Tongeren (Rutten-toren)

Historiek: het bestaan van meerdere leengoederen te Rutten bemoeilijkt in niet onaanzienlijke mate de identificatie van de documenten die verwijzen naar de toren van Rutten. Het uitzonderlijk gesloten karakter van de twee boven elkaar gelegen kelders suggereert echter zeer sterk dat J. de Hemricourt juist daarop doelt als hij spreekt over een goede en veilige kelder: "Chis Aynchons adont meismes werioit à cheaz de Hamale, qui estoiient poissans d'avoir et d'amis; et chis demoroit tout emmy leur poissance, en la vilhe de Riwechons et n'avoit que une platte maison; mais ilh avoit ens une bome, bonne et segure; il n'ozoient chilh de Hamale boute ir le feu, par tant que la dicte vilhe estoit des fiiez de Braibant". De nabuurschap tussen de torens van het Brabantse Rutten en het Keizerlijke Hamal, beide bewaard, blijkt duidelijk uit deze tekst: in werkelijkheid bedraagt de afstand 350 m. De Hemricourt beschouwt deze toren niet als een versterkte woning maar als een "platte maison". Ook het architecturaal onderzoek van de toren van Rutten kon alleen concluderen dat het een goed bewoonbare kleine toren was zonder echte militaire karakteristieken. Aynechon trad op in de oorlog tussen de Awans en de Waroux (1298-1335). Nadien kent men de Bottarts, wonende te Rutten sinds 1321, die echter nooit worden geciteerd in verband met de toren. Wel verenigde deze familie zich in het begin van de 15de eeuw door huwelijk met de van Streelsen. Een zijtak van deze laatste familie verschijnt in de 16de eeuw als bezitter van de burchttoren. In de leenregisters van Rutten wordt hij achtereenvolgens beschreven als "eenen burch oft torn ... tot Rutten, bij Hamal gelegen" (1527); .borcti ... gelegen omtrent Hamal in syne grachten" (1663); "den Borchtorn" (1711); "den borghtoren" binnen die vrij heerlijkheid Rutten gelegen" (1728).

(foto: uit de Donjon in Vlaanderen)

Beschrijving: een opvallend kenmerk van deze burchttoren is het bestaan van twee zeer gesloten kelders (0, 1). Beide hebben een houten plafond, waarvan de moerbalken waren verbonden met in de muur liggende balken (a). Voor de blinde rondboog (b) aan de buitenzijde hebben we nog geen verklaring. De deur (c) is posterieur. Zeer waarschijnlijk was de onderste kelder totaal blind; de bovenste ontvangt enkel licht door een spleet met mijtervormige ontlasting (d). De ingang (e) van de donjon ligt dus op niveau 2 (Fig. 44). Er zijn duidelijke sporen bewaard van een stenen trap (f), evenals de balkgaten (g) van een platform vóór de deur; tussen de stenen trap en dit platform bestand dus een houten trap (h). De deur (e) met mijtervormige latei kon met een klembalk (i) worden vergrendeld en had een sponning (j). Overblijfselen van enkele treden (k) en het ontbreken van balkgaten onder de deur aan de binnenzijde tonen aan dat daar de val (l) naar de kelders lag (cf. Meldert, Alvaux). Het ontvangst-residentieel niveau (2) wordt verlicht door één groot venster (m) met twee zitbankjes en mijtervormige latei en twee kleine vensters (n). De lavabo (0) in een spitsboogvormige nis mondt rechtstreeks buiten uit. Naar een houten uitkragende latrine verwijzen de resten van de afgeslagen kraagstenen onderaan de rondbogige deur (p). De spleet (q), links van de schouwpijp, verlichtte waarschijnlijk een houten overloop tussen deze spleet en het venster (n), wat tevens de plaats bepaalt van de houten trap naar niveau 3, nl. tegen de muur (r) rechts van de latrinedeur. Alleen de puntgevel (s) boven de schouw behoort nog tot de primitieve constructie.

Een datering in de tweede helft van de 13de eeuw, zoals gesuggereerd door de bronnen, wordt versterkt door de afwerking van de openingen met mijtervormige latei, de latrinedeur en de schouw.

- Fr. Doperé en W.Ubreghts, De Donjon in Vlaanderen, architectuur en wooncultuur, Gemeentekrediet, 1991 (de tekst bovenaan + plan + foto zijn hieruit over genomen).

- A.Claassen, Van Mottoren tot kasteel, Provinciaal Gallo Romeins museum, Publicatie 14, 1970.

- Middeleeuwse Burchten, Colloquium te Tongeren, 12.09.1970, Tongeren, Provinciaal Gallo-Romeins Museum, Publicatie 17, 1972.

- Rutten (Tongeren), Hamalstraat, Torenburcht, IBE-37580

- Rutten (Tongeren), Hamalstraat 4, kasteel van Hamal, IBE-37579