การเปลี่ยนแปลงเป็นปรากฏการณ์ธรรมชาติของสรรพสิ่งทั้งหลายที่มีอยู่ทั่วไปในทุกแห่งหน ไม่ว่าจะเป็นสิ่งที่มีชีวิตหรือไม่มีชีวิต อินทรีย์สารหรืออนินทรีย์สาร เราก็ไม่อาจยืนยันได้ว่าเป็นสิ่งที่เที่ยงแท้ถาวร เพราะถึงแม้เราจะยืนยันในสิ่งนั้น แต่ในที่สุดมันย่อมเปลี่ยนแปลงไป

พระพุทธองค์ได้ค้นพบสัจธรรมอันเป็นกฎของธรรมชาติ ด้วยประสบการณ์โดยตรงภายในกายของพระองค์เอง และทรงประกาศว่า “ไม่ว่าจะมีผู้บรรลุธรรมเกิดขึ้นในโลกหรือไม่ก็ตาม สิ่งนี้ก็ยังคงเป็นสัจธรรมที่ไม่อาจเปลี่ยนแปลง และเป็นกฏตายตัวว่า ทุกสิ่งที่อุบัติขึ้น ล้วนไม่เที่ยง ไม่สามารถคงทนอยู่ในสภาพเดิมได้ตลอดไป และปราศจากแก่นสาร”

ความเป็นอนิจจัง (ความไม่เที่ยงแท้) ทุกขัง (ความทุกข์เพราะคงทนอยู่ในสภาพเดิมไม่ได้) และอนัตตา (ความไม่มีแก่นสาร ความไม่มีตัวตน) เป็นสามัญลักษณะสามอย่างของทุกสิ่งที่มีอยู่ในโลกนี้

อนิจจังเป็นสิ่งสำคัญที่สุดสำหรับการปฏิบัติวิปัสสนา ในฐานะผู้ปฏิบัติ เราจะพบกับความไม่เที่ยงของตัวเราเอง ซึ่งทำให้พบความจริงว่า เราไม่สามารถบังคับปรากฏการณ์นี้ได้ ยิ่งเราพยายามบังคับมัน ก็กลับจะยิ่งสร้างความทุกข์ให้เรามากขึ้น ดังนั้น เราจึงต้องเรียนรู้ที่จะพัฒนาการปล่อยวาง ยอมรับในอนิจจัง ยอมให้เกิดการเปลี่ยนแปลง เราจึงจะสามารถมีชีวิตอยู่อย่างเป็นสุขท่ามกลางชีวิตที่ขึ้นๆ ลงๆ ดังที่พระพุทธองค์ตรัสไว้ว่า

สำหรับผู้ปฏิบัติทั้งหลายที่เข้าใจในเรื่องความไม่เที่ยงแล้ว ย่อมจะเข้าใจเรื่องความไม่มีแก่นสารด้วย และเมื่อมีความเข้าใจในความไม่มีแก่นสาร ความมีตัวตนก็จะถูกทำลายลง ผลลัพธ์ที่ได้อาจจะช่วยให้ผู้ปฏิบัติได้พบกับความหลุดพ้นแม้ในชาตินี้ เพราะความเข้าใจในเรื่องอนิจจังจะก่อให้เกิดความเข้าใจถึงอนัตตาและทุกขังตามมา ผู้ใดก็ตามที่ได้พบกับความจริงนี้ ย่อมหันเข้าหาแนวทางซึ่งนำไปสู่ความพ้นทุกข์หรือความหลุดพ้น

ไม่น่าประหลาดใจเลยที่พระพุทธองค์ทรงเน้นย้ำถึงความสำคัญของอนิจจังแก่ผู้แสวงหาความหลุดพ้นไว้ในมหาสติปัฏฐานสูตรอันเป็นแม่บทหลัก ทรงอธิบายวิธีการของวิปัสสนาโดยพรรณนาขั้นตอนในการปฏิบัติ

ซึ่งทุกกรณีจะต้องนำไปสู่ประสบการณ์ดังนี้

“ผู้ปฏิบัติจงคอยสังเกตปรากฏการณ์ของการเกิดขึ้น...ปรากฏการณ์ของการดับไป...ปรากฏการณ์ของการเกิดขึ้นและดับไป”

เราต้องรู้จักความไม่เที่ยง ไม่เฉพาะในรูปที่มันปรากฏขึ้นรอบตัวเราและภายในตัวเรา ณ ชั่วขณะนั้น หากยังต้องเรียนรู้ความจริงอันละเอียดว่า ทุกๆ ขณะตัวของเรากำลังเปลี่ยนแปลง ด้วยเหตุนี้ คำว่าตัวฉันที่เราหลงใหลก็คือปรากฏการณ์ของความเปลี่ยนแปลงอยู่ตลอดเวลา ประสบการณ์นี้ จะช่วยให้เราสามารถถอดถอนออกจากอัตตาหรือความเป็นตัวตนของเราและออกจากความทุกข์ได้

ในที่แห่งอื่น พระพุทธองค์ตรัสว่า ตาไม่เที่ยง อะไรที่ไม่เที่ยงย่อมไม่น่าพอใจ อะไรที่ไม่น่าพอใจย่อมไม่เป็นแก่นสาร อะไรที่ไม่เป็นแก่นสารย่อมไม่เป็นของฉัน ไม่ใช่ฉัน ไม่ใช่ตัวฉัน นี่คือการพิจารณาถึงเรื่องตาด้วยปัญญาตามที่มันเป็นจริง

ในทำนองเดียวกัน การพิจารณาถึงเรื่องหู จมูก ลิ้น กาย ใจ อันเป็นประสาทสัมผัสของเรา ก็ให้พิจารณาด้วยหลักเดียวกัน จากนั้นพระพุทธองค์ตรัสต่อว่า

เมื่อได้เห็นความไม่เที่ยงแล้ว ผู้ปฏิบัติที่ได้เรียนรู้มาเป็นอย่างดี ย่อมจะเข้าใจอย่างซาบซึ้งถึงเรื่องตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ ความเข้าใจนี้จะช่วยให้เขาไม่หลงใหลมันอีก เมื่อปราศจากความหลงใหล เขาก็เป็นอิสระ และเข้าสู่หนทางหลุดพ้น

ข้อความข้างต้นนี้ พระพุทธองค์ทรงชี้ให้เห็นความแตกต่างอย่างชัดเจนระหว่างการรู้โดยการได้ยินได้ฟัง กับการรู้แจ้งด้วยตนเอง บางคนอาจได้ฟังธรรมและยอมรับด้วยความศรัทธา (สุตมยปัญญา) หรือบางทีด้วยความคิดของตนเอง (จินตามยปัญญา) อย่างไรก็ตาม การยอมรับดังกล่าวย่อมไม่เพียงพอที่จะช่วยให้เราหลุดพ้นจากวงจรของความทุกข์ ก้าวไปถึงความหลุดพ้นได้ เราต้องแลเห็นความจริงด้วยตนเอง ต้องมีประสบการณ์ตรงด้วยตนเอง (ภาวนามยปัญญา) นี่เป็นสิ่งที่วิปัสสนาจะช่วยผู้ปฏิบัติให้หลุดพ้นได้

ถ้าเราเข้าใจในความเสียสละอันสูงสุดของพระโคตมพุทธะ ก็จะต้องจดจำความสำคัญยิ่งนี้ไว้ให้มั่น ความจริงที่พระองค์ตรัสไว้เป็นที่ทราบและแพร่หลายในประเทศอินเดียตั้งแต่เมื่อครั้งสมัยพุทธกาลแล้ว พระองค์มิได้เป็นผู้สร้างแนวความคิดเกี่ยวกับความไม่เที่ยง ความทุกข์ และความไม่มีแก่นสารขึ้นมา ความรู้อันพิเศษของพระองค์นั้นอยู่ที่ทรงเป็นผู้พบหนทางแห่งความหลุดพ้น ซึ่งก้าวล้ำไปจากความรู้อันเกิดจากการได้ยินได้ฟังหรือสุตมยปัญญา และความรู้อันเกิดจากการคิดพิจารณาหาเหตุผลหรือจินตามยปัญญา สิ่งที่ทรงค้นพบคือความจริงจากประสบการณ์ของพระองค์เอง ซึ่งเป็นภาวนามยปัญญา

หลักฐานที่แสดงให้เห็นถึงความสำคัญพิเศษในคำสอนของพระพุทธองค์ ก็คือ พาหิยะสูตร ซึ่งพบในสังยุตตนิกาย ในนั้นได้บันทึกการโต้ตอบระหว่างพระพุทธองค์กับพาหิยะ ผู้ท่องเที่ยวเพื่อแสวงหาธรรม แม้พาหิยะจะมิใช่สาวกของพระองค์ แต่เขาก็ได้ทูลถามถึงแนวทางในการค้นหาสัจธรรม ซึ่งพระสมณโคดมทรงตอบด้วย

การตั้งคำถามกับเขาดังนี้

“เธอคิดว่าอย่างไรพาหิยะ ตานั้นเที่ยงหรือไม่เที่ยง ?”

“ไม่เที่ยงพระเจ้าค่ะ”

“สิ่งซึ่งไม่เที่ยงนั้นเป็นสาเหตุแห่งความทุกข์หรือความสุข ?”

“ความทุกข์พระเจ้าค่ะ”

“ดีละ พาหิยะ สิ่งซึ่งไม่เที่ยงเป็นสาเหตุแห่งความทุกข์ และด้วยธรรมชาติที่แปรเปลี่ยนไปนี่ ควรหรือที่จะเห็นว่าเป็นของฉัน เป็นฉัน เป็นตัวตนของฉัน ?”

“ไม่สมควรอย่างแน่นอนพระเจ้าค่ะ”

พระพุทธองค์ก็ตรัสถามพาหิยะต่อไป เกี่ยวกับสิ่งที่มองเห็นด้วยจักษุวิญญาณ (ความรู้ทางตา) และผัสสะทางตา พาหิยะยอมรับในทุกๆ กรณีว่า สิ่งเหล่านี้เป็นของไม่เที่ยง ไม่น่าพึงพอใจ ไม่ใช่ตัวตน เขาไม่ได้อ้างตนว่าเป็นผู้เลื่อมใสในคำสอนของพระพุทธองค์ แต่ก็ยอมรับความจริงเกี่ยวกับอนิจจัง ทุกขัง และอนัตตา ดังนั้น พระสูตรจึงบันทึกไว้ว่า ในสมัยพุทธกาลมีผู้คนบางคนเข้าใจถึงแนวคิดเกี่ยวกับธรรมะ เช่น ธรรมชาติของความไม่เที่ยง ความทุกข์และความไม่มีตัวตน โดยไม่ได้รับคำสอนจากพระองค์อยู่บ้างแล้ว สำหรับพาหิยะและคนอื่นๆ ความเข้าใจในเรื่องความไม่เที่ยง ความทุกข์ และความไม่มีตัวตน เป็นเพียงแนวความคิดพื้นฐาน ซึ่งในภาษาบาลี เรียกว่า มญฺญสูตร สำหรับบุคคลเช่นนั้น พระองค์จะทรงชี้หนทางที่ก้าวพ้นไปจากความเชื่อหรือปรัชญา เพื่อให้มีประสบการณ์ในเรื่องของอนิจจัง ทุกขัง และอนัตตา โดยตรงจากธรรมชาติของตนเอง

ในพรหมจรรย์สูตร พระพุทธองค์ได้ให้คำตอบโดยการลำดับความเชื่อ แนวความคิด และทัศนะต่างๆ ที่มีอยู่ในสมัยของพระองค์ทั้งหมด แล้วทรงกล่าวว่าสิ่งที่พระองค์ตรัสรู้นั้นอยู่เหนือทัศนะทั้งปวง

ถ้าผู้ปฏิบัติที่ได้มีประสบการณ์เกี่ยวกับการเกิดขึ้นและดับไปของความรู้สึกทางกาย สามารถรับรู้ถึงธรรมชาติและอันตรายของมัน ตลอดจนสามารถปล่อยวางได้ เขาก็ย่อมจะปลดปล่อยตนเองออกจากความทุกข์ และหลุดพ้นได้

ในที่นี้ พระพุทธองค์ตรัสไว้อย่างเรียบง่ายว่า พระองค์ทรงบรรลุธรรมด้วยการเฝ้าสังเกตความรู้สึกทางกายซึ่งไม่มีความเที่ยงสำหรับผู้ที่ปรารถนาจะดำเนินตามคำสอนของพระองค์ ก็จำเป็นต้องปฏิบัติอย่างเดียวกันนี้

ความไม่เที่ยงคือความจริงที่เราต้องตระหนัก เพื่อจะได้หลุดพ้นจากความทุกข์และวิธีที่ตรงที่สุดที่จะสัมผัสกับความไม่เที่ยงก็คือ การเฝ้าสังเกตความรู้สึกทางกายหรือเวทนา พระพุทธองค์ได้ตรัสไว้ว่า “มีความรู้สึกทางกายอยู่ ๓ ชนิดคือ ความเป็นอนิจจังหรือความไม่เที่ยง ความเป็นทุกขังเพราะไม่คงทนอยู่ในสภาพเดิมได้ และความเป็นอนัตตา ไม่ใช่ตัวตนที่จะบังคับควบคุมให้เป็นไปตามความปรารถนาได้”

ความรู้สึกทางกายในตัวเราหรือเวทนาคือ ลักษณะของอนิจจังที่แสดงออกให้เห็นชัดที่สุด วิธีนี้จะช่วยให้เรายอมรับความจริงดังกล่าว ไม่ใช่เพียงแค่ด้วยความเชื่อจากการได้อ่านได้ฟัง(สุตมยปัญญา)หรือความนึกคิด(จินตามยปัญญา)เท่านั้น แต่ด้วยประสบการณ์ตรงจากการปฏิบัติของเราเอง (ภาวนามยปัญญา) นั่นจะช่วยให้เราก้าวหน้าไปกว่าแค่การได้ยินได้ฟังและได้คิด กล่าวคือได้เห็นความจริงภายในตัวเราเอง เมื่อเราได้มีประสบการณ์กับความจริงด้วยตนเอง ก็จะรู้สึกว่าตัวเราได้เปลี่ยนไปอย่างสิ้นเชิง ดังที่พระพุทธองค์ตรัสว่า

“เมื่อผู้ปฏิบัติอยู่กับความมีสติ มีความเข้าใจที่ถูกต้อง มานะพากเพียร กระตือรือร้นและควบคุมตัวเองได้แล้ว ในเวลาที่มีความรู้สึกทางกายอันน่าพอใจเกิดขึ้น เขาย่อมจะเข้าใจว่า ‘ความรู้สึกทางกายอันน่าพอใจได้เกิดขึ้นในตัวเราแล้วแต่มันไม่เป็นเอกเทศ มันอิงอาศัยอยู่กับอะไร มันอิงอาศัยอยู่กับร่างกายนี้ แต่ร่างกายนี้ไม่เที่ยง ถูกปรุงแต่งขึ้น เกิดขึ้นจากเหตุ ดังนั้นความรู้สึกทางกายอันน่าพอใจจึงเกิดขึ้นโดยอาศัยสิ่งที่ไม่เที่ยง จากร่างกายที่ถูกปรุงแต่งขึ้น ตัวมันเองเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย เช่นนั้นแล้วจะเที่ยงแท้ถาวรได้อย่างไร?’”

พระองค์อาศัยประสบการณ์จากความไม่เที่ยงของความรู้สึกทางกาย โดยสังเกตการเกิดขึ้นดับไปของมันและการปล่อยวาง เมื่อทรงปฏิบัติเช่นนั้นแล้ว ปรากฏว่าความรู้สึกอยากได้หรือโลภะกิเลสที่นอนเนื่องอยู่ในใจนั้นได้ถูกถอนทิ้งไป เมื่อพระองค์ประสบกับความรู้สึกที่ไม่น่าพอใจ รากเหง้าของความชังหรือโทสะกิเลสก็ถูกถอนทิ้งไปด้วย และเมื่อพระองค์ประสบกับความรู้สึกที่เป็นกลางๆ รากเหง้าของความไม่รู้หรืออวิชชาก็ถูกถอนทิ้งไปเช่นกัน การเฝ้าสังเกตความไม่เที่ยงของเวทนานี้เองจะช่วยให้ผู้ปฏิบัติเข้าใกล้เป้าหมายของนิพพานยิ่งขึ้น ผู้ที่เข้าถึงเป้าหมายนี้คือ ท่านโกณฑัญญะ ซึ่งเป็นบุคคลแรกที่หลุดพ้นจากการสอนของพระพุทธองค์ พระองค์จึงได้ประกาศว่า “ทุกสิ่งที่มีธรรมชาติของการเกิดขึ้น ย่อมมีธรรมชาติของการดับไปเช่นเดียวกัน”

ประสบการณ์เกี่ยวกับความจริงของอนิจจังอย่างสมบูรณ์นี้เอง ที่ทำให้พระองค์สามารถบรรลุมรรคผลอันสูงสุด ซึ่งไม่เกิดไม่ดับในที่สุด คำประกาศของพระองค์เป็นเครื่องชี้ทางสำหรับให้ผู้เดินทางรุ่นหลังได้เดินตาม เพื่อบรรลุเป้าหมายด้วยตัวของเขาเอง ในบั้นปลายของชีวิตพระองค์ทรงประกาศว่า “ทุกสิ่งที่ถูกสร้างขึ้นล้วนไม่เที่ยง” แม้กระทั่งในช่วงลมหายใจสุดท้ายของพระองค์ ก็ยังทรงกล่าวซ้ำถึงใจความอันยิ่งใหญ่ที่เคยกล่าวอยู่บ่อยๆ ตลอดระยะเวลาหลายปีของการแสดงธรรมว่า “ขอเธอจงทำความเพียรให้ถึงพร้อมเถิด” ปัจฉิมโอวาทนี้มีจุดมุ่งหมายเพื่อสิ่งใด เป็นสิ่งที่เราต้องตั้งคำถามและพยายามหาคำตอบ แน่นอนว่าปัจฉิมโอวาทของพระองค์ย่อมอ้างอิงถึงประโยคก่อนหน้านี้ (คือสังขารทั้งหลายล้วนเป็นของไม่เที่ยง) นับเป็นมรดกอันหาค่ามิได้ที่พระองค์ทรงทิ้งคำเตือนนี้ไว้ให้แก่ชาวโลก นั่นคือ ความเข้าใจในเรื่องอนิจจัง อันเป็นหนทางสู่ความหลุดพ้น เราต้องพยายามตระหนักถึงความจริงของความไม่เที่ยงภายในตนเอง การทำเช่นนั้น จะทำให้ปัจฉิมโอวาทที่พระองค์ทรงมอบแก่เราเป็นผลสำเร็จ แล้วเราก็จะเป็นผู้รับมรดกที่แท้จริงขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

*(จากวิปัสสนาสาร ฉบับธ.ค. ๒๕๓๓) *