ลูกๆ ทางธรรมที่รักทั้งหลาย

พวกท่านในที่นี้หลายคนได้รับใช้ธรรมะกับข้าพเจ้ามาเป็นเวลาถึง ๒-๓ ทศวรรษแล้ว ข้าพเจ้าได้รับแก้วมณีอันหาค่ามิได้จากบิดาทางธรรมของข้าพเจ้า และบัดนี้พวกท่านก็ได้รับแก้วมณีนี้ด้วยเช่นกัน ซึ่งท่านจะต้องทะนุถนอมและรักษาธรรมะให้อยู่ในรูปแบบที่บริสุทธิ์ดั้งเดิม

ศิษย์เก่าทุกคน ไม่ว่าจะได้เข้ารับการอบรมเพียง ๒-๓ ครั้ง หรือได้ปฏิบัติมาเป็นเวลานานหลายปี ล้วนแต่เป็นผู้ชูประทีปธรรม เป็นแบบอย่างที่ผู้คนทั้งหลายพากันเฝ้าจับตามอง เพื่อดูว่าพวกท่านจะรับมือกับสถานการณ์ต่างๆ อย่างไร ประพฤติตนเช่นไร พวกเขาจะเฝ้าดูว่ามีความเปลี่ยนแปลงสำคัญๆ เกิดขึ้นในชีวิตของพวกท่านหรือไม่ คนเหล่านี้อาจจะได้ยินได้ฟังกิตติศัพท์เกี่ยวกับวิปัสสนามามาก แต่จะเชื่อมั่นในคุณค่าของวิปัสสนา ก็ต่อเมื่อเห็นว่าการปฏิบัติวิปัสสนานั้นให้ผลดี

ผู้ปฏิบัติเก่าทุกคนจึงมีหน้าที่ที่จะต้องรับผิดชอบอยู่สองประการด้วยกัน ประการแรกคือ จะต้องมั่นคงอยู่ในธรรม อันจะยังประโยชน์ให้ทั้งแก่ตัวท่านเองและผู้คนเป็นจำนวนมากที่ต้องการธรรมะ ความรับผิดชอบอีกประการหนึ่งคือ การเผยแผ่ธรรมให้แพร่หลายไปทั่วโลก โดยเฉพาะการเผยแผ่ให้คนใกล้ชิด คนที่รัก มิตรสหาย ญาติพี่น้อง ผู้ที่รู้จัก

จงอย่ายัดเยียดธรรมะให้กับพวกเขา ถ้าพวกเขาปรารถนาที่จะรู้เรื่องธรรมะ ก็ขอให้อธิบายอย่างสุภาพอ่อนน้อมว่าธรรมะคืออะไร และธรรมะได้ช่วยตัวท่านเอง ตลอดจนผู้คนเป็นจำนวนมากทั่วโลกอย่างไรบ้าง รวมทั้งอธิบายถึงการที่สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ทรงสอนวิถีการดำเนินชีวิตที่ดี ซึ่งทำให้มีสุขภาพกายและใจที่สมบูรณ์ มีความสมัครสมานสามัคคี และมีชีวิตที่ดีงาม โดยที่มิได้ทรงก่อตั้งลัทธิใดๆ เลย

มีความเข้าใจผิดเป็นอันมากเกี่ยวกับพระองค์ว่า ทรงสอนในสิ่งที่เป็นลัทธินิกาย ซึ่งเราจะต้องพยายามขจัดความคิดนี้ออกไป ทุกวันนี้เมื่อมีผู้กล่าวถึงเรื่องศาสนาก็มักจะคิดว่าเป็นเรื่องของการบวงสรวงบูชา พิธีกรรม ประเพณีนิยม หลักการ ความเชื่อ ซึ่งสิ่งต่างๆ เหล่านี้ไม่เกี่ยวข้องกับคำสอนของพระพุทธเจ้าเลย พระองค์ทรงสอนแต่ธรรมะ และเมื่อคราวที่ทรงส่งพระอรหันต์ ๖๐ รูปออกไปเผยแผ่ธรรมนั้น ได้ประทานคำสอนสูงสุดด้วยการชี้แนะภิกษุเหล่านั้นว่า “จรถ ภิกฺขเว จาริกํ ...ภิกษุทั้งหลาย เธอจงจาริกไป...” เพื่อรับใช้มวลมนุษย์ผู้ทุกข์ยาก มีผู้คนจำนวนมากที่ควรจะได้รับธรรมะ

ดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเอาไว้ว่า ธรรมะนั้นยังให้เกิดอานิสงส์ทั้งในเบื้องต้น ในท่ามกลาง และในที่สุด อานิสงส์จากการปฏิบัติธรรมในเบื้องต้นคือศีลนั้น จะช่วยอุดหนุนให้ผู้ปฏิบัติมีชีวิตที่ดีงามทั้งในปัจจุบันและในภายภาคหน้า ขั้นต่อมาคือการปฏิบัติสัมมาสมาธิหรือการทำจิตให้ตั้งมั่นจดจ่ออยู่กับสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ซึ่งไม่ใช่สิ่งที่จินตนาการขึ้น หากแต่เป็นความจริงที่เราประจักษ์ได้ด้วยตนเอง และนี่ก็ให้อานิสงส์อันยิ่งใหญ่เช่นกัน เพราะเราสามารถควบคุมจิตใจและน้อมนำเข้าไปสำรวจความจริงภายใน โดยปราศจากการคิดจินตนาการ ความเชื่ออันงมงาย หรือการคลั่งไคล้ในลัทธิ แต่เป็นการสำรวจความจริงที่เกี่ยวกับตนเอง ความจริงที่เกี่ยวกับนามรูปและปฏิสัมพันธ์ที่ทั้งสองมีต่อกัน ซึ่งจะทำให้เราเข้าใจในกฎธรรมชาติอันเป็นสากลด้วยประสบการณ์ของเราเอง

ขั้นสูงสุดคือ ปัญญาหรือการชำระจิตให้บริสุทธิ์ ซึ่งมิใช่เพียงแค่ในระดับผิวเผิน พระพุทธองค์ทรงมีพระดำรัสว่า “สจิตฺตปริโยทปนํ” ท่านจะต้องชำระจิตให้บริสุทธิ์หมดจด หากรากเหง้าของกิเลส ความมัวหมองยังไม่ถูกขจัดออกไป จิตในระดับลึกยังไม่บริสุทธิ์ คนผู้นั้นก็ไม่อาจจะหลุดพ้นจากความทุกข์ที่เกิดจากการเวียนว่ายตายเกิด หรือสังสารวัฏอันไม่มีที่สิ้นสุดไปได้ ปัญญาเป็นสิ่งที่จะนำเราไปสู่การหลุดพ้นอย่างสิ้นเชิง ศีล สมาธิ ปัญญา สามสิ่งนี้เท่านั้น ไม่มีอะไรนอกเหนือไปจากนี้อีกแล้ว ที่จะทำให้ธรรมะบริบูรณ์และบริสุทธิ์อย่างที่สุด

จงอย่าได้ประณามผู้ที่ปฏิบัติในแนวทางอื่น เพราะนั่นเป็นเรื่องอันตราย อย่าคอยแต่จะจ้องจับผิดผู้อื่น ถ้าเพื่อนของท่านถาม ท่านอาจบอกว่า “แค่มีศีล สมาธิ ปัญญาก็พอแล้ว” ซึ่งแน่นอนว่านั่นจะช่วยให้เราสามารถพัฒนาความเมตตากรุณาและความปรารถนาดีได้เองตามธรรมชาติ โดยไม่ต้องเพิ่มเติมอะไรนอกเหนือจากนั้น ถ้าเราเริ่มต้นจับผิดผู้อื่น อกุศลกรรมก็จะเกิดขึ้นกับตัวเราเอง ทุกศาสนาทุกความเชื่อต่างก็มีสิ่งที่ดีๆ อยู่ การดำเนินชีวิตอยู่ในครรลองของศีล จิตที่มีสมาธิ และจิตใจที่บริสุทธิ์เปี่ยมไปด้วยความเมตตากรุณา ล้วนเป็นที่ยอมรับของทุกศาสนาในโลก จงให้ความสำคัญกับสิ่งดีๆ ที่มีในศาสนาอื่น อย่าไปสนใจความแตกต่าง เคยมีผู้ไปเข้าเฝ้าพระพุทธเจ้าเพื่อโต้เถียงกับพระองค์ แต่พระองค์ไม่ทรงโต้เถียง หากตรัสว่า “การโต้เถียงย่อมก่อให้เกิดภัยอันตราย จงอย่ามองหาข้อแตกต่าง ทว่าจงมองหาข้อที่เห็นพ้องต้องกัน แล้วให้ความสำคัญกับสิ่งนั้น อย่าไปสนใจกับเรื่องความแตกต่าง เพราะไม่มีประโยชน์อะไรที่จะมาถกเถียงกัน”

ทุกคนเห็นด้วยกับคุณค่าของการดำเนินชีวิตที่กอปรไปด้วยศีล การเสริมสร้างสมาธิ และการชำระจิตให้บริสุทธิ์ด้วยปัญญา โดยไม่มีข้อโต้แย้งใดๆ พระพุทธองค์ทรงเน้นย้ำถึงสามสิ่งนี้เท่านั้น ผู้ปฏิบัติเก่าทุกคนสามารถน้อมนำสิ่งดังกล่าวไปใช้ได้ เวลาที่ท่านพูดคุยกับผู้อื่น ขอจงอย่าได้หลงไปปะทะคารม อย่าพยายามมองหาข้อบกพร่องของผู้อื่น หากต้องให้กำลังใจเขาว่า “คุณยอมรับเรื่องศีล เราก็ถือปฏิบัติในเรื่องศีลเช่นกัน คุณยอมรับเรื่องการทำจิตให้มีสมาธิ เราก็ถือปฏิบัติในเรื่องการทำจิตให้มีสมาธิเช่นกัน คุณยอมรับเรื่องการชำระจิตให้บริสุทธิ์ เราก็ถือปฏิบัติในเรื่องการชำระจิตให้บริสุทธิ์เช่นกัน ถ้าคุณอยากรู้ว่าเราปฏิบัติอย่างไร ก็ลองมาเข้าปฏิบัติวิธีนี้ดูได้” ไม่ใช่บอกว่า “ของคุณไม่ดี ของเราดี” เพียงแต่พูดสั้นๆ ว่า “มาลองดูสิ หากคุณพบว่าเหมาะกับคุณ กับผู้อื่น และกับทุกคนแล้ว จึงค่อยยอมรับและดำเนินชีวิตไปตามแนวทางนี้”

คำสอนของพระสมณโคดมจะนำเราไปสู่ระดับที่ทำให้เริ่มตระหนักได้ว่า เหตุใดจึงต้องดำเนินชีวิตอยู่ในครรลองของศีล ทุกๆ ศาสนาส่งเสริมให้เรารักษาศีล โดยบอกว่าเป็นเรื่องที่ดีงามสำหรับสังคมและผู้อื่น แต่พระพุทธองค์นั้นตรัสว่า “ศีลเป็นประโยชน์ทั้งแก่ตนเองและผู้อื่น” ผู้ปฏิบัติวิปัสสนาที่ดีจะเริ่มประจักษ์แจ้ง เพราะการได้ประสบกับเวทนาของตนจะช่วยให้เกิดความเข้าใจว่า “เมื่อใดก็ตามที่ฉันทำผิดศีล นั่นคือ ฉันได้สร้างกิเลสอย่างใดอย่างหนึ่งขึ้นแล้ว ฉันก็จะเริ่มเป็นทุกข์ แต่ถ้าฉันไม่สร้างสมกิเลส ไม่ทำเรื่องร้ายๆ ถ้าศีลของฉันบริสุทธิ์ ฉันก็จะรอดพ้นจากความทุกข์ทั้งปวง และยังจะเป็นการช่วยผู้อื่นด้วย เพราะพวกเขาไม่ต้องมาเป็นทุกข์ด้วยเรื่องของฉัน” เราจะเข้าใจสิ่งนี้ได้ก็ด้วยประสบการณ์เท่านั้น ไม่ใช่เรื่องที่จะมานั่งถกเถียงกัน เมื่อท่านเริ่มประสบกับความเป็นจริงของเวทนา และได้รู้ว่าลึกลงไปในจิตใจนั้น ท่านได้ทำให้ตนเองเป็นทุกข์เช่นใด ท่านก็ย่อมจะตระหนักได้ว่าเพราะเหตุใดท่านจึงควรดำเนินชีวิตอยู่ในครรลองของศีล

และเหตุใดองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจึงได้ทรงสอนให้เราพัฒนาสมาธิด้วยการเฝ้าสังเกตลมหายใจ ? ส่วนหนึ่งก็เพราะการเฝ้าสังเกตลมหายใจนั้นเป็นเรื่องที่ไม่มีการแบ่งแยกเป็นลัทธินิกาย ใครๆ ก็สามารถฝึกปฏิบัติได้ เหตุผลอีกประการหนึ่งคือ การปฏิบัติเช่นนี้จะชักนำเราไปสู่ปัญญาในระดับที่ลึกลงไป การเฝ้าสังเกตลมหายใจไม่เพียงแต่เป็นการทำจิตให้เป็นสมาธิ หากยังจะช่วยให้เราสามารถสำรวจความจริงเกี่ยวกับปฏิกิริยาระหว่างกายและจิตได้จากประสบการณ์ของตนเอง ไม่ใช่เป็นการพัฒนาปัญญาด้วยการคิดนึกเท่านั้น หลายศาสนายอมรับว่าสรรพสิ่งทั้งปวงล้วนไม่เที่ยง เป็นอนิจจัง การเวียนว่ายตายเกิดนั้นเป็นทุกข์ และอัตตาคืออุปสรรคสำคัญที่ต้องละวางไว้เบื้องหลัง นี่ไม่ใช่เรื่องยากที่จะทำความเข้าใจ ซึ่งพระพุทธเจ้าก็ทรงสอนอย่างเดียวกันนี้ แต่ให้เราเรียนรู้จากประสบการณ์ของตัวเอง

ถ้าท่านชักชวนผู้อื่นให้มาเรียนรู้วิธีการปฏิบัติ คนเหล่านั้นไม่จำเป็นจะต้องละทิ้งความเชื่อของเขา แต่การปฏิบัติจะช่วยให้พวกเขาสามารถเข้าใจธรรมะอันบริสุทธิ์คือ ศีล สมาธิ ปัญญาได้ลึกซึ่งยิ่งขึ้น จนได้รับอานิสงส์มากมาย สาระสำคัญที่แท้จริงของธรรมะอยู่ที่ศีล สมาธิ ปัญญา ขอให้ผู้คนได้เข้ามาปฏิบัติมากขึ้น มากขึ้น จนสามารถเข้าใจได้ว่าธรรมะนั้นให้ผลแก่พวกเขาเช่นไร

เราควรมีเจตนาที่จะช่วยเหลือเกื้อกูลผู้อื่น ไม่ใช่เพื่อพยายามพิสูจน์ให้เขาเห็นว่าสิ่งที่เราปฏิบัตินั้นเหนือกว่า การพูดว่า “เธอไม่รู้ความหมายที่แท้จริงของศีล ไม่รู้ว่าสมาธิที่แท้จริงคืออะไร ไม่รู้ว่าปัญญาที่แท้จริงคืออะไร” นั้นไม่มีประโยชน์ ทว่าจงเป็นแบบอย่างที่ดีให้ผู้อื่นเห็น เมื่อใดก็ตามที่ท่านพูดคุยกับผู้อื่นที่ไม่ได้ปฏิบัติในแนวทางนี้ ขอให้พูดคุยกับเขาด้วยความกรุณา ไม่ใช่ด้วยอัตตา จงอย่าคิดว่าตัวท่านเหนือกว่า ส่วนคนอื่นๆ นั้นโง่เขลา หน้าที่ของเราคือช่วยเหลือผู้อื่นเหมือนอย่างที่วิธิการปฏิบัตินี้ได้ช่วยเรา จงแบ่งปันความสุขของเราให้แก่ผู้อื่น

วิธีที่ดีที่สุดที่จะทำให้ผู้อื่นอยากเข้ามาปฏิบัติ ก็คือ การเป็นแบบอย่างที่ดีให้เขาได้เห็นว่า ผู้ที่ปฏิบัติวิปัสสนาสามารถดำเนินชีวิตอย่างสงบสุข มีความเมตตากรุณาและปรารถนาดีต่อผู้อื่น แบบอย่างของท่านจะเกื้อกูลตัวท่าน เพราะการดำเนินชีวิตดังกล่าวย่อมทำให้ท่านก้าวหน้าไปบนเส้นทางการปฏิบัติ ขณะเดียวกันก็ย่อมจะดึงดูดให้ผู้คนจำนวนมากหันมาสนใจธรรมะ จงมีความเมตตาและระลึกถึงหน้าที่สองประการของท่านเอาไว้ “ฉันจะต้องก้าวหน้าในการปฏิบัติ และจะช่วยให้ผู้อื่นได้เข้ามาปฏิบัติจนก้าวหน้าด้วย”

พวกท่านจะก้าวหน้าได้ก็ต่อเมื่อยังคงปฏิบัติทุกวันเช้า-เย็น ถึงแม้ว่าพวกท่านจะเข้ารับการอบรม ไม่ว่าจะเป็นหลักสูตร ๑๐ วัน ๒๐ วัน หรือแม้แต่ ๓๐ วัน แต่ถ้าไม่ปฏิบัติทุกวันแล้ว ก็ย่อมจะไม่ได้รับอานิสงส์ที่แท้จริง การเข้ารับการอบรมควรเป็นไปเพื่อเสริมการปฏิบัติให้แข็งแกร่ง เพิ่มพูนความเข้าใจที่มีต่อธรรมะทั้งในระดับของการปฏิบัติและเชาวน์ปัญญา ขณะที่การน้อมนำธรรมะไปประยุกต์ใช้เท่านั้น จึงจะให้ผลที่แท้จริง ถ้าท่านไม่ปฏิบัติทุกวันเช้า-เย็น จะสังเกตเห็นว่าตัวเองไม่ค่อยก้าวหน้าสักเท่าไร ฉะนั้น การนั่งปฏิบัติเช้า-เย็นจึงมีความสำคัญมาก

นอกจากนี้ ตลอดทั้งวันขอให้ท่านคอยตรวจสอบตัวเองอยู่เสมอๆ ว่า ท่านจัดการกับสถานการณ์ที่ต้องเผชิญอย่างไร ท่านสามารถรับมือกับมันได้ดีกว่าเมื่อก่อนหรือไม่ ยิ่งท่านได้พบว่าตนเองมีความก้าวหน้าบนเส้นทางนี้มากเท่าใด ก็จะยิ่งมีกำลังใจในการปฏิบัติมากขึ้นเท่านั้น แต่ถ้าท่านพบว่าตนเองไม่มีอะไรก้าวหน้า นั่นแสดงว่าท่านได้หยุดปฏิบัติ หรือไม่ก็ปฏิบัติไม่ถูกต้อง

ข้าพเจ้ามักย้ำเตือนผู้ปฏิบัติอยู่บ่อยๆ ว่า การปฏิบัติวิปัสสนานั้นไม่ใช่เพื่อให้หลงเพลิดเพลินไปกับเวทนาอันน่าสบาย แต่ถึงจะแนะนำเช่นนั้น บางคนก็ยังถือเอาสิ่งนี้เป็นเป้าหมาย คิดว่า “ฉันต้องได้กระแสสั่นสะเทือนเลื่อนไหลอันน่าสบายให้ได้ ถ้าไม่ได้ แสดงว่าฉันไม่ก้าวหน้า” คนเหล่านี้เข้าใจผิดถนัด อุเบกขาที่ท่านพัฒนาขึ้นต่างหากที่จะเป็นเครื่องชี้ว่าท่านก้าวหน้าเพียงใด พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอธิบายว่า ขอให้ใช้ประโยชน์จากเวทนาอันน่าสบาย ขจัดโลภะสังขารที่สั่งสมเอาไว้ ขอให้ใช้ประโยชน์จากเวทนาอันไม่น่าสบาย ขจัดโทสะสังขารที่สั่งสมเอาไว้ เวทนาทั้งสองชนิดนี้มีความสำคัญทัดเทียมกัน ในฐานะที่เป็นเครื่องช่วยขจัดสังขารที่ฝังรากลึกซึ่งเราได้สร้างสมไว้ หากพวกท่านละเลยต่อคำแนะนำดังกล่าว กลับไปรู้สึกหดหู่กับเวทนาที่หยาบแน่นทึบและกระหยิ่มยิ้มย่องกับเวทนาที่เบาสบายแล้ว ก็เท่ากับว่าพวกท่านกำลังเพิ่มพูนสิ่งที่ได้กระทำมาตลอดชีวิตและหลายๆ ชาติ พวกท่านกำลังเล่นเกมอย่างเดิมภายใต้ชื่อของวิปัสสนา เมื่อเป็นเช่นนี้แล้วท่านจะพบกับความก้าวหน้าได้อย่างไร

จงจำไว้ว่าอุเบกขาเป็นสิ่งสำคัญที่สุดสำหรับพวกท่าน ไม่สำคัญว่าท่านจะรู้สึกถึงเวทนาชนิดไหน เมื่อใดก็ตามที่สังขารซึ่งฝังรากลึกได้ผุดโผล่ขึ้นมายังพื้นผิว ย่อมมีเวทนาชนิดใดชนิดหนึ่งเกิดขึ้น แต่อย่าไปทึกทักเอาว่า เวทนาทุกชนิดที่รู้สึกนั้นเกิดจากสังขารหรือกิเลส แม้จะเป็นความจริงว่าในขณะกำลังปฏิบัติ เวทนาส่วนใหญ่เกิดจากสังขาร แต่ก็มีสาเหตุอื่นๆ อีกหลายประการที่ทำให้เกิดเวทนา ไม่ว่าจะเป็นสาเหตุใด หากเกิดเวทนาขึ้น แล้วท่านไม่ไปสร้างสมสังขารใหม่ๆ ก็ย่อมแสดงว่าการปฏิบัติวิปัสสนานั้นเป็นไปตามวัตถุประสงค์ เพราะสังขารเก่าๆ ที่สั่งสมไว้จะเริ่มผุดโผล่ขึ้นมายังพื้นผิวของจิต และหลุดลอกไปเอง

จงทำความเข้าใจกับเรื่องนี้และปฏิบัติอย่างชาญฉลาด ด้วยความขยันหมั่นเพียร จงปฏิบัติให้ก้าวหน้ายิ่งๆ ขึ้นไป และช่วยให้ธรรมะสืบสานจากคนรุ่นหนึ่งไปยังคนอีกรุ่นหนึ่ง ขอให้ธรรมะยังคงรับใช้ผู้คนต่อไปตราบนานเท่านาน ซึ่งนั่นจะเป็นไปได้ก็ต่อเมื่อพวกท่านผู้ชูประทีปธรรมมีความแก่กล้าและมั่นคงในธรรมะ ทั้งเป็นแบบอย่างที่ดีในทางธรรม

ขอท่านทั้งหลายจงรักษาความบริสุทธิ์ดั้งเดิมของวิปัสสนาเอาไว้ อย่าไปสนใจหากผู้อื่นจะเริ่มทำให้วิปัสสนาแปดเปื้อน แต่ผู้ที่เดินอยู่บนเส้นทางนี้และผู้ที่เข้าใจถึงความสำคัญของความบริสุทธิ์ดังกล่าว จะต้องรักษาความบริสุทธิ์ดั้งเดิมไว้ เพื่อประโยชน์ทั้งแก่ตนเองและชนรุ่นหลัง ถ้าพวกท่านเริ่มทำให้วิธีการปฏิบัตินี้มัวหมอง พวกท่านก็ย่อมไม่อาจรักษาวิธีการนี้ให้สืบต่อไปได้นาน คนอื่นๆ อาจทำอะไรตามใจชอบ แต่อย่างน้อยที่สุดก็ขอให้มีสายธารธรรมที่บริสุทธิ์สักสายหนึ่งได้ไหลสืบเนื่องต่อๆ ไป แล้วผู้คนก็จะเข้าใจถึงความแตกต่างระหว่างสายธารทั้งสองนี้ นั่นจะเป็นการช่วยเหลือคนรุ่นต่อๆ ไป

ความรับผิดชอบอันยิ่งใหญ่นี้ฝากไว้กับพวกท่าน จงรักษาความบริสุทธิ์ของธรรมะไว้ ให้ประทีปแห่งธรรมได้เปล่งแสงต่อไป จงเป็นแบบอย่างที่ดีให้แก่ผู้อื่น ขอให้พวกท่านทุกคนจงดำเนินชีวิตไปตามครรลองธรรมอันบริสุทธิ์อย่างมีความสุข ขอให้พวกท่านทุกคนได้ช่วยกันส่งเสริมให้ผู้คนจำนวนมากเข้ามาสู่เส้นทางสายนี้ และดำเนินชีวิตอยู่ในครรลองธรรมอันบริสุทธิ์

ขอให้สรรพสัตว์ทั้งหลายจงมีความสุข จงมีความสงบ จงหลุดพ้นเถิด

*(จากจุลสารวิปัสสนา ฉบับม.ค.-มี.ค. ๒๕๔๕) *