Tongeren (Rutten-Hamal)

Tongeren, Rutten, Kasteel van Hamal

Historiek: de heerlijkheid Hamal was een vrij gebied van het Keizerrijk. Ze ontstond door het uit elkaar vallen van het keizerlijk domein Herstal. Willem, genoemd de Rijke, is de oudst gekende vertegenwoordiger van het geslacht van Hamal. Rij leefde op het einde van de 12de eeuw. Zijn zoon, Daniël van Hamal, genoemd: senior (= seigneur) de Castro, overleed in 1252. Het woord castrum wijst zeker op een belangrijker versterking dan de nog bestaande donjon. Vanuit de 16de eeuw dateert een voorstelling van een kleine burcht bestaande uit een rechthoekige omheining met drie hoektorens, waarvan één grotendeels afgebroken, de vierkante donjon als vierde hoektoren, woongebouwen en een poortgebouw met ophaalbrug, het geheel omringd door een brede gracht. Het kasteel van Hamal wordt voor het eerst expliciet vermeld toen Frederik II op 27 augustus 1214 vóór het kasteel van Hamal verscheen. Hendrik I, hertog van Brabant, heeft er zich met Frederik II verzoend. Tijdens de opstand van de Luikenaars tegen Englebert de La Marck in 1346, werd het kasteel van Hamal, toen in het bezit van Jan van Hamal, neef van de prinsbisschop, volgens Jan van Hoksem, door de Luikse milities belegerd en verwoest. Nog volgens de kronijken was Hamal toen een grote vlakteburcht, omringd met water, voorzien van verdedigingswerken en een goed garnizoen. De grachten werden bij deze belegering geledigd en met grond opgevuld om de oorlogsmachines tot bij de muren te kunnen brengen. Het kasteel werd vervolgens in brand gestoken en verwoest. Een andere kronijk van 1581 zegt: item ceux du chasteau voyants quil nauraient aulcun secours et que les bombardes de Herstal et de Rocourt et les engins et mangonneaux avaient abbattus grande partie du chasteaux, il se rendirent eulx et leurs biens en la discrétion du pays et furent emenés prisonniers en Aigremont, qui appartenait à seigneurs Loys d' Agimont, et alors abbattirent Liégeois le chasteau de Hamale. Ook volgens de Kronijk van de abdij van Sint-Truiden werd het kasteel met de grond gelijk gemaakt.

Beschrijving: op de vier bewaarde niveaus van de donjon van Hamal is geen enkele originele middeleeuwse opening bewaard gebleven: de vensters dateren ofwel uit de 16de of 17de eeuw (kruisvensters) (a), of uit de 18de of 19de eeuw (segmentboogvormige vensters) (b). Ook het vrij onhandig gemetselde tongewelf in de kelder (0) lijkt een posterieure toevoeging. Aldus komt de donjon van Hamal in dezelfde lijn te liggen met de andere Limburgse donjons die geen gewelfde kelders hadden. Op het residentieel niveau (2) bevindt zich een in de muurdikte uitgespaarde latrine (c). Niettegenstaande de donjon van Hamal niet op stilistische gronden kan gedateerd worden, toch lijkt het ons goed mogelijk dat deze nog volledig in silex opgetrokken toren op het einde van de 12de eeuw door Willem van Hamal of in de eerste helft van de 13de eeuw onder Daniël van Hamal zou gebouwd zijn als een onderdeel van een groter castrum. De in mergel wederopgebouwde delen van de bovenste verdieping zijn dan mogelijk het gevolg van de verwoesting in 1346.

  • Fr. Doperé en W.Ubreghts, De Donjon in Vlaanderen, architectuur en wooncultuur, Gemeentekrediet, 1991 (de tekst bovenaan + plan + foto zijn hieruit over genomen).
  • A.Claassen, Van Mottoren tot kasteel, Provinciaal Gallo Romeins museum, Publicatie 14, 1970.
  • Middeleeuwse Burchten, Colloquium te Tongeren, 12.09.1970, Tongeren, Provinciaal Gallo-Romeins Museum, Publicatie 17, 1972.
  • Rutten (Tongeren), Hamalstraat 4, kasteel van Hamal, IBE-37579
  • Rutten (Tongeren), Hamalstraat, Torenburcht, IBE-37580