Embedded Files
Tristrams kvæði er af mörgum talinn vera einn fegursti sagnadansinn á íslenskri tungu og sá elsti. Kvæðið er jafnframt einn fárra sagnadansa sem telst séríslenskur. Sögusviðið er tekið úr niðurlagi Tristrams sögu ok Ísöndar eftir bróður Róbert, þýdd á norræna tungu úr frönsku einhvern tímann á 13. öld að beiðni Hákonar Hákonarsonar Noregskonungs (1204-1263). Til er önnur saga um þetta efni sem ber heitið Saga af Tristram ok Ísodd sem samin var nokkru síðar hér á landi, líklega byggð á þessu danskvæði og því er hægt að tímasetja kvæðið fyrir árið 1400!
ÍFk númer:
ÍFk 23
VÓ númer:
VÓ 24
TSB númer:
Varðveisla á Ísl:
B, V2, V1
Fyrirsögn á íslensku:
Tristrams kvæði
Fyrirsagnir á öðrum málum:
Lagboði:
Þrjú íslensk þjóðlög hafa varðveist við þennan sagnadansabragarhátt hið minnsta en þó eru engar beinar heimildir til um það hvernig Tristrams kvæði hefur upprunalega verið sungið. Í fyrsta lagi birti Helgi Valtýsson þjóðlag við sagnadansinn í bók sinni Vikivökum og söngleikjum (1930). Það lag hafði áður verið sungið við Þorgeir reið frá einvíginu eftir Indriða Einarsson (f. 1851. d. 1939). Einhvers staðar fullyrðir Helgi þó að lagið sé gamalt fornkvæðalag. Í öðru lagi er varðveitt segulbandsupptaka af Guðlaugu Bjartmarsdóttur (f. 1889. d. 1977) frá Neðri-Brunná í Saurbæ (Dalasýslu) syngja annað lag við Þorgeir reið frá einvíginu. Í þriðja lagi má nefna þjóðlag í Íslenzkum þjóðlögum Bjarna Þorsteinssonar (1906-1909, bls. 545-546) við vísuna Mjer er svo gott og gleðisamt sem hefur sama bragarhátt og Tristrams kvæði.
Höfundur:
Ókunnur
Kvæðagrein:
Kvæði undir sama bragarhætti:
Útgáfur:
Efni kvæðis:
Tristram berst við heiðingja við Lundúnabrú en hann særist illa í bardaganum. Hann vill ekki láta græða sár sín nema af hendi Ísoddar hinnar björtu, ástkonu sinnar, sem þá var stödd í fjarlægu landi. Tristram sendir menn sína til þess að sækja hana, þó með þeim skilyrðum að þeir skyldu sigla til baka undir bláum seglum, ef Ísodd kæmi með þeim, en ef ekki, þá svörtum. Sendimennirnir sigla yfir haf til hennar og reka erindi hins særða Tristrams. Ísodd biður um leyfi til fararinnar af konungi sínum en hann bregst illa við og segist ekki vera hlynntur þessari för með þeim rökum að Tristram væri þegar við dauðans dyr. Ísodd blíðkar konung með faðmlögum og loks gefur hann henni leyfi til fararinnar. Skipin sigla þá til baka með björtu Ísodd, undir bláum seglum, og eru komin nálægt ströndinni. Þá kemur til sögunnar Ísodd hin svarta en hún virðist hafa verið stödd með hinum særða Tristrami. Ísodd hin svarta kemur auga á skipin í fjarska en lýgur að Tristrami, að seglin væru ekki blá, heldur svört.
Tristram hinn helsærði bregst illa við þessum tíðindum og hjarta hans springur (deyr). Í sömu andrá er Ísodd hin bjarta stigin á land og gengur meðfram strandlengjunni en heyrir klukknahljóð (pípnahljóð) í fjarska og grunar hana þegar hvað orðið hafði um Tristram. Ísodd hin bjarta hleypur í kirkju og sér þar ástmann sinn Tristram örendan og presta syngjandi yfir honum. Ísodd hin bjarta faðmar lík Tristrams og springur loks af harmi í þeim faðmlögum. Í sömu andrá hringja Rínarklukkur og prestar syngja sálma yfir þeim.
Undir lok kvæðis tekur Ísodd hin svarta til máls og segir að þau Tristram og Ísodd hin bjarta myndu ekki njóta samvista í himnaríki. Tristram og Ísodd hin bjarta eru að lokum sett í helgan stein. Síðasta erindi kvæðisins er að lokum á þessa leið: „Runnu upp af leiðum þeirra / lundar tveir, / upp af miðri kirkjunni / mætast þeir."
Uppruni og aldur kvæðisins:
Tristrams kvæði hefur varðveist í mörgum pappírshandritum en hefur gleymst á vörum Íslendinga einhvern tímann undir lok 18. aldar. Kvæðið er talið ort hér á landi einhvern tímann fyrir árið 1400 og telst því meðal elstu sagnadansa á Íslandi. Kvæðið er laust við erlend tökuorð.
Meðhöndlun kvæðisins í tímans rás:
Athugasemd:
1. Tristram háði bardagann
við heiðinn hund.
Þar hlaut margur blóðuga und
af þeirra fund.
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
2. Þá var hann á skildi borinn,
sá ungi mann.
Margur bauð sinn læknarinn
að græða hann.
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
3. Hann vill ekki græðslu þiggja,
hann sór við trú:
„utan hún Ísodd græði mig
sú bjarta frú."
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
4. Tristram sendi sína menn
og skeiður þrjár:
„Segið henni björtu Ísodd
að eg sé sár."
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
5. Tristram sendi sína menn
og skeiður fimm:
„Segið henni björtu Ísödd
hún komi á fundinn minn.
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
6. Svo skal búa hennar ferð
sem segi eg frá:
Blá skulu segl á skipunum
sem hún er á."
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
7. Fram komu þeir sendimenn
og sögðu frá:
"Tristram ungi vildi yðar
fundi ná."
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
8. Ísodd sig í höllina gekk
fyrir kónginn sinn:
"Villtu ekki láta græða hann Tristram,
frænda þinn?"
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
9. Til orða tók hann kóngurinn
og varð við reiður:
"Hann þarf ekki græðslu við,
því að hann er feigur."
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
10. Svo var henni björtu Ísodd
mjúkt til máls,
báðar lagði hún hendurnar
um kóngsins háls.
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
11. "Gjarnan vilda eg láta græða Tristram
af sárri und,
ef eg vissi að þú kæmir heil aftur
á minn fund.
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
12. "Guð má ráða afturkomu"
sagði frú,
"ei mun eg í þessari ferð
gleyma minni trú"
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
13. Kastaði hún yfir sig safalaskinni
með sorg og sút.
Síðan gekk hin ríka frú
á bryggjur út.
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
14. „Svo skal búa um mín ferð
sem segi eg frá.
Blá skulu segl á skipinu,
sem eg er á."
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
15. Vindið upp segl við húna.
sem frúin bauð.
Hitta vill hún Tristram unga
í sinni nauð.
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
16. Til orða tók hún svarta Ísodd
að hún gekk inn:
"Svört eru segl á skipunum,
sem hér leggja inn."
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
17. Til orða tók hún svarta Ísodd
í annað sinn:
"Svört eru segl á skipunum,
sem hér leggja inn."
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
18. Til orða tók hún svarta Ísodd
hún sagði frá:
"Svört eru segl á skipunum,
en ekki blá."
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
19. Tristram snerist til veggjar
svo hart hann stakk:
heyra mátti mílur þrjár,
hans hjartað sprakk.
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
20. Lenda þau skipunum
við svartan sand,
báru hana björtu Ísodd
fyrst á land.
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
21. Löng var leiðin,
en gatan var breið.
Einatt heyrði hún klukknahljóð
á sinni leið.
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
22. Löng var leiðin,
en gatan var þröng.
Einatt heyrði hún klukknahljóð
og fagran söng.
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
23. Til orða tók hún bjarta Ísodd,
hún leit í stein:
"Ekki skyldi hann Tristram dauður,
þá eg kem heim."
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
24. Ísodd sig í kirkjuna gekk
með hundrað manns.
Prestar sungu prócessíu
yfir líki hans.
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
25. Ísodd niður að líki lýtur
rauð sem rós.
Prestar stóðu á kirkjugólfi
með kertaljós.
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
26. Ísodd niður að líki lýtur
í annað sinn.
Prestar stóðu á kirkjugólfi
með kertaljósin fimm.
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
27. Margur lifir í heiminum
með minni nauð.
Hún Ísodd niður að líki lýtur
og lá þá dauð.
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
28. Það var henni svörtu Ísodd
angur og sút,
tvö voru þá líkin borin
úr kirkju út.
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
29. Til orða tók hún svarta ísodd
hún sór við trú:
"Þið skulið ekki njótast dauð,
megi eg nú."
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
30. Ausin voru þau moldunni
fljótt og ótt.
Sínu megin kirkjunnar
lá þá hvort.
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
31. Runnu upp af leiðum þeirra
lundar tveir.
Upp af miðri kirkjunni
mætast þeir.
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
____________________________________________
Til er annað viðlag við þetta kvæði:
1. Tristram háði bardagann
við heiðinn hund.
Þar hlaut margur blóðuga und
af þeirra fund.
– Og svo er hún fögur sem sól í heiði renni,
augun voru sem baldinblá,
ber þar ekki skuggann á,
og er sá sæll, sem sofna náir hjá henni.
_____________________________________
Útg. Vésteins Ólafssonar
1. Frúr og herlegir sveinar
héldu vel sína trú.
Tristram framdi bardagann
við Lundúnabrú.
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
2. Tristram háði bardagann
við heiðin hund,
margur fékk af þeirra fundi
blóðuga und.
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
3. Hann var borinn á skildi fram
sá ungi mann,
margir buðust læknarar fram
að græða hann.
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
4. Tristram bjó til sendimenn
með skeiður þrjár:
„Segið henni björtu Ísodd
eg sé sár."
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
5. Tristram bjó til sína menn
með stálið bjart:
„Blátt skal merkja jómfrúr ferð
en ekki svart."
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
6. Lenda þeir nú skipunum
við fagran sand,
so ganga þeir allir upp á
þetta land.
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
7. Axla þeir yfir sig
safalaskinn,
so hæversklega ganga þeir
í höllina inn.
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
8. Fram koma þeir sendimenn
og sögðu frá:
„Tristram ungi yðar vildi
fundi ná."
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
9. Ísodd inn í höllina gengur
fyrir kónginn sinn:
„Viltu láta græða hann Tristram
frænda þinn?"
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
10. Enn so svaraði kóngurinn,
hann var ódeigur:
„Þú þarft eigi að græða hann Tristram,
hann er feigur."
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
11. Enn so svaraði kóngurinn
í annað sinn:
„Græða vildi eg láta hann Tristram
frænda minn."
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
12. Græða vildi eg láta hans Tristrams
blóðuga und
ef vissi eg það þú kæmir heil
af ykkar fund."
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
13. „Guð mun ráða afturkomu,"
sagði frú,
„eg mun ekki á þessari stundu
gleyma trú."
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
14. Síðan hrinda þeir skipunum fram
á saltan geim,
so sigla þeir til Tristrams
landa heim.
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
15. So siglir hún bjarta Ísodd
með seglin blá,
allvel henni byrinn blés
í daga þrjá.
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
16. Úti stóð hún svarta Ísodd,
hún sór við trú:
„Svört eru segl á skipunum
þeim eg sé nú."
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
17. En so svaraði svarta Ísodd
í annað sinn:
„Svört eru segl á skipunum
eg sé enn."
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
18. Tristram snerist í sinni sæng,
so sárt hann stakk,
heyra mátti mílur fimm
hans hjartað sprakk.
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
19. Lenda þeir skipunum
við fornan sand,
þar sté frú bjarta Ísodd
fyrst á land.
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
20. Ísodd heim frá sjónum gengur,
gatan er þröng,
einatt heyrði hún pípnahljóð
og fagran söng.
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
21. Ísodd heim frá sjónum gengur,
gatan er breið,
einatt heyrði hún pípnahljóð
á veginum þeim.
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
22. Til orða tók hún bjarta Ísodd
búin með seim:
„Eigi skyldi hann Tristram dauður
ég kem heim."
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
23. Prestar stóðu á gólfinu
með kertaljós,
drottning niður að líki laut
so rauð sem rós.
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
24. Margur þolir í heiminum
so sára nauð,
drottning niður að líki laut
og lá þar dauð.
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
25. Prestar stóðu á gólfinu
og sungu sálm,
þá var hringt yfir báðum líkum
Rínarmálm.
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
26. Til orða tók hún svarta Ísodd,
hún sór við trú:
„Þið skuluð ekki njótast dauð
ef eg má nú."
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
27. Það var henni svörtu Ísodd
angur og sút,
bæði voru líkin borin
í kirkju út.
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
28. Það var henni svörtu Ísodd
angur og mein,
bæði voru líkin sett
í helgan stein.
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
29. Það var henni svörtu Ísodd
enginn friður,
bæði voru líkin sett
í steinþró niður.
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
30. Uxu upp þeirra af leiðunum
lundar tveir,
fyrir ofan miðja kirkju
mættust þeir.
– Þeim var ekki skapað nema skilja.
Page updated
Google Sites
Report abuse