Ljómur

Ljómur eftir Jón Arason Hólabiskup (f. 1484. d. 1550). Færeyingar varðveita skemmtilegt þjóðlag við þetta kvæði, sem í raun varð að þjóðvísu þar, en þar kallast kvæðið Ljómurnar.

Titill:

Ljómur

Lagboði:

Færeyskt þjóðlag. Kvæðið varð að þjóðkvæði í Færeyjum

Kvæðagrein:

Helgikvæði

Höfundur:

Jón Arason Hólabiskup (f. 1464. d. 1550)

Kvæði undir sama bragarhætti:

1. Davíðsdiktur - Upphaf: „Heyr mig, himna stýrir,/ herrann allra greina," Eftir Jón Arason Hólabiskup (f. 1484. d. 1550). Helgikvæði

2. Heimsósómi - Upphaf: „Hvað mun veröldin vilja?/ hún veltist um svo fast." Eftir Skáld-Svein (f. um 1460. d. um 1530). Guðbrandur Þorláksson Hólabiskup segir þetta kvæði „gamalt" í Vísnabók sinni frá 1612

3. Nauðvörn - Upphaf: „Latur er lýður að vinna/ löstuð bezta fæða." Eftir óþekktan höfund. Heimsósómi

Heimild/kvæðið á prenti: 

1. Hæstur, heilagur andi

himnakóngurinn sterki

loflegur, líttu á mig.

Signaður á sjó og landi,

sannur í vilja og verki,

heyrðu eg heiti á þig.

Forða þú mér fjandans pínu díki,

svo feyknakvölunum öllum frá mér víki.

Mér veit þú það, Maríusonurinn ríki,

mæla kynni eg nokkuð, svo þér líki.

2. Á dögunum sex inn dýri,

drottinn minn, þú skaptir

allan heiminn hér

mjög sem Moyses skýrir

af mjúkum dýrðarkrafti,

svo var sagt fyrir mér.

Skýrði loftið skaparinn allra kinda,

skjálega kunni hvað frá öðru hrinda.

Tempraði síðan tungl og sól og vinda

tígulega sá allt kann leysa og binda.

3. Aldarföður vorn fyrsta

frá eg hann skapti af moldu

hér sem hver mann veit.

Lét sig þar til lysta

að lífga þann á foldu

með sönnum sólarreit.

Nú vil eg gjörla nöfnin þeirra inna

nær sem mætti nauðum vorum linna:

Adam hét og Eva, hans lystug kvinna.

Varla mátti æðri tvö hjón finna.

4. Þeim var lagt til lénis

að lifa með allri blíðu

svo prútt í Paradís.

Veitti þeim hinn væni

vist án allrar kviðu,

sú var sælan vís.

Bannaði þeim að bíta einn eplis kjarna,

blessaður kveðst þeim einskis annars varna.

Þetta birti hin bjarta sjávarstjarna,

bar hún í heiminn hjálparann Adams barna.

5. Fjandinn unir við illa

yndi þeirra og sælu,

vöxt og vænlegt skraut.

Hann situr um að svíkja og villa

og sárlega þau að tæla

og leiða af líknar braut.

Í ormi einum orðin frá eg hann innti,

aldrei frá eg hann þessu fyrri linnti.

Beit hún epli en boðorðum ekki sinnti

af bönnuðu tré og þar til Adam ginnti.

6. Þeim refsing með réttum dómi

ríkur herrann veitti,

mjög sem maklegt var.

Það var sár ósómi,

sælu vorri neitti

og langt af lögunum bar.

Hann rak þau bæði burt í heiminn þenna,

beiska neyð og angist urðu að kenna.

Ávöxtur nam upp af þeim að renna

allir hlutur í kvölum og píslum brenna.

7. Leið svo langar stundir

um ljóta ánauð stranga,

tvo heimsaldra traust.

Bölvaður bruggar undir

börnin þeirra að fanga

með öllu efunarlaust.

Voldugur herra vill ei lengur bíða

að vernda þegar eftir oss að stríða.

Honum mun blóð úr breiðum undum svíða

að blessaður vildi létta vorum kvíða.

8. Dýrri dóttur Önnu

drottinn minn að sendi

einn af einglum sín.

Sagði henni að sönnu

og sætum orðum vendi:

hrein er holdgan þín.

Ver þú mig þó villan yfir mig drífi

sem vænn og sterkur, brynjaður her í kífi.

Heilagur andi skrýddist skæru vífi,

skapari minn var huldur hennar lífi.

9. Níu mánuði næsta,

nú sem spámenn játta,

oss í fagran frið,

bjartur í Bedleem hæsta

borinn, sem guðspjöll votta,

af hennar helgum kvið.

Einn hét Baltasar, offrar gull með höndum,

annar Melkjör, mildur af ráðum vöndum,

Jasparíus sem reykelsi í höndum.

Austan komu kóngar þrír úr löndum.

10. Þrjú og þrjá tigi ára

þengill himins og landa

lifði í heimi hér.

Öfundin óx in sára

Jesús mínum að granda

grimmum gyðinga her.

Júdas Skaríoth einn var nefndur inn fyrsti,

orðin talaði þau sem fjandann lysti.

Falsið óx en flærðin illsku byrsti:

flýtið yður og fangið þann eg kyssti.

11. Þrengd var þér að enni

sem þyrnikórónan væri

reyrð með rauðan við.

Holdið skarst fyrir henni,

hrörnar liturinn skæri,

dreyrinn dundi niður.

Ágætt lof þér englar fagrir sungu,

þig allir skyldu lofa með sinni tungu.

Býsn voru mikil þá björg í sundur sprungu,

bifaðist jörð, er gaddar guðsson stungu.

12. Þá kom ógn og ótti

upp af gyðinga munni,

hver tók hlífa sér.

Flestir héldu á flótta,

flúði hver sem kunni

blessaður í burt frá þér,

nema þau María mild og Jóhannes bæði,

mikil var þeirra sorg og hjartans mæði.

Óttast hvorki ógn né neina bræði,

undir krossi frá eg þau fastast stæði.

13. Nóni sjálfu nærri

niflung himins og landa,

hann lét sitt líf á kross.

Róma röddu skærri

ríkur gaf sinn anda

hér til hjálpar oss.

Faðir minn anda fel eg á hendi þinni,

frá eg hann talaði svofelld orð sem eg inni.

Hörmulegt er að heyra og leggja í minni,

heimurinn allur tapaði birtu sinni.

14. Nú vill hilmir herja

að hjálpa fólki sínu,

enn með ágætt lið.

Fjendur vilja verja

og veita oss lengri pínu,

bölvaðir bjuggust við.

Lokurnar brustu, hann leysti fjandans anga,

læknaði hann svo Evu atferð ranga.

Armt helvíti opnast tók hið langa.

inn réð hann með sínu valdi ganga.

15. Þá var óp og ótti

að illi fjandi kvíddi,

hann sá helgan kross.

Sæmilega til sótti,

sjálfur Guð minn stríddi

og náði öllum oss.

Föður vorn Adam fyrst í burtu leiddi,

frá eg hann gjörði allt, sem lýðurinn beiddi.

Ára fjandans alla píndi og meiddi,

Jesús Kristus götuna vora greiddi.

16. Allt helvíti hann eyddi

enn sem segir í versi,

Jesús Kristus hreinn,

og svo snöggt hann sneiddi

í snarpri herför þessi,

þó var eftir einn.

Batt hann þann með blessuðum orðum

vöndum,

bæði má það fregna á sjó og löndum.

Fjötrin liggja á fótum hans og höndum,

fjandinn svartur brennur í þessum böndum. 

17. Sú var fylgdin fríða,

fór með drottni mínum

signuðum Jesúm Krist.

Ei mun um aldur líða

öllum léttir pínum

sætleg sælu vist.

Sungið lof þér sætt af hverri dróttu,

sjálfan Guð vér lofum dag sem nóttu.

Fögnuð þann er fríðir vinir hans sóttu,

frá eg hann reis upp páskadaginn í óttu.

18. Kristur með kærleik dvaldist,

sem kantelenan vottar,

með hjálp og huggar þjóð.

Trúi eg það svo taldist

tíu og þrjátíu nátta

meðan hátíð heimsins stóð.

Orð og verk allt vér til hans köllum,

vér unnum þessum höfuðkóngi snjöllum.

Hann sté upp af jarðarinnar pöllum

ásjáandi sínum postulum öllum.

19. Þar mun í sælu sitja

sólarkóngurinn frómi

með alla engla makt.

Hann kemur víst að vitja

vor á efsta dómi,

svo hefur Davíð sagt.

Koma þá undur og ógnir vorra lasta,

eldar brenna sólarplássið fasta.

Mílur teljast meir en þúsund rasta,

mun þá jörðin búkum úr sér kasta.

20. Opnast allir himnar

af einu klukkuhljóði,

skýrt sem skaparinn tér.

Dauðleg duftin lifna

af dýru holdi og blóði,

því vér höfðum hér.

Talar hann þá með tignarorðum sínum:

trúi eg þér séuð vafin í syndalínu.

Eg var fús að frelsa yður úr pínu,

fátt gjörðuð þér eftir vilja mínum.

21. Vænn í veldishringi

vísu kveður snjalla,

settur með sárum móð.

Hann ber á breiðu þingi

blóðugan krossinn allan

og sýnir sinni þjóð.

Jesús talar við auma lýði og svarta,

alllítt hafi þér stöðvað syndaparta

og er því líkt að líta hans ásjón bjarta

sem loganda sverð hans fljúgi af munni og hjarta.

22. Hvar er sú fríða fæða,

faðir vor Kristur spurði

inn auma lýðinn sinn,

eða þó helst að klæða

með hreinum hjálparburði

höfðuð þér til mín?

Fátæka þér vilduð ekki rækja,

virtuð þeim til allra illsku klækja.

Með göfugu valdi gjörði eg yður að sækja,

þér girntust aftur í fjandans villu að krækja.

23. Plágaður var eg með pústrum,

píndur og hæddur löngum,

mest fyrir yðra skyld.

Lamdur þyrni og þústum,

þar með svipum og stöngum,

Sárin með sviðanum sýld.

Stórlega barður og steyptur þungu grjóti,

strengdur fast og ægt með öngu hóti.

Hvar er það gott þér gjörðuð hér á móti,

í gegnum lagður síðu mína spjóti?

24. Fóruð með fals og blygðir,

fögnuð öngum æmtuð

og aldrei létuð af.

Svo með ljótar lygðir

lýði mína ræntuð

og allt það eg áður gaf.

Hötuðuð mig sjálfan, hörmuleg var sú sneypa.

Hver vill öðrum niður í fjandann steypa?

Dæmið þér hvað dýrt mundi eg yður keypa,

dauðann þoldi eg með píning greypa.

25. Hvar er það dreissið digra,

dramb eða hverskyns læti

er þér höfðuð hér?

Létust lýði sigra,

litlu vildu bæta,

guð, fyrirgef þú mér.

Hvar er nú heiftarhugurinn yðar hinn kaldi

er höfðuð þér með stóru peningagjaldi

eða sá styrkur af stóru sveina haldi?

Stendur sálin nökt í fjandans valdi?

26. Trúi eg í tvenna flokka,

tiginn guðsson skiptir

sem segir í sönnum óð.

Ber svo blíðan þokka,

bragurinn pínu sviptir,

vist er væn og góð.

Til valdra manna víkur svo með blíða,

verðkaup skal eg gjalda yður hið fríða.

Sitjið með föður og sviptir öllum kvíða,

sæla og dýrð mun aldrei um aldur líða.

27. Enn til aumra manna

í annan stað ræður víkja,

ljóst sem letrið tér.

Þér munuð kvalirnar kanna,

segir kóngur himna ríkja,

og skiljast skjótt frá mér.

Dökkvir munu yður djöflar illir granda,

dæmdir í burt frá öllum guðdóms anda.

Það mun út um allar aldir standa,

að eilífu brennið þér hjá fjanda.

28. Blessuð brúðurin tiggja

biður í þessum voða.

Háleitur, heyr þú mig!

Lofa mér lýð að þiggja,

láttu mig því ráða.

Svo hjálpist hver um sig.

Eg veit það víst, þú vilt mér einskis neita,

vegsamlegur, ef eg vil eftir leita.

Það er mitt traust að allt munir þú mér veita,

minn einkason fyrir þína ástúð heita.

29. Þar næst biður inn bjarti,

blessaður Jóhannes skæri.

Hans er hjálpin þýð.

Fagur með frómu skarti

frá eg hann standa næri,

tiginn talar fyrir lýð:

Voldugur herra, virtu það vér tínum.

Vegsamlegur hlýð þú orðum mínum.

Eg var fús að fylgja yður í pínu,

flúða eg aldrei undan krossi þínum.

30. Mildur svarar af mæði

mjúkur í veldishöllu:

að vísu veiti eg þér.

Þið skuluð þiggja bæði

það þið viljið með öllu,

svo fagurlega fygduð mér.

Verði vilji þinn, volduð hjartans móðir,

vegsamlegur og svo þinn Jóhannes bróðir.

Heyri eg að þið viljið hjálpist allar þjóðir

hvort það er heldur vondir menn eða góðir.

31. Þau frá eg þetta þágu

þýð og Jóhannes bæði,

mildust María frú.

Fólk frá fyrri plágu

af mikilli grimmd og æði

að leiða á líknarbrú.

Þeirra bón mun lengst um heiminn ganga,

þau linuðu þannig vora ánauð stranga.

Síðan gjörir oss fjandinn aldrei að fanga

Hann situr í ánauð alla ævi langa.

32. Æðstar engla sveitir

og lýða fjöld um heima

lofar þig, lausnarinn hreinn,

og allt það nokkuð heitir,

innan lands eða geima,

syngi sætleik þinn.

Leystu oss frá löngum synda hnúti

lifandi guðs son, bæði inni og úti,

svo að vér hljótum skjól af skírnarklúti.

Skepnan gjörvöll skapara sínum lúti.

33. Öfund og allar syndir

eg hefi gjört með vilja

og brotið svo boðskap þinn.

Það eru þungar myndir,

þess má eg eigi dylja,

harður er hagurinn minn.

Stórlega hefi eg stefnt til þungra nauða

og steypt mér svo í fjandans villu snauða.

Þú gafst út þitt líf og blóðið rauða,

lát mig njóta drottinn minn þíns dauða.

34. Svo eru mínar myndir,

má eg þess ekki þræta,

Kristi kunnugt er.

Aukum einatt syndir,

allar viljum bæta.

Guð, fyrirgef þú mér.

Alloft hefur mig illskubroddurinn stangað,

ávallt hefur mig þó til Jesú langað.

Það er mitt traust að hjálpast muni eg þangað,

kallast má að Köllus hafi oss fangað.

35. Fenginn og fús eg beiðist:

forða þú mér pínu,

vænn og veglegur er,

svo þú eigi reiðist

orðum þessum mínum,

víst eg valdi þér.

Hugur kýs umbun hverjum verka sinna,

himnadýrð mun aldrei um aldur linna.

Lát mig njóta Jesús orða minna

svo yðrar náðir mætti sálin finna.

36. Æðar og sinar allar

önd og sál með búki,

guð minn gef eg þér

þá herrann héðan mig kallar,

hjálp svo ekki púki

eigi vald á mér.

Dugi þú mér þá drottinn himnahallar

að dauðinn kemur á enda lífsins palla.

Þessar vísu þiggja nafnið varla

þó vildi eg þær Ljómur láta kalla.

37. Hér má skýr orð skilja,

skatnar þenki fleira,

þú ert þrennur og einn.

Þar með vitið og vilja

vildi eg hafa til meira

að lofa þig, lausnarinn hreinn.

Leystu oss frá ljótu syndaæði.

lifandi drottinn, og þið María bæði.

Orðan fellur, úti er þetta fræði.

Amen, amen! Endir verður á kvæði.