Bragfræði

Í vinnslu – lifandi skjal

Meginuppistaða hefðbundins kveðskapar á Íslandi

Á þessari undirsíðu verður farið yfir helstu atriði íslenskrar bragfræði. Fyrst reynum við að skilgreina hefðbundinn íslenskan kveðskap og í hverju honum felst. Setja má eftirfarandi reglu sem að mestu byggir á reglu Finns Jónssonar prófessors. Hefðbundinn íslenskur kveðskapur..

1. ... hefur lögbundið braglínuskipti (vísuorðaskipti)

2. ... hefur lögbundið hljóðstafaband, þ.e. stuðla og höfuðstafi milli hverra tveggja braglína.

3. .. byggir á fornu skáldskaparmáli, einkum kenningum og heitum

4. ... hefur oftar en ekki hendingar í braglínu.

Í forníslenskum skáldskap skipti einnig máli að hafa... 

5. lögbundið skipulag samstafna í braglínu eftir lengd raddstafa og áherslu orða. 

Þetta á ekki við um þann kveðskap sem ortur hefur verið eftir hljóðdvalarbreytingu sem gekk yfir um árið 1500. Íslendingar í fornöld báru fram orðin með allt öðruvísi áherslum en við nútímafólk erum vön. Haukur Þorgeirsson hefur lagt áherslu á að við þekkjum muninn á stuttum (léttum) og löngum (þungum) atkvæðum í fornmáli. Lýsing hans er svohljóðandi:

Stutt sérhljóð að fornu voru a, e, i, o, y, o̜, ø. Létt atkvæði voru þau sem höfðu stutt samhljóð ef aðeins eitt samhljóð fór á eftir. Til dæmis voru fyrstu atkvæðin í eftirfarandi orðum létt: sofa, talaði, arinn. Ef tvö samhljóð fóru á eftir stuttu sérhljóði var atkvæðið þungt. Til dæmis voru fyrstu atkvæðin í eftirfarandi orðum þung: sofna, kallaði, Herjann.

Löng sérhljóð að fornu voru á, é, í, ó, ý, æ, œ, au, ey. Ef ekkert samhljóð fór á eftir löngu sérhljóði var atkvæðið létt – til dæmis fyrri atkvæðin í róa, blýi, Þráinn. Ef eitt samhljóð eða fleiri fóru á eftir langa sérhljóðinu var atkvæðið þungt – til dæmis fyrri atkvæðin í búri, flýja, Óðinn.

Orð eins og ari, koma, bani hafa verið stutt. Það þýðir þó ekki að orðin hafi verið borin fram eins og arri, komma, banni. Sérhljóðin voru stutt og samhljóðarnir líka.

Sl framburður til forna hefur ekki verið [sdl] eins og í nútímamáli heldur lint [sl]. 

Bragarhættir hinir elstu

Helstu fræðimenn sem hafa fengist við elstu norrænu bragarhættina eru þeir Eduard Sievers (1850–1932), Finnur Jónsson (1858–1934), Sir William E. Craigie (1867–1957), Einar Ól. Sveinsson (1899–1984), Bjarne Fidjestøl, Hans Kuhn (1899–1988), Kristján Árnason (1946), Kari Ellen Gade (1953–2022), Þorgeir Sigurðsson (1957) og Haukur Þorgeirsson (1980). Helstu fræðirit og greinar um viðfangsefnið eru sem hér segir, raðað eftir tímaröð:

1. Finnur Jónsson. (1892). Stutt íslenzk bragfræði. Kaupmannahöfn: Hið íslenzka bókmenntafjelag.

2. Eduard Sievers. (1893). Altgermanische Metrik. 

3. William E. Craigie. (1900). On some Points in the Skaldic Metre. Arkiv för nordisk filologi 16, 341–384.

4. Einar Ól. Sveinsson. (1960). Nugae metricae. 

5. Hans Kuhn. (1983). Das dróttkvætt

6. Hans Kuhn. Kleine Schriften

7. Þorgeir Sigurðsson. (2010). Þróun dróttkvæða og vísuorðahlutar. Són – Tímarit um óðfræði 8, 9–21.

8. Þorgeir Sigurðsson. (2016).  Tvískelfdur háttur og Rekstefja. Són – Tímarit um óðfræði 14, 37–76.

9. Haukur Þorgeirsson. (2016). Hnútasvipa Sievers prófessors – Um bragfræði Völuspár. Són – Tímarit um óðfræði 14, 117–147.

10. Kari Ellen Gade. The Structure of Old Norse Dróttkvætt Poetry

Dróttkvæður háttur

Finnur Jónsson gaf út lítið kennslukver árið 1892 sem ber heitið Stutt íslensk bragfræði. Í því má þó finna mikinn fróðleik um bragfræði og styðst hann við kenningar Sievers að mestu leyti sem fjallað hefur verið um í námskeiðinu. Þetta er sannarlega gagnleg bók og leiðarvísir í gegnum frumskóg íslenskrar bragfræði að fornu sem getur reynst mörgum óaðgengilegur. Ein klausa Finns í kverinu um dróttkvæðan hátt hefur reynst mér afar gagnleg við greiningu dróttkvæðar háttar:

Í dróttkvæðum hætti og öðrum meiri háttum stendur höfuðstafurinn ætíð allra fremst í vísuorðinu, án þess að neitt smáorð fari fyrir, nema hjá Braga gamla og á stöku stað öðrum, einkum í lausavísum; í jöfnu vísuorðunum er það því auðsætt, að B og C-greinirnar geta aldrei komið fyrir, þar sem svo á stendur (Finnur Jónsson 1892, 21).

Að auki má vísa í þessi orð Finns um dróttkvæða háttinn að „hvert sexkvætt vísuorð með tveim stuðlum eða höfuðstaf og þremur áherzlusamstöfum er dróttkvætt“ (Finnur Jónsson 1892, 45). Annars fjallar Finnur um dróttkvæðan hátt á bls. 18, 21, 25–30, 31–35 og að lokum í ítarlegum kafla um háttinn á bls. 45–49. Þar leitast Finnur við að lýsa ítarlega eiginleikum dróttkvæðs háttar í gegnum Háttatal Snorra Sturlusonar. Ég veit ekki hvernig útskýra megi þetta nánar en þetta er einhvers konar stílbrögð sem þekkst höfðu í dróttkvæðum. Þar lýsir Finnur þeim 11 eiginleikum sem Snorri útlistar og verður hér gerð grein fyrir megininntakinu. Ég verð að viðurkenna að ég hef aldrei almennilega áttað mig á fjölbreytileika dróttkvæðs háttar og sannarlega tími til kominn að einhenda sér að þessu skemmtilega viðfangsefni.

a. Tegundir orða og kenninga. Dæmi:

Fellr of fúra stilli

fleinbraks, limu axla,

Hamðis fang, þar er hringum

hylr ættstuðill skylja.

Holt felr hildigelti

heila bæs, ok deilir

gulls í gelmis stalli

gunnseið, skörungr, reiðir.

b. Samstöfufjöldi vísuorða. Dæmi:

Hjalms fylli spekr hilmir

hvatr Vindhlés skatna.

Hann kná hjörvi þunnum

hræs þjóðár ræsa.

Ýgr hilmir lætr eiga

öld dreyrfá skjöldu.

Styrs rýðr stillir hersum

sterkr járngrá serki.

c. Setningafjöldi í vísuorði. Dæmi:

Vex íðn, vellir roðna,

verpr lind, þrimu snerpir,

fæsk gagn, fylkir eignask,

falr hitnar, seðsk vitnir,

skekr rönd, skildir bendask,

skelfr askr, griðum raskar,

brands gellr, brynjur sundrask,

braka spjör, litask örvar.

d. Orðaskipun. Orð andstæðrar merkingar höfð saman. Stundum hefur orðið tvöfalda merkingu og kallast það refhvörf. Dæmi:

Síks glóðar verr sækir

slétt skarð hafi jarðar,

hlífgranda rekr hendir

heit köld loga öldu.

Fljótt válkat skilr fylkir

friðlæ, röðuls sævar

ránsið ræsir stöðvar,

reiðr, glaðr, frömum meiðum.

e. Endurtekning sem kallast dunhenda. Síðasta orð vísuorðs er endurtekin í upphafi þess næsta. Dæmi:

Hreintjörnum gleðr horna,

horn náir lítt at þorna,

mjöðr hegnir böl bragna,

bragningr skipa sagnir.

Folkhömlu gefr framla,

framlyndr viðum gamlar,

hinn er heldr fyr skot skjöldum,

skjöldungr hunangs öldur.

f.  Líkar eða samkynja setningar hafðar á sömu stöðum í vísunni.

Röst gefr öðlingr jastar,

öl virði ek svá, firðum.

Þögn fellir brim bragna,

bjór forn er þat, horna.

Máls kann mildingr heilsu,

mjöðr heitir svá, veita.

Strúgs kemr í val veiga,

vín kalla ek þat, galli.

g. Ólík staða hljóðstafa og hendinga og afstaða þeirra, enn fremur tala hendinga og tegundir þeirra. Tegundirnar eru þessar: Tvískelft, detthent, draugsháttur, bragarbót, riðhendur, veggjað, flagðaháttur, skjálfhenda hin forna, þríhent, hinn dýri háttur, tiltekið, greppaminni, liðhendur, rétthent, alhent, hin minni alhenda, stamhendur háttur, samhent, iðurmælt og klifað. Ekki verða öll dæmin skrifuð upp í þetta sinn, nægir að nefna hið fyrra draugshátt og hið seinna iðurmælt:

Þoll bið ek hilmis hylli

halda grænna skjalda

Askr beið af því þroska

þilju Hrungnis ilja.

Vígfoldar njót valdi

vandar margra landa,

nýtr vartu oss, til ítrar

elli, dolga fellir.

Seimþverrir gefr seima

seimörr liði beina.

Hringmildan spyr ek hringum

hringskemmi brott stinga.

Baugstökkvir fremr baugum

bauggrimmr hjarar drauga.

Viðr gullbroti gulli

gullhættr skaða fullan.

h. Stúfar. Þeir eru þrenns konar hjá Snorra. Í fyrsta lagi stúfur í fjórða og áttunda vísuorði. Í öðru lagi stúfur í öðru hverju vísuorði og í þriðja lagi stúfur í öllum vísuorðum. Slíkur bragarháttur kallast inn mesti stúfur:

Herstefnir lætr hrafn

hungrs fullseðjask ungr.

Ilspornat getr örn

aldrlausastan haus.

Vilja borg en vargr

vígsára klífr grár.

Oft solgit fær ylgr,

jöfurr góðr vill svá, blóð.

i.  Ófullkomnir dróttkveðnir hættir. Þeir flokkast í skothendu, liðhendur og fornskáldahætti. Finnur Jónsson segir að þessir bragarhættir eigi „rót sína og fyrirmynd í kvæðaleifum hinna elztu skálda, sem fylgdu ekki neinum föstum reglum, nema að því er snerti atkvæðafjölda í vísuorði“ (Finnur Jónsson 1892, 48). Hér kemur skothendan:

Sær Skjöldungs niðr skúrum,

sköft, darraðar, lyftask,

hrindr gunnfana grundar

plygg of fræknum tyggja.

Geisa vé fyr vísa,

veðr stöng at hlym Gungnis,

styrk eru mót und merkjum

malms of ítran hilmi.

j.  Kimlabönd. Þeir eru andstaðan við stúfana. Finnur segir að þessi háttur sé mitt á milli dróttkvæð og hrynhends háttar. Dæmi:

Almdrósar skylr ísa

ár flest meginbára sára.

Kænn lætr hvatt á hrönnum

hjalmsvell jöfurr gella fella.

Styrjökla kná stiklir

stinnr mens legi venja benja.

Lætr stillir frár fylla

folk sund hjarar lunda unda.

k. 3 hættir sem eru sjökvæðir. Þeir eru draughent, munnvörp og háttleysa. Hér nægir að taka dæmi úr bragarhættinum munnvörp en Jómsvíkingadrápa Bjarna Orkneyjabiskups er undir slíkum hætti (um 1200):

Eyddi úthlaupsmönnum

ítr hertogi spjótum.

Sungu stál of stillis,

stóð ylgr í val, dolgum.

Hal margan lét höfði

hoddgrimmr jöfurr skemmra.

Svá kann rán at refsa

reiðr oddviti þjóðum.

https://timarit.is/page/6482468?iabr=on#page/n11/mode/2up/search/R%C3%ADmur