Embedded Files
Tófu kvæði er gamall sagnadans sem Íslendingar kynntust á kaþólskum tíma fyrir árið 1500. Kvæðið kunnu enn nokkrir heimildarmenn til sveita þegar þjóðfræðingar á vegum Árnastofnunar ferðuðust um landið með segulbandstæki um miðja 20. öld.
ÍFk númer:
ÍFk 35
VÓ númer:
VÓ 44
TSB númer:
Varðveisla á Ísl:
G, V2, V1 o.fl.
Fyrirsögn á íslensku:
Tófu kvæði
Fyrirsagnir á öðrum málum:
Lagboði:
Íslenskt þjóðlag, af vörum Guðnýjar Jónsdóttur frá Múla í Álftafirði og Brynjúlfs Sigurðssonar (f. 1915. d. 2005) frá Starmýri í sama firði.
Höfundur:
Ókunnur
Kvæðagrein:
Kvæði undir sama bragarhætti:
Gaman-bögur - Upphaf: „Spjátrungarnir spranga/ –leggjum land undir fót–." Gamankvæði undir sagnadansahætti, hefur sama viðlag og Tófu kvæði.
Inpromptu - Upphaf: „Lactantius syngur ljóta psálma."
Útgáfur:
Efni kvæðis:
Tófa eignast barn með Birni og hún ber það út. Hrafn nokkur finnur barnið, flýgur með það, sest á siglutré og lætur það detta í arm greifa nokkurs, sem mun vera faðir Tófu. Greifinn horfir á barnið. Honum finnst barnið líkjast mjög móður sinni og föður; hann fer til dóttur sinnar og spyr hana um barnið og slær hana að lokum pústur á kinn. Björn (síðan kallaður Ásbjörn í kvæðinu) sækir síðan Tófu, giftist henni, og kvæðið endar á fallegum nótum.
Uppruni og aldur kvæðisins:
Um aldur kvæðisins er margt á huldu. Það er talið upprunnið frá Danmörku en útgáfur þær, sem varðveist hafa hér á landi, eru mögulega komnar frá Noregi. Því má áætla að kvæðið sé þegar komið hingað til lands fyrir siðaskiptin 1550, því Íslendingar eiga í sáralitlum viðskipta- og menningartengslum við Danmörk á þeim tíma.
Til eru 6 útgáfur af Tófu kvæði og eru þær allar mismunandi að lengd. Í sumum útgáfum er ofbeldi föðurins í garð dótturinnar sleppt. Elsta útgáfa kvæðisins er varðveitt í kvæðabók Gissurar Sveinssonar frá 1665.
Meðhöndlun kvæðisins í tímans rás:
Ljóst er að kvæðið hefur á tímabili verið geymt á vörum fólks fyrr á öldum og meira að segja allt fram á 20. öld. Til er segulbandsupptaka frá 5. áratug síðustu aldar af Brynjúlfi Sigurðssyni frá Starmýri í Álftafirði, syngja Tófukvæðið með gömlu íslensku lagi. Hallfreður Örn Eiríksson, fyrrum fræðimaður hjá Árnastofnun, annaðist hljóðupptöku og er upptakan varðveitt í segulbandasafni stofnunarinnar og aðgengileg á ismus.is.
Brynjúlfur Sigurðsson fæddist á Starmýri í Álftafirði (Suður-Múlasýslu) 31. ágúst árið 1915. Hann virðist vera eini eftirlifandi maðurinn á sínum tíma sem kunni lagið við þetta kvæði, ásamt Guðnýju Jónsdóttur frá Múla í Álftafirði. Þjóðin stendur því í mikilli þakkarskuld við Brynjúlf og Guðnýju að hafa komið sönglaginu áleiðis til komandi kynslóða, því sönglagið er mjög skemmtilegt.
Hið fræga upplýsingaskáld Eggert Ólafsson (f. 1726. d. 1768), brautryðjandi upplýsingarinnar á Íslandi, þekkti vafalaust Tófukvæði, enda brúkaði hann viðlagið við þetta kvæði í Gaman-bögum sínum, sem ortar voru árið 1759 „á leiðinni frá Friðriksbergi inn til bæjarins í Höfn, á hvörri þeir bræður komu í gamankeppni, hvörr fyrr uppgæfist að bæta við (Eggert Ólafsson 1832:231)."
Þá má einnig bæta því við, að annar sagnadans hefur sama viðlag, sagnadansinn nefnist Inpromtu
Athugasemd:
I.
1. Tófa situr inni
– leggjum land undir fót –
ól hún barn við Birni
– á Danamót,
og dans vill hún heyra.
2. Ól hún eitt og ól hún tvö
bæði kenndi hún Birni þau
3. Hún þorir ekki að fæða
fyrir reiði bræðra
4. Hún þorir ekki að fæða
fyrir reiði feðra
5. Hún þorir ekki að pína
fyrir guði sínum.
6. Lagði hún barn í pelli,
gróf hún í græna velli.
7. Tekur hún barn og vefur í dúk
og kastar því á strætið út
8. Þar flaug að einn arkarhrafn
Hann tók það hið bjarta barn
9. Hrafninn tekur að fljúga,
langa leið og drjúga.
10. Hrafninn flaug svo víða
Sá hann skipið skríða
11. Hrafninn sest á siglutopp,
hann er vanur að koma þar oft
12. Hrafninn sest á siglutré
en barnið féll í greifans kné
13. Tekur hann barn og horfir á.
Lítil fylgja þér móðurráð
14. Það sé ég á þínum linda
að þín kann móðirin reyfi að binda
15. „Það sé ég á þínum reifum
að þinn er faðirinn greifi.
16. Það sé ég á þínum lófa
að þín er móðirin Tófa
17. Það sé ég á þínum böndum:
Þú munt stýra löndum.
18. Það sé ég á þínu höfuðgulli:
að þín er móðirin sorgarfull
19. Tekur hann sveininn undir sín skinn
og gengur svo til skemmu inn
20. „Heyrðu það, Tófa, dóttir mín!
Hví ber sveinninn augun þín?"
21. „Undrastu ekki faðirinn ríkur!
þó hver sé öðrum maðurinn líkur."
22. Hann sló henni pústur á kinn,
„.Hafðu það fyrir viljann þinn!"
23 .Hann sló hana í annað sinn
tárin féllu um safalaskinn
24. Hann sló hana í þriðja sinn,
blóðið féll um safalaskinn.
25. Ásbjörn sigldi heim í lönd
festi sína Tófu í hand.
26. Vendi ég mínu kvæði í kross
– leggjum land undir fót –
Kristur og María sé með oss
– á Danamót,
og dans vill hún heyra.
II.
(Útg. úr Kvæðabók síra Gissurar Sveinsssonar)
1. Tófa situr inni,
– leggjum land undir fót –
ól hún barn við Birni
– á Danamót,
og dans vill hún heyra.
2. Ól hún eitt, og ól hún tvö
– leggjum land undir fót –
bæði kenndi hún Birni þau
– á Danamót,
og dans vill hún heyra.
3. Lagði hún barn í pelli
– leggjum land undir fót –
gróf hún í græna velli.
– á Danamót,
og dans vill hún heyra.
4. Þar fló yfir svartur hrafn
– leggjum land undir fót –
greip hann upp það bjarta barn.
– á Danamót,
og dans vill hún heyra.
5. Hrafninn sest á siglutopp
– leggjum land undir fót –
hann er vanur að koma þar oft.
– á Danamót,
og dans vill hún heyra.
6. Hrafninn sest á siglutré
– leggjum land undir fót –
barnið datt í greifans hné.
– á Danamót,
og dans vill hún heyra.
7. Það sé ég á þínum reifum
– leggjum land undir fót –
þinn er faðirinn greifi.
– á Danamót,
og dans vill hún heyra.
8. Það sé ég á þínum lófum
– leggjum land undir fót –
þín er móðir Tófa.
– á Danamót,
og dans vill hún heyra.
9. Tekur hann sveininn undir sín skinn
– leggjum land undir fót –
svo gengur hann í skemmuna inn
– á Danamót,
og dans vill hún heyra.
10. Heyrðu það Tófa, dóttir mín.
– leggjum land undir fót –
því ber sveinninn augun þín?
– á Danamót,
og dans vill hún heyra.
11. Undrastu ekki faðirinn ríkur
– leggjum land undir fót –
þó hvör sé öðrum maðurinn líkur
– á Danamót,
og dans vill hún heyra.
12. Hann sló henni pústur á kinn
– leggjum land undir fót –
hafðu það fyrir viljann þinn.
– á Danamót,
og dans vill hún heyra.
13. Hann sló hana í annað sinn
– leggjum land undir fót –
tárin féllu um safalaskinn
– á Danamót,
og dans vill hún heyra.
14. Hann sló hana í þriðja sinn
– leggjum land undir fót –
blóðið féll um safalaskinn.
– á Danamót,
og dans vill hún heyra.
Page updated
Google Sites
Report abuse