Embedded Files
Kvæði af Vallara systrabana er sagnadans, upphaflega norskt kvæði, sem berst hingað til lands í byrjun 16. aldar. Kvæðið lifði á vörum Íslendinga í 5. aldir eða alveg fram á 20. öld. Sagnadansinn er þekktur í Færeyjum og sunginn þar reglulega í dansfélögum þar. Kvæði af vallara systrabana ber einnig heitið Systrakvæði, Þorkelsdætra kvæði eða einfaldlega Kvæðið um dætur Þorkels (sjá færeyskt nafn kvæðisins: Torkils døtur). Kvæðið er afar myrkt og miðaldalegt og fjallar um dætur Þorkels nokkurs og samskipti þeirra við ósómamann sem í sumum útgáfum er nefndur vallari (sbr. Vallara kvæði systrabana) og þrjár dætur Þorkels nokkurs.
ÍFk númer:
ÍFk 15
VÓ númer:
VÓ 61
TSB númer:
Varðveisla á Ísl:
G, B, V2, V1 ofl.
Fyrirsögn á íslensku:
Kvæði af vallara systrabana
Systrakvæði
Systra þula
Þorkelsdætra kvæði
Kvæðið um Þorkels dætur
Fyrirsagnir á öðrum málum:
Fær. Torkils døtur
Lagboði:
Íslensk þjóðlög
Höfundur:
Ókunnur
Kvæðagrein:
Kvæði undir sama bragarhætti:
Með viðlaginu „leikaradýr í skógi":
Hörpukvæði - Upphaf: „Biðlar komu í jómfrúr garð." (ÍFk. 13)
Elenar ljóð - Upphaf: „Elen litla kvað svo hátt." (ÍFk. 2).
Útgáfur:
Efni kvæðis:
Sagan hefst á þá leið að tvær dætur Þorkels, Katrín og Signý, klæða sig í skikkju og hafa í hyggju að ganga til Maríukirkju sinnar. Þær hitta vallarann á miðri leið sem setur þeim þá afarkosti að annað hvort myndu þær giftast honum, ellegar hann drepi þær. Þær velja seinni kostinn, og vallarinn drepur þær, bútar líkin í sundur og tekur skikkjur dætranna með sér. Vallarinn ríður svo á hvítum hesti heim á Þorkels garð. Þar reynir vallarinn að spreka til yngstu dóttur Þorkels, Ásu að nafni. Hann brýst inn í herbergi hennar og langar að sofa hjá henni en býðst til þess að gefa henni „silkiserk", þ.e. skikkjur, að launum. Ása kennir strax klæði systra sinna og hleypur til föður síns, í háa loft, og vara Þorkel við að kominn sé „dætra bani þinn". Þorkell bregst ókvæða við, eins og gefur að skilja, gengur berserksgang, hrindir borðum fram og kastar hörpu á gólf. Þorkell ræðst á vallarann og hefst þá fjögurra daga bardagi á milli þeirra. Kvæðið endar með sigri Þorkels, sem lætur vallarann hanga í harðri ól. Þorkell sér ljós loga yfir látnum dætrum sínum tveim í Austurheimi sækir líkin og jarðsetur þær í kirkju.
Aldur kvæðis:
Kvæðið kemur frá Noregi til Íslands á kaþólskum tíma, ekki seinna en árið 1500. Kvæðið er vel þekkt í Færeyjum.
Meðhöndlun kvæðisins í tímans rás:
Allmargir þekktu kvæðið til sveita þegar Hallfreður Örn Eiríksson og Helga Jóhannsdóttir ferðuðust um landið í söfnunarleiðöngrum sínum á 5. og 6. áratug síðustu aldar. Flestir heimildarmenn lærðu sagnadansinn af mæðrum sínum. Í öllum tilvikum er viðlagið „sem leikara dýr í skógi ...“ notað. Kvæði af vallara systrabana var prentað í Íslenzkum æfintýrum þeirra Magnúsar Grímssonar og Jóns Árnasonar árið 1852. Sú útgáfa kann að hafa bjargað kvæðinu frá glötun hér á landi og spyrja má hvort Íslendingar hafi jafnvel kynnst kvæðinu upp á nýtt þá? Því velti ég því fyrir mér hversu gömul sönglögin við þetta kvæði eru í raun?
I.
Útg. Kristínar Þorkelsdóttur (f. 1918. d. 1985) frá Straumi í Hróarstungu, N. Múl.
1. Þorkell átti sér dætur þrjár
– sem leikadýr í skógi –
Ása og Signý hétu tvær.
– frúar sómi, vel frúarinnar sómi.
2. Gengu þær til brunna
þvoðu hendur og munna.
3. Gengu þær á heiðar,
brattar götur og breiðar.
4. Fundu þær mann á fjöllum,
sá var líkur tröllum.
5. Heilar og sælar séuð þið,
hvaða kirkju þjónið þið?
6. Þorkelsdætur erum við
og Maríukirkju þjónum við.
7. Hvort viljið þið heldur láta ykkar líf
eða vera mitt eigið víf?
8. Þá sagði hún Katrín ljósa:
Nú er bágt um að kjósa.
9. Þá sagði sú yngri:
Það er nú þrautin þyngri
10. Heldur viljum við láta okkar líf,
heldur en að vera þitt eigið víf.
11. Þá hjó hann af þeim höfuð og fætur
og gróf þær undir viðarrætur.
12. Reið hann svo heim á Þorkels garð,
Ása litla í dyrum varð.
13. Ása litla komdu með mér,
silkiserk skal ég gefa þér.
14. Leystu' hann upp og láttu mig sjá.
Systrasauminn sá hún þar á.
15. Bíddu mín hér eina stund
meðan ég geng í grænan lund.
16. Þorkell faðir minn stattu upp,
kominn er dætra bani þinn.
17. Þorkell sínum borðum brá,
hugur var honum þrælinn að sjá.
18. Börðust þeir í dagana þrjá
– sem leikadýr í skógi –
Þorkell vann þeim þrælnum á.
– frúar sómi, vel frúarinnar sómi.
II.
Útg. séra Gissurar Sveinssonar
1. Þorkell átti sér dætur tvær
– skín á skildi –
langt á morgna sváfu þær
– sól, og sumarið fríða,
dynur í velli drengir burtu ríða.
2. Gengu þær sig til brunna
að þvo sína munna
3. Gengu þær sig til kistu
axla yfir sig skikkju.
4. Gengu þær sig á heiðar
brattar og svo breiðar.
5. Þegar þær komu á miðja leið
fundu þær fyrir sér vallarann einn
6. „Heilar þið og sælar
því viljið þið ekki mæla?"
7. Hvort eruð þið frá álfum
eða frá kóngi sjálfum?
8. Ei erum við frá álfum
og ei frá kóngi sjálfum
9. „Þorkels dætur erum við
Maríukirkju þjónum við"
10. „Hvort vilið þið heldur láta ykkar líf,
eða vera mitt eigið víf?"
11. Svaraði Katrín ljósa
„vant er um að kjósa"
12. Svaraði sú hin yngri
„hvor mun þrautin þyngri"
13. „Fyr viljum við láta okkar líf
en að vera þitt eigið víf".
14. Hann brá sínum tygilkníf.
Beggja sveik hann systra líf.
15. Hann gróf þær í foldu,
rótaði yfir þær moldu.
16. Það sást upp í einum heim
ljós brann yfir báðum þeim
17. Hann kom heim á Þorkels garð,
Ása ein þar fyrir var.
18. Klappar á dyr með lófa sín:
„ljúk upp Ása lát mig inn".
18. „Ég læt hér engan inn um nátt,
ég hef við engan stefnur átt."
19. „Ég læt hér engan inn um sinn,
Ég hefi engum stefnt hér inn."
20. Fattar hefur hann fingur og smá:
með listum plokkar hann lokur í frá.
21. „Ása litla sof hjá mér,
silkiserkinn gef ég þér.
22. „Ég skal gefa þér kápu blá
ef segir þú ekki neinum í frá."
23. „Leys upp bönd og lát mig sjá!"
Systra klæðin þekkti hún þá.
24. „Bíddu mín í litla stund
meðan ég geng í grænan lund."
25. „Heyrðu það Þorkell faðir minn!
Kominn er dætra bani þinn!"
26 Þorkell kastar hörpu á gólf,
stukku úr henni strengir tólf.
27. Kastar hann henni í annað sinn,
stukku úr henni strengir fimm.
28. Það var eina morgunstund,
– skín á skildi –
vallari hékk svo hátt sem hundur.
– sól, og sumarið fríða,
dynur í velli drengir burtu ríða.
III.
Útg. Þjóðdansafélags Reykjavíkur
1. Þorkell átti sér dætur þrjár
– Lét mér blítt veröldin –
Katrín og Signý hétu tvær.
– Nú fölnar fögur fold.
Langt er síðan mitt var yndið
lagt niður í mold.
2. Sváfu þær svo lengi
að sólin skein á mengi.
3. Sváfu þær svo langa stund
að sólin skein á heiðar mund.
4. Gengu þær sig til brunna
og þvoðu hendur og munna.
5. Gengu þær sig til kirkju
og lögðu yfir sig skikkju.
6. Gengu þær sig á heiðar
brattar götur og breiðar.
7. Gengu þær á björgin fram
hittu þær fyrir sig hávan mann.
8. Fundu þær mann á fjöllum.
Sá var líkur tröllum.
9. Þrællinn ríður hvítum hesti
honum var þá hugurinn mesti.
10. „Heilar og sælar séuð þið!
Hvaða kirkju þjónið þið?"
11. „Hvort eruð þið frá jörlum,
eða frá stafkörlum?"
12. „Hvorki erum vér frá jörlum
né stafkörlum".
13. Hvort eruð þið frá álfum
eða frá kóngi sjálfum?
14. Hvorki erum við frá álfum
né kóngi sjálfum
15. „Þorkels dætur erum við
Maríukirkju þjónum við".
16. „Hvort vilið þið heldur láta ykkar líf,
eða vera mín eigin víf?"
17. Svaraði sú hin yngri
„hvor mun þrautin þyngri?"
18. Svaraði sú hin eldri
„dauðann kýs ég heldur."
19. „Heldur viljum við láta okkar líf
heldur en að vera þitt eigið víf".
20. Hann tók upp sinn tygilkníf.
Systra beggja sveik hann líf.
21. Risti hann af þeim silkiserk;
háðug voru hans handaverk.
22. Hann skar af þeim höfuð og fætur,
og gróf þær undir viðar rætur.
23. Hann sté á sinn hvíta hest
allra manna reið hann mest.
24. Hann kom þar að kveldi,
sem Þorkell réð fyrir veldi.
25. Hann kom heim á Þorkels garð,
Ása ein þar fyrir varð.
26. Klappar hann á dyr með lófa sín:
„ljúktu upp litla Ása mín".
27. „Ég læt hér engan inn um nátt,
við engan hef ég stefnur átt."
28. „Ég læt hér engan inn um sinn,
engum hef ég stefnt hér inn."
29. „Ég læt hér engar lokur frá
því enginn þerna stár mér hjá."
30. Nettar hafði hann fingur og smá:
með listum plokkar hann lokur frá.
31. Ása kastar kodda blá:
„stóri maður, sittu þar á!"
32. „Ása litla sof hjá mér,
silkiserkinn gef ég þér.
33. „Ég skal gefa þér kápu blá
ef þú segir ei neinum frá."
34. „Leys upp serk og lát mig sjá!"
Systra klæðin þekkti hún þá.
35. „Bíddu mín í litla stund
meðan ég geng í grænan lund."
36. Sté hún í það háa loft,
hennar faðir svaf þar oft.
37. „Stattu upp Þorkell faðir minn!
Kominn er dætra bani þinn!"
38. Þorkell hrindir borðum fram
svo brúni mjöður um gólfin rann.
39. Þorkell kastar hörpu á gólf,
stukku úr henni strengir tólf.
40. Þorkell kastar í annað sinn,
stukku úr henni strengir fimm.
41. Þorkell sínum borðum brá
hugur var honum þrælinn að sjá.
42. „Velkominn Gunnar, mágur minn!
Nú er í boði mjöður og vín".
43. Börðust þeir í dagana þrjá
Þorkell vann þeim þrælnum á.
44. Reif hann í hans gula lokk
og hjó hann niður við hallar stokk.
45. Fjórða daginn fyrir sól
skálkurinn hékk í harðri ól.
46. Þegar þær komu í kirkju inn
hringdust yfir þeim klukkur fimm.
47. Þegar þær komu á kirkjugólf,
hringdust yfir þeim klukkur tólf.
48. Þorkell leit í austurheim:
ljómaði ljós yfir systrum tveim.
49. Venda ég mínu kvæði í kross,
– Lét mér blítt veröldin –
Sankti María sé með oss.
– Nú fölnar fögur fold.
Langt er síðan mitt var yndið
lagt niður í mold.
Page updated
Google Sites
Report abuse