlaugssonar Briem

30. nóvember: Jólafasta hefst (eða fyrsti í aðventu). Kveikt á spádómskertinu. Andrésmessa. Andrés er þjóðardýrlingur Skota. Á þessum degi er við hæfi að syngja skosk þjóðlög.

Desember

Í desember varð Ísland fullvalda ríki. Í mánuðinum má einnig nefna nokkra forna messudaga, þá einkum Barbárumessu 4. desember, Nikulásmessu 6. desember, Lúsíumessu 13. desember, og Þorláksmessu 23. desember sem enn er haldinn hátíðlegur. Grýla hræðir börnin í þessum mánuði, þó hún hafi ekki endilega tengst jólunum áður fyrr (heldur mögulega vetrarnóttum í október og föstuinnganginum í febrúar), og fyrsti jólasveinninn kemur til byggða 12. desember. Húsbændur gamla  bændasamfélagsins gefa vinnuhjúum sínum svokallaðan kvöldskatt á jólaföstunni (í dag er það væntanlega jólahlaðborð). Í desember eru vökur hafðar lengstar á Íslandi (sbr. Staurvika). 22. desember hefur af sumum verið kallaður Hlakkandi. Þá er jólaundirbúningur í algleymingi og alls skonar gleði stunduð. Í þessum mánuði fæddust Hannes Hafstein, Jón Þorláksson á Bægisá, Þorlákur Þórarinsson, Skáld-Rósa og Bjarni Thorarensen (Lykilorð sem tengjast mánuðinum: Grýlukvæði, Þorlákstíðir, Jólin, jóladansar, sagnadansar, vikivakar)

1. desember: Elegíusmessa. Fullveldisdagurinn. Á þessum degi er við hæfi að syngja ættjarðarkvæði

4. desember: Barbárumessa. Þá er við hæfi að syngja Barbörukvæði. Fæðingardagur Hannesar Hafstein

6. desember: Nikulásmessa. Heilagur Nikulás er fyrirmynd jólasveinsins („Sankti Kláus") enda er hann dýrlingur barna í kaþólskum sið. Hann er einnig dýrlingur sæfara. Hann var biskup í Mýru í Litlu-Asíu einhvern tímann á 4. öld e. Kr. Líkamsleifar hans voru fluttar til Bari á Ítalíu árið 1087 og í kjölfarið var hann talsvert dýrkaður á Íslandi.

7. desember: Annar í aðventu. Ambrósíusmessa. Ambrósíus kirkjufaðir var biskup í Mílanó og andaðist 4. apríl árið 397. Ártíð Jóns Sigurðssonar forseta. 

8. desember: Maríumessa

11. desember: Börn setja skóinn út í gluggann aðfaranótt 12. desember. Áður fyrr tengdist þessi hefð heilögum Nikulási (sjá 6. desember). Ártíð Alberts Kristjánssonar

12. desember: Stekkjastaur kemur til byggða.

13. desember: Lúsíumessa. Magnúsmessa hin síðari. Fæðingardagur Jóns Þorlákssonar á Bægisá. Ártíð Hannesar Hafstein. Ártíð Hinriks B. Þorlákssonar. Giljagaur kemur til byggða.

14. desember: Þriðji í aðventu. Stúfur kemur til byggða

15. desember: Þvörusleikir kemur til byggða

16. desember: Pottasleikir kemur til byggða

17. desember: Askasleikir kemur til byggða

18. desember: Hurðaskellir kemur til byggða

19. desember: Ártíð Björns Halldórssonar í Laufási. Skyrgámur kemur til byggða

20. desember: Fæðingardagur Þorláks Þórarinssonar. Bjúgnakrækir kemur til byggða

21. desember: Fjórði í aðventu. Tómasmessa. Gluggagægir kemur til byggða

22. desember: Vetrarsólstöður. Hinn merkilegi dagur er kallast Hlakkandi. Einkum þekktur fyrir vestan. Undirbúningur jólanna í hápunkti. Gáttaþefur kemur til byggða

23. desember: Þorláksmessa. Messudagur til minningar um heilagan Þorlák. Við hæfi er að syngja kvæði um hann og jarteinir hans lesnar fyrir heimilisfólk (sjá jólin). Þá er siður sums staðar að borða kæsta skötu með hamsatólg. Fæðingardagur Skáld-Rósu. Ártíð Páls Ólafssonar. Ketkrókur kemur til byggða.

24. desember: Aðfangadagur jóla. Aðfangadagur merkir í raun „undirbúningur". Fyrr á öldum var kind slátrað til jólahaldsins en nú virðist það aflagt með öllu nema á einstaka bæjum. Kertasníkir kemur til byggða. 

25. desember: Jóladagur. Mörsugur hefst

26. desember: Annar í jólum. Stefánsdagur. Stefán þessi var fyrsti kristni píslarvotturinn.  Á þessum degi hittast stórfjölskyldur yfirleitt.

27. desember: Jónsdagur (Jóhannes guðspjallamaður). Fæðingardagur Magnúsar Stephensens

28. desember: Barnadagur. Huggunarmessa foreldra sem misst hafa börn sín

29. desember: Tómasmessa (Tómas erkibiskup)

30. desember: Fæðingardagur Bjarna Thorarensens amtmans

31. desember: Sylvestrimessa. Gamlársdagur.

DAGATAL 2025

Árið 2025

Janúar:

(31 des.) - 1. janúar: Nýársnótt. Nýársdagur hét áttadagur áður fyrr. Á nýársnótt flytja álfar búferlin sín. Þá skal syngja sálminn Eitt á enda ár vors lífs er runnið. Vikivakar eru oft dansaðir á nýársnótt.

2. janúar: Fæðingardagur Baldvins Arasonar. Fæðingardagur Gísla Ólafssonar frá Eiríksstöðum í Svartárdal.

2 -19 janúar: Stóð ég út í tunglsljósi, Engan grunar álfakóngsins mæðu, Á tunglsljósi á ís og fleiri álfasöngvar.

6. janúar: Þrettándinn. Vitringarnir þrír finna Krist. Aðfaranótt þrettándans kallaðist þrettándanótt og var helg á árum áður. Á þrettándanum er við hæfi að dansa vikivaka og t. d.  formúluvísuna Komdu til mín fyrsta kvöldið jóla o.fl.

7. janúar: Eldbjargarmessa eða affaradagur jóla. Fyrsti dagur eftir jólahátíðina. Þá skal slökkva jólaeldinn og síðustu jólaboðsgestir ríða frá garði. Dagurinn ber einnig heitið Knútsdagur.

8. janúar: Fæðingardagur Sigurðar Þórarinssonar

9. janúar: Ártíð Hákonar Finssonar

10. janúar: Fæðingardagur Sæmundar Eyjólfssonar

11. janúar: Brettívusmessa

13. janúar: Geisladagur

14. janúar: Ártíð Gísla Ólafssonar frá Eiríksstöðum í Svartárdal

16. janúar: Ártíð Björns M. Ólsen

17. janúar: Antoníusmessa. Antoníus var einsetumaður í Egyptalandi og stofnaði fyrstu munkaregluna í kringum árið 305 e. Kr.

19-25. janúar: Þorri hefst. Þá skal syngja Þorrablótskvæði. Einnig Við skulum þreyja Þorrann og hana Góu

19. janúar: Ártíð Jóns Helgasonar prófessors

20. janúar: Bræðramessa

21. janúar: Agnesarmessa. Agnes dó píslavættisdauða í Róm í kringum árið 300 e. Kr. Þá skal syngja Agnesarkvæði. Fæðingardagur Sigurjóns Gíslasonar

22. janúar: Vinsentíusmessa

25. janúar: Pálsmessa

26. janúar: Fæðingardagur Ólafs Davíðssonar