Hjartarleikur

X Í VINNSLU X

Hjartarleikur er eldforn vikivakaleikur sem leikinn var í baðstofum á Íslandi fyrr á öldum. Því miður hafa eingunis leifar af leiknum varðveist. Lagið og mestmegnis af hjartarkvæðinu hefur glatast en Jón Ásgeirsson tónskáld hefur samið fallegt lag við kvæðabrot hjartarkvæðis

Kvæðagrein:

Vikivakaleikir; Vikivakar; Íslensk þjóðkvæði

„Hjartarleikurinn hefur að líkindum verið upphaflega eins konar giftingaleikur, líkt og Hindarleikurinn, en seinna er hann í því fólginn, að einhver karlmaður er búinn alls konar lörfum og druslum; hann kemur inn skríðandi á fjórum fótum; er trjekross á baki hans og ljós af hverjum armi krossins. Maður þessi er nefndur ljósahjörtur; ljósahjörturinn beitir ýmsum glettum við kvennfólkið, og fer síðan út". (Þjóðólfur, mars 1887). 

„Hjartarleikur var leikur einn kallaður; var einn af vökumönnum tekinn til þess að vera hjörtur og búinn svo skrautlega sem framast mátti verða, en skríða varð hann á fjórum fótum. Á bak honum var fest „blómleg randaklæði". „svunta rauð að lit" eða þesskonar og alla vega saumuð tröf niður til beggja hliða. Ofan á bakklæðið var festur lítill dúkur hornóttur og var festur í hann trékross og ljóskyndlar eða kerti í hverjum enda krossins. En ef hjartarhorn eða hreinhorn úng voru fyrir hendi, þá voru þau bundin við höfuð honum og kyndlarnir festir við greinarnar, og þótti sá búníngur betri en krossinn. Tvo stafi hafði hann sinn í hvorri hendi. Listar voru saumaðir aptur og fram um bakið og var ölum útbúníngnum hagað sem bezt mátti verða. Lángur trefill var festur í bakklæðið framanvert og hjörturinn teymdur á honum inn í gleðisalinn, en áður var kveikt á kertunum. Kvennfólkið stóð í röðum fram með veggjunum og bil á milli; ránglaði þá hjörturinn hægt og hægt milli raðanna í salnum og hélt sig helzt þar að, sem kvennfólkið var og leitaðist við að gjöra því ýmsar glettur; varð af því stundum ókyrt í salnum. Meðal annars leitaðist hjörturinn við að komast milli kvennfólksins og veggjanna í gleðistofunni, og þegar honum tókst það, lenti alt í þyrpíngu fram á miðju gólfi. Á meðan hjörturinn var á þessu sveimi var sleginn dans og súngin kvæði; þau voru venjulega lof um hjörtinn og háttalag hans eða þá ástakvæði. Þessi vísa er úr einu slíku kvæði:

Ég sá hjörtinn renna

yfir þá grænu heið;

viltar tungur báru hann

svo langa leið.

Þegar hjörturinn hefir farið um allan salinn og leikið svo leingi, sem þurfa þykir, snýr hann til dyra og hverfur út í myrkrið" (Jón Árnason 446:1894). 

Pálmi Pálsson vill líka láta eina vísuna úr Þórhildarleiknum vera úr kvæði í hjartarleik:

Hjörtur vill sig hafa á stað

hind eina að fanga.

Vita hversu vegnar það

vær skulum ganga. 

„Eg hefi heyrt, að í Arnarbæli fyrir vestan hafi eitt sinn verið vikivaki, og þegar búið var að klæða hjörtinn, þá varð eitthvað sögulegt (líklega ljótur lifnaður), því kölski gamli kom þá inn, og hvað þá gerðist gat eg ei fengið að vita, en endirinn varð sá, að kölski sökk ofan um baðstofugólfið, og er ekki hægt síðan að fella í það gat. Hér af má læra, að það muni vera rétt sem Magnús gamli sagði um hjörtinn og að það hafi líka tíðkazt fyrir vestan. Eg hefi og heyrt norðlenzkan mann tala um, að hjörturinn hafi verið maður útklæddur og prýddur með ljósum (Jón Samsonarson 1954)."

„Önnur persóna var hjörtur. Það var minnsti maðurinn jafnan. Hann gekk á fjórum fótum og var breitt yfir hann rautt klæði, svo hvurgi sá í hann. Utan í það allavega voru festar kertapípur og kerti í með ljósum, svo hjörtur var allur ljómandi og skreið svo aftur og fram um gólfið, og var hann mjög fagur, en ekkert sá hann sjálfur fyrir klæðinu, og því þótti öllum óskemmtilegt að vera hjörtur."