Kirkjuklerks kvæði

ÍFk númer:

ÍFk 100

VÓ númer:

VÓ 98

TSB númer:

Varðveisla á Ísl:

Mörg pappírshandrit og munnleg geymd fram á þennan dag

Fyrirsögn á íslensku:

Kirkjuklerks kvæði

Fyrirsagnir á öðrum málum:

Lagboði:

Íslenskt þjóðlag af vörum Þorbjargar R. Pálsdóttur (f. 1885. d. 1978). 

Höfundur:

Ókunnur

Kvæðagrein:

Sagnadansar; Vikivakar

Kvæði undir sama bragarhætti: 

Kvæði af Bóthildi

Útgáfur: 

Efni kvæðis:

Kirkjuklerkur nokkur, heldur hljóðasterkur, lætur öllum illum látum í kirkju sinni, lemur á borð með höndum og fótum og gerir skurk mikið. Dag einn á meðan klerkurinn messaði yfir söfnuði sínum með svipuðum óhljóðum verður honum starsýnt á konu eina í söfnuðinum sem tekur að gráta mjög yfir predikun hans. Klerkurinn gengur þá að henni og spyr hvað valdi þessum mikla grát hennar. Konan svarar prestinum á þá leið, að eiginmaðurinn hennar hafi látist fyrir stuttu en rétt fyrir andlátið hafi hann gefið henni ansa með „blesu gráa“ (í sumum heimildum er þó talað um folald). Hvort asninn hafi verið lífs eða liðinn þegar ég kemur við sögu skal ósagt látið enda er það hvergi tekið fram. Konan útskýrir síðan fyrir prestinum hvað háttarlag hans og asnans hafi verið líkt en eins og presturinn hafi asninn haft róm harla háan, hark og hófaslátt mikinn. Presturinn verður leiður við að heyra þessa samlíkingu hans og asnans og að lokum tekur presturinn að sefast og leggur af að hrína.

Uppruni og aldur kvæðisins:

Sagnaminnið fyrir þennan sagnadans hafa Íslendingar vafalaust kynnst í gegnum ritverkið Schimpf und Ernst eftir þýska lærimeistarann Johannes Pauli (f. um 1455. d. 1530), þýtt úr þýsku yfir á dönsku og gefið út á þeirri tungu árið 1615. Síðan hefur einhver Íslendingur þýtt þetta kvæði úr dönsku gerðinni yfir á íslensku einhvern tímann á 17. eða 18. öld.

Meðhöndlun kvæðisins í tímans rás:

Kirkjuklerks kvæði má finna í mörgum pappírshandritum frá 19. öld. Þetta kvæði hefur einnig verið geymt munnlega a.m.k frá 18. öld fram á 20. öld. Þorbjörg R. Pálsdóttir (1885-1978) frá Gilsá í Breiðdal, Suður-Múlasýslu, kunni þennan sagnadans og söng fyrir þjóðfræðinga á segulband 31. ágúst árið 1964. Samkvæmt Þorbjörgu lærði hún kvæðið á unglingsaldri af frænku sinni sem var alin upp á Seyðisfirði.

Athugasemd:

I 

1. Það var eitt sinn kirkjuklerkur

– allmargt hefur skeð –

heldur til hljóða sterkur,

– á fyrri tíð.

Andhælið er auðþekkt hjá öðrum lýð.

2. Alltjafn í stólinn barði,

– allmargt hefur skeð –

hönd og fót ei sparði.

– á fyrri tíð.

Andhælið er auðþekkt hjá öðrum lýð.

3. Eitt sinn, þegar hann hafði hátt,

– allmargt hefur skeð –

kona sat við kirkjugátt.

– á fyrri tíð.

Andhælið er auðþekkt hjá öðrum lýð.

4. Þegar endað messu fékk

– allmargt hefur skeð –

klerkurinn fram á gólfið gekk.

– á fyrri tíð.

Andhælið er auðþekkt hjá öðrum lýð.

5. Þegar endast predikun á

– allmargt hefur skeð –

konan hans fékk óp og stun

– á fyrri tíð.

Andhælið er auðþekkt hjá öðrum lýð.

6. „Hvað veldur þeim mikla grát

– allmargt hefur skeð –

þú hafðir í dag með þursleg lát?"

– á fyrri tíð.

Andhælið er auðþekkt hjá öðrum lýð.

7. „Ó, minn sálugi ektamann,

– allmargt hefur skeð –

áður en kvaddi heiminn hann,

– á fyrri tíð.

Andhælið er auðþekkt hjá öðrum lýð.

8. á nauðsyn mína hann þenkti

– allmargt hefur skeð –

því asna mér hann skenkti

– á fyrri tíð.

Andhælið er auðþekkt hjá öðrum lýð.

9. Hann hafði blesu gráa,

– allmargt hefur skeð –

róm svo harla háan.

– á fyrri tíð.

Andhælið er auðþekkt hjá öðrum lýð.

10. Það var asnans venja

– allmargt hefur skeð –

eins og yðar að grenja.

– á fyrri tíð.

Andhælið er auðþekkt hjá öðrum lýð.

11. Hans var annar háttur

– allmargt hefur skeð –

hark og hófa sláttur."

– á fyrri tíð.

Andhælið er auðþekkt hjá öðrum lýð.

12. Svo var asnans hljóðalag

– allmargt hefur skeð –

eins og yðar nú í dag

– á fyrri tíð.

Andhælið er auðþekkt hjá öðrum lýð.

13. Klerkinum þótti miður,

– allmargt hefur skeð –

hann þá tók að hjaðna niður

– á fyrri tíð.

Andhælið er auðþekkt hjá öðrum lýð.

14. Hann þenkti á svinnu sína

– allmargt hefur skeð –

og lagði af að hrína,

– á fyrri tíð.

Andhælið er auðþekkt hjá öðrum lýð.

15. Vendi ég mínu kvæði í kross

– allmargt hefur skeð –

sankti María sé með oss

– á fyrri tíð.

Andhælið er auðþekkt hjá öðrum lýð.

Í handriti: DFS 66